Phần Bát-nhã ba-la-mật-đa thứ mười sáu (hội thứ mười sáu của bộ kinh, chuyên nói về chính Bát-nhã ba-la-mật-đa, nghĩa là "trí tuệ đã đến bờ bên kia": trí tuệ hoàn hảo thấy rõ thật tính của mọi sự, đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ), phần một.
Tôi nghe như thế này. Một thời, đức Bạc-già-phạm (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc có đủ mọi đức và được đời tôn kính, tức đức Thế Tôn) ở bên ao Bạch Lộ (ao Cò Trắng), trong vườn Trúc Lâm (vườn tre) thuộc thành Vương Xá (kinh đô nước Ma-kiệt-đà ở Ấn Độ thời cổ). Cùng ở với Ngài có đại chúng bí-sô (tức tỳ-kheo, những vị tăng xuất gia đã thọ giới đầy đủ), gồm một nghìn hai trăm năm mươi người. Có các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; Ma-ha-tát nghĩa là "bậc đại sĩ", chỉ Bồ-tát có công hạnh lớn) nhiều không lường, không đếm xuể, từ các cõi Phật khác nhau cùng đến dự hội. Các vị ấy đều là Bồ-tát "nhất sinh sở hệ" (chỉ còn bị ràng buộc một đời nữa, hết đời ấy sẽ thành Phật).
Khi ấy đức Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính) được nhiều trăm nghìn người cung kính vây quanh, và Ngài thuyết pháp (giảng giáo lý) cho họ. Lúc ấy trong đại chúng có một vị Bồ-tát Ma-ha-tát tên là Thiện Dũng Mãnh. Vị ấy từ chỗ ngồi đứng dậy, cúi đầu lễ sát chân Phật, khoác áo che vai trái để trần vai phải, quỳ gối phải sát đất, chắp tay cung kính bạch Phật rằng: "Con muốn hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ cõi chân thật mà đến; Ứng là bậc xứng đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác là bậc giác ngộ đúng đắn, trọn vẹn) một phần nhỏ nghĩa lý sâu xa. Cúi mong Thế Tôn thương xót chúng con, cho phép con hỏi và rủ lòng giải đáp."
Phật liền bảo Thiện Dũng Mãnh: "Nay Như Lai để ông tùy ý hỏi. Ông hỏi gì, Ta sẽ đáp nấy, khiến lòng ông vui mừng."
Khi ấy Bồ-tát Ma-ha-tát Thiện Dũng Mãnh bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, ở nhiều nơi Ngài đã vì chúng Bồ-tát Ma-ha-tát mà tuyên giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa. Thế nào gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa? Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào? Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thế nào để mau được trọn vẹn? Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thế nào để mọi ác ma (loài ma xấu ác chuyên phá hoại người tu) không thể thừa cơ hãm hại, và mọi ma sự (những việc do ma gây ra để cản trở việc tu) đều nhận biết được? Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật-đa thế nào để mau được trọn vẹn mọi pháp của nhất thiết trí (trí biết hết thảy mọi sự, tức trí tuệ của Phật)?"
Bấy giờ đức Thế Tôn khen Bồ-tát Ma-ha-tát Thiện Dũng Mãnh: "Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử (người con trai hiền thiện, cách Phật gọi người tu theo Ngài), nay ông đã biết thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Vì muốn chúng Bồ-tát Ma-ha-tát được ích lợi; vì muốn chúng sinh được lợi ích; cũng vì muốn chúng sinh được an vui; vì thương xót đông đảo chúng sinh trong thế gian; vì muốn làm lợi ích và an vui cho chư thiên (các vị thần ở cõi trời) và loài người; vì muốn soi sáng cho các Bồ-tát Ma-ha-tát ở hiện tại và vị lai, nên ông thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa."
Lúc ấy Thế Tôn tuy đã biết mà vẫn hỏi lại Bồ-tát Ma-ha-tát Thiện Dũng Mãnh: "Này thiện nam tử, ông thấy lợi ích gì mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa?"
Bồ-tát Ma-ha-tát Thiện Dũng Mãnh thưa: "Nay con vì thương xót tất cả hữu tình (chúng sinh, các loài có tình cảm và ý thức), muốn làm những việc lợi ích, an vui cho họ, nên thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa bao gồm hết mọi pháp (giáo lý và phẩm chất tu chứng) của Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, mục đích là tự giải thoát cho mình), của Độc giác (người tự mình quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy dạy), của Bồ-tát và của bậc Chính Đẳng Giác.
Cúi mong Thế Tôn thương xót chúng con mà giảng đầy đủ về cảnh giới và trí tuệ của Như Lai. Nếu có loài hữu tình mà căn tính đã định theo Thanh văn thừa (thừa nghĩa là "cỗ xe", chỉ con đường tu đưa người đến giải thoát; Thanh văn thừa là con đường của hàng Thanh văn), nghe pháp này rồi sẽ mau chứng được địa vị vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy, tức quả giải thoát) của mình. Nếu có loài hữu tình mà căn tính đã định theo Độc giác thừa, nghe pháp này rồi sẽ mau nương theo con đường của mình mà ra khỏi vòng sinh tử. Nếu có loài hữu tình mà căn tính đã định theo Vô thượng thừa (con đường cao tột, tức con đường thành Phật), nghe pháp này rồi sẽ mau chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật). Nếu có loài hữu tình tuy chưa vào được "chính tính ly sinh" (giai vị thấy được chân lý, lìa hẳn tính phàm phu để bước vào hàng thánh), mà căn tính đối với ba thừa (ba con đường: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát) chưa được định, thì nghe pháp này rồi đều phát tâm cầu vô thượng chính đẳng giác. Cúi mong Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác giải đáp điều con hỏi về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa, khiến các hữu tình được thiện căn (gốc lành, những việc thiện làm hạt giống cho quả tốt) nảy nở lớn mạnh.
Lại nữa, bạch Thế Tôn, nay con không vì những hữu tình có lòng tin và hiểu biết thấp kém mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình giữ tâm nghèo hèn (bằng lòng với điều nhỏ mọn) mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình đi theo cỗ xe nghèo nàn (con đường tu nhỏ hẹp) mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình biếng nhác lười trễ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình bị sự lười biếng che lấp mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình sa vào bùn lầy của kiến giải sai lầm mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình bị lưới của ma trói buộc mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình không biết hổ thẹn với mình, không biết xấu hổ với người mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình tính không trong sạch, không biết tiết độ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình đánh mất chính niệm (sự tỉnh thức, ghi nhớ đúng đắn trong tâm) mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình tâm thường mê loạn mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình chìm trong bùn lầy dục vọng mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình hay dua nịnh quanh co mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình hay lừa dối mê hoặc người mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình không biết đền ơn mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình mang lòng ham muốn xấu xa mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình thích làm việc ác mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình phá hủy thi-la (giới luật, những điều răn người tu phải giữ) mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình giữ giới không trong sạch mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình phá hoại chính kiến (cái thấy đúng đắn) mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình thích rong ruổi trong cảnh giới của ma mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình thích tự khen mình mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình thích chê bai người khác mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình ham chuộng lợi lộc và sự cúng dường mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình tham đắm áo cà-sa và bình bát (y phục và đồ đựng thức ăn của người tu) mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình ngấm ngầm giả dối mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình thích nói lời thêu dệt sai trái mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình giả làm ra vẻ khác thường (để được người kính trọng) mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình dùng lời khích bác, nài ép để đòi xin (?) mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cũng không vì những hữu tình dùng lợi này để mưu cầu lợi khác mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Bạch Thế Tôn, nay con không vì những hữu tình nhơ xấu đủ loại như thế mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa.
Lại nữa, bạch Thế Tôn, nếu có những hữu tình tận đáy lòng ưa thích nhất thiết trí trí (trí tuệ của bậc biết hết thảy, tức trí tuệ của Phật), trí không vướng mắc, trí tự nhiên (trí tự có, không do thầy dạy), trí ngang bằng với cái không gì sánh bằng, trí cao tột, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có những hữu tình đối với những gì mình có còn không thấy có gì để nắm giữ, huống chi là tự khen mình, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có những hữu tình đối với những gì người khác có còn không thấy có gì để nắm giữ, huống chi là chê bai người, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có những hữu tình dẹp bỏ được kiêu mạn, như con thú đã gãy sừng (không còn gì để húc ai), thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có những hữu tình mong nhổ bỏ những mũi tên độc phiền não (các trạng thái tâm xấu như tham lam, giận dữ, si mê, làm khổ con người như tên độc cắm vào thân), thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có những hữu tình tâm khiêm hạ như con của người chiên-đà-la (tầng lớp thấp hèn nhất, bị khinh rẻ trong xã hội Ấn Độ cổ), thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có những hữu tình tâm bình đẳng như bốn đại (đất, nước, lửa, gió, bốn yếu tố cấu thành vật chất, nâng đỡ muôn vật không phân biệt) và hư không, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa.
Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát đối với mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) còn không thấy có gì để nắm giữ, cũng không chấp trước, huống chi đối với cái không phải pháp, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát ý nguyện trong sạch, không dua nịnh, không dối trá, tính tình chất phác ngay thẳng, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát tâm bình đẳng, thương xót, làm lợi ích và an vui cho tất cả hữu tình, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát luôn chỉ bày điều lành, khuyên dẫn, khen ngợi khích lệ và chung vui với tất cả hữu tình, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát gánh vác được gánh nặng lớn, cưỡi được Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường tu của Bồ-tát, vừa tự giải thoát vừa cứu độ mọi người), làm nên được việc lớn, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát dùng lòng từ bi đem lại lợi ích và an vui cho tất cả hữu tình, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát đối với các hữu tình có thể dẫn dắt, dẫn dắt một cách tốt đẹp, dẫn dắt khắp cả, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát đối với mọi pháp không nương tựa, không dừng trụ vào đâu, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát đối với các nơi tái sinh không mong cầu gì, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát đã thoát khỏi mọi lưới bẫy của ác ma, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát có chí nguyện lớn, đầy đủ tinh tấn (siêng năng nỗ lực tu tập) lớn, luôn không buông lung, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đến bờ bên kia rốt ráo của các pháp, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát muốn khéo dứt sạch mọi lưới nghi ngờ, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát đối với việc chứng trí tuệ của Phật còn không kiêu mạn, không chấp giữ, không vướng mắc, huống chi đối với các trí khác, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát vượt qua mọi kiêu mạn và chấp trước, có thể an trụ trong chính đạo (con đường đúng đắn), đi theo chính đạo và giảng nói chính đạo, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu có Bồ-tát Ma-ha-tát luôn làm lợi ích cho tất cả hữu tình, có thể đem lại lợi ích, đem lại an vui, khiến họ được yên ổn, thì nay con vì họ mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa.
Lại nữa, bạch Thế Tôn, con vì muốn ban khắp cho tất cả hữu tình niềm an vui không nhiễm ô, niềm an vui cao tột, niềm an vui không gì hơn, niềm an vui Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não và khổ đau, ra khỏi vòng sinh tử), niềm an vui của chư Phật, niềm an vui vô vi (không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt), nên thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Con vì muốn dứt hẳn cho tất cả hữu tình mọi lưới nghi ngờ và sự trói buộc của phiền não, nên thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Con vì muốn tự mình dứt mọi lưới nghi ngờ và sự trói buộc của phiền não, nên thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu lưới nghi ngờ và sự trói buộc của phiền não nơi con đã tự dứt hẳn, thì con mới có thể đúng như thật mà giảng cho các hữu tình những pháp cốt yếu để dứt lưới nghi ngờ và sự trói buộc của phiền não. Vì sao vậy? Vì tất cả hữu tình đều ưa an vui và ghét nguy khổ; tất cả hữu tình đều tìm đủ cách để theo đuổi an vui. Con hoàn toàn không thấy có chút an vui nào khác để cầu, ngoại trừ Bát-nhã ba-la-mật-đa. Con hoàn toàn không thấy có chút an vui nào khác để cầu, ngoại trừ cỗ xe của Bồ-tát Ma-ha-tát. Con hoàn toàn không thấy có chút an vui nào khác để cầu, ngoại trừ Đại thừa. Nay con thấy được lợi ích như thế, muốn ban cho hữu tình niềm an vui vi diệu, nên thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nay con thấy được lợi ích như thế cho tất cả chúng Bồ-tát Ma-ha-tát, nên thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Cúi mong Thế Tôn thương xót mà giải đáp."
Bấy giờ đức Thế Tôn bảo Bồ-tát Ma-ha-tát Thiện Dũng Mãnh: "Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử, ông biết thương xót đông đảo chúng sinh mà thỉnh hỏi Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác về Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nhờ duyên cớ này, ông được công đức không lường. Ông hãy lắng nghe kỹ và suy nghĩ thật khéo, Ta sẽ vì ông mà phân tích giảng giải."
Thiện Dũng Mãnh thưa: "Lành thay, bạch Thế Tôn! Cúi mong Ngài giảng nói, chúng con rất muốn được nghe."
Phật bảo Bồ-tát Ma-ha-tát Thiện Dũng Mãnh: "Ông vừa hỏi: Thế Tôn ở nhiều nơi đã vì chúng Bồ-tát Ma-ha-tát mà tuyên giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa, vậy thế nào gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa? Các ông nên biết: thật ra không có chút pháp nào có thể gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa vượt ra ngoài mọi đường lối của tên gọi và lời nói. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa, thật không thể nói 'đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa', cũng không thể nói 'cái kia thuộc về Bát-nhã ba-la-mật-đa', cũng không thể nói 'do Bát-nhã ba-la-mật-đa kia mà có', cũng không thể nói 'từ Bát-nhã ba-la-mật-đa kia mà ra'. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, vì trí tuệ có thể thấu suốt tới tận thật tính của các pháp, nên gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trí tuệ của Như Lai còn không thể nắm bắt được, huống chi là nắm bắt Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã nghĩa là hiểu các pháp và biết các pháp, nên gọi là Bát-nhã. Này Thiện Dũng Mãnh, thế nào là Bát-nhã hiểu và biết các pháp? Nghĩa là các pháp là một lẽ, tên gọi và lời nói lại là một lẽ khác; thế nhưng mọi pháp không lìa tên gọi và lời nói. Việc hiểu các pháp hay biết các pháp đều không thể nói ra được; song thuận theo chỗ hiểu biết của hữu tình mà nói, nên gọi là Bát-nhã. Này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã là một sự đặt tên tạm (giả thi thiết: tên gọi đặt ra tạm thời để tiện nói, không có thực thể tương ứng); do đặt tên tạm mà gọi là Bát-nhã. Nhưng mọi pháp thì không thể đặt tên, không thể lay chuyển, không thể nói ra, không thể chỉ bày. Biết như vậy gọi là biết đúng như thật. Này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã chẳng phải biết, chẳng phải không biết; chẳng ở đây, chẳng ở chỗ nào khác, nên gọi là Bát-nhã.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã là chỗ trí tuệ vận hành, chẳng phải chỗ cái không-phải-trí vận hành; chẳng phải là cảnh (đối tượng được nhận biết) của cái không-phải-trí, cũng chẳng phải là cảnh của trí, vì trí lìa xa mọi cảnh. Nếu trí là cảnh thì lẽ ra nó không phải là trí. Không phải từ cái không-phải-trí mà có trí, cũng không phải từ trí mà có cái không-phải-trí; không phải từ cái không-phải-trí mà có cái không-phải-trí, cũng không phải từ trí mà có trí. Không phải do cái không-phải-trí mà gọi là trí, cũng không phải do trí mà gọi là không-phải-trí; không phải do cái không-phải-trí mà gọi là không-phải-trí, cũng không phải do trí mà gọi là trí. Thế nhưng chính cái không-phải-trí được gọi là trí; vì vậy chính trí được gọi là không-phải-trí.
Ở đây, trí không thể chỉ ra rằng "cái này gọi là trí", không thể chỉ ra trí này thuộc về đâu, không thể chỉ ra trí này do đâu mà có, không thể chỉ ra trí này từ đâu mà đến. Cho nên trong trí không có tính chất trí thật sự, cũng không có trí thật sự nào an trụ trong tính chất trí. Trí và tính chất của trí đều không thể nắm bắt; cái không-phải-trí và tính chất của nó cũng như vậy. Chắc chắn không phải do cái không-phải-trí mà gọi là trí; nếu do cái không-phải-trí mà gọi là trí thì mọi kẻ ngu đều phải có trí. Nếu ai đúng như thật, đối với trí và không-phải-trí đều không nắm bắt được gì, và đối với trí và không-phải-trí biết khắp đúng như thật, thì đó gọi là trí. Thế nhưng thật tính của trí không giống như điều đã nói. Vì sao vậy? Vì thật tính của trí lìa tên gọi và lời nói. Trí chẳng phải cảnh của trí, chẳng phải cảnh của cái không-phải-trí; vì trí vượt qua mọi cảnh nên không thể nói nó là cảnh của trí hay cảnh của cái không-phải-trí.
Này Thiện Dũng Mãnh, đó gọi là nói đúng như thật về tướng trạng của trí. Tướng trạng của trí như thế thật không thể nói, không thể chỉ bày; chỉ thuận theo chỗ hiểu biết của hữu tình mà nói và chỉ bày. Còn người có khả năng biết thì cũng không thể nói được. Cảnh của trí còn không có, huống chi là có người có trí. Nếu ai có thể hiểu rõ đúng như thật và thuận theo mà giác ngộ đúng như thật như vậy, thì đó gọi là Bát-nhã.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, nếu có thể hiện quán (trực tiếp quán thấy chân lý, không qua suy luận) và chứng nghiệm như vậy, thì đó gọi là Bát-nhã xuất thế (trí tuệ vượt ra khỏi thế gian). Bát-nhã xuất thế được nói như thế cũng không thể nói ra được. Vì sao vậy? Thế gian còn chẳng có, huống chi có cái vượt ra khỏi thế gian. Cái bị vượt ra còn không có, huống chi có cái vượt ra. Do đó Bát-nhã xuất thế cũng không có. Vì sao vậy? Chính vì hoàn toàn không nắm bắt được thế gian, xuất thế gian, cái vượt ra và cái bị vượt ra, nên mới được gọi là Bát-nhã xuất thế. Nếu còn có chỗ nắm bắt thì không gọi là Bát-nhã xuất thế. Tính chất của Bát-nhã này cũng không thể nắm bắt, vì nó lìa mọi tính chất có thể nắm bắt như có, không v.v...
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, thế gian là một tên gọi đặt tạm; không phải thế gian đặt tạm ấy có thật để mà vượt ra; nhưng vì vượt ra khỏi mọi cái giả tạm nên gọi là xuất thế. Lại nữa, xuất thế không phải là đối với thế gian thật có vượt ra hay không vượt ra. Vì sao vậy? Vì ở đây hoàn toàn không có chút pháp nào bị vượt ra hay có thể vượt ra để mà nắm bắt, nên gọi là xuất thế. Lại nữa, xuất thế là không có thế gian, không có xuất thế gian, không có vượt ra, không có không vượt ra, nên gọi là xuất thế. Nếu có thể hiểu rõ đúng như thật như vậy, thì đó gọi là Bát-nhã xuất thế. Bát-nhã như vậy không giống như điều đã nói. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã xuất thế vượt ra ngoài mọi đường lối của tên gọi và lời nói. Tuy gọi là xuất thế mà không có gì bị vượt ra; tuy gọi là Bát-nhã mà không có gì được biết; vì cái bị vượt ra và cái được biết đều không thể nắm bắt, nên cái vượt ra và cái biết cũng không thể nắm bắt. Biết đúng như thật như vậy gọi là Bát-nhã xuất thế. Do Bát-nhã này không có gì là không vượt ra được, nên gọi là Bát-nhã xuất thế.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã này cũng gọi là Bát-nhã thông đạt (trí tuệ thấu suốt). Bát-nhã như vậy thấu suốt cái gì? Nghĩa là Bát-nhã này không thấu suốt cái gì cả. Nếu Bát-nhã này có cái để thấu suốt thì đó là sự đặt tạm; nếu là sự đặt tạm thì không gọi là Bát-nhã thông đạt. Nghĩa là ở đây hoàn toàn không có gì: không có bên này, không có bên kia, cũng không có ở giữa; không có cái thấu suốt, không có cái được thấu suốt; không có chỗ thấu suốt, không có lúc thấu suốt, không có người thấu suốt, nên gọi là thông đạt. Lại nữa, ở đây hoàn toàn không có gì: không có người đi, không có chỗ đi; không có bên này, không có bên kia, cũng không có ở giữa, nên gọi là thông đạt. Lại nữa, gọi là trí tuệ thông đạt, vì trí tuệ thông đạt này hoàn toàn không có gì: không trên, không dưới, không chậm, không nhanh, không tiến, không lùi, không đi, không đến, nên gọi là thông đạt.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, trí tuệ thông đạt thấu suốt cái gì? Nghĩa là hễ có điều gì được thấy thì đều thấu suốt cả. Do đâu mà thấu suốt? Do Bát-nhã. Bát-nhã như vậy thấu suốt thế nào? Nghĩa là dựa vào các tướng đặt tạm mà có sự thấu suốt. Các tướng đặt tạm thì tất cả đều không phải là tướng; cái không phải tướng như vậy gọi là tướng đặt tạm.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, những ai thành tựu được Bát-nhã như vậy thì có thể thấu suốt đúng như thật ba cõi (cõi Dục: nơi chúng sinh còn ham muốn các giác quan; cõi Sắc: nơi có thân thể vi tế, đã lìa ham muốn; cõi Vô sắc: nơi chỉ còn tâm thức, không có hình thể). Thế nào là thấu suốt đúng như thật ba cõi? Nghĩa là cái không phải ba cõi được gọi là ba cõi. Vì sao vậy? Vì ở đây không có cõi nào để thấu suốt; thấu suốt ba cõi tức là không phải cõi. Do có thể thấu suốt ba cõi như vậy, nên gọi là thành tựu Bát-nhã thông đạt. Thế nào là thành tựu Bát-nhã thông đạt? Nghĩa là không có chút việc nào không khéo thấu suốt; đối với mọi việc đều khéo thấu suốt, nên gọi là Bát-nhã thông đạt. Bát-nhã như vậy vượt lên trên mọi việc.
Nếu ai thành tựu Bát-nhã như vậy, thì mọi điều thấy, nghe, ngửi, nếm, chạm biết và hiểu rõ đều thấu suốt cả. Thấu suốt thế nào? Nghĩa là thấu suốt chúng là vô thường, là khổ, như mụn nhọt, như bệnh tật, như mũi tên, là không (trống rỗng, không có thực thể), là chướng ngại (?), là gây hại, là cái khác (không phải của mình), là hư hoại, là có tính chất hư hoại, là xao động, là mau diệt, là vô ngã (không có cái "ta" thường còn), là vô sinh (không thật có sinh), là vô diệt (không thật có diệt), là vô tướng (không có tướng trạng cố định) v.v...
Này Thiện Dũng Mãnh, nếu thấu suốt được như vậy thì gọi là mát mẻ và đã nhổ được mũi tên. Ví như có một thứ thuốc hay tên là "Nhổ tên": đắp vào chỗ nào thì mọi mũi tên ở đó đều được rút ra, chất độc không thể lưu lại, vì sức mạnh của thuốc ấy đã đẩy đuổi đi. Cũng vậy, nếu có các bí-sô thành tựu được pháp mát mẻ, nhổ tên này, tức là thành tựu Bát-nhã thông đạt, đầy đủ sáu hằng trụ (sáu cách an trụ thường hằng: khi mắt thấy hình sắc, tai nghe âm thanh, mũi ngửi mùi, lưỡi nếm vị, thân chạm xúc, ý biết sự vật, đều không vui không buồn, giữ tâm buông xả, tỉnh thức sáng suốt), thì nhờ Bát-nhã thông đạt mà xa lìa mọi sự nhiễm đắm trong ba cõi, vượt khỏi mọi lưới bẫy của ác ma.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, ví như kim cương dùng để khoan vật, khoan vào chỗ nào cũng đều xuyên thủng. Cũng vậy, nếu có các bí-sô có kim cương dụ định (thiền định ví như kim cương, phá tan được mọi phiền não, là tầng định cuối cùng trước khi chứng quả), được trí tuệ thông đạt nâng đỡ, thì quán xét pháp nào cũng đều thấu suốt. Trí tuệ thông đạt này được kim cương dụ định nâng đỡ, nên quán xét pháp nào cũng đều thấu suốt. Nếu ai thành tựu trí tuệ thông đạt này thì có thể ra khỏi thế gian, chân chính dứt sạch mọi khổ, hướng tới chỗ hết khổ mà không nhiễm đắm. Trí tuệ thông đạt này cũng gọi là Tam minh (ba trí sáng suốt: biết rõ các đời trước của mình và người; thấy rõ chúng sinh chết đây sinh kia theo nghiệp; biết phiền não đã dứt sạch).
Này Thiện Dũng Mãnh, gọi là "minh" (sáng suốt), đó là một cách gọi khác (tăng ngữ) của việc dứt hẳn vô minh (sự mê mờ không thấy rõ chân lý, gốc rễ của khổ). Chính điều này cũng được gọi là biết khắp về vô minh, cũng là một cách gọi khác của việc dập tắt khối khổ. Ví như một lương y thông minh, hiểu biết rộng, làm việc gì cũng khéo quan sát, vì có trí tuệ vi diệu để quan sát, nên khéo biết các vị thuốc, khéo hiểu nguyên nhân bệnh, khéo biết các triệu chứng bệnh, có thể cứu được mọi khổ đau; chữa bệnh gì cũng đều khỏi. Vì sao vậy? Vì người ấy khéo thấu suốt thuốc, bệnh, nguyên nhân, triệu chứng và cách phối hợp thuốc men, nên có thể trừ mọi bệnh khổ. Cũng vậy, nếu ai thành tựu minh thứ ba (trí biết phiền não đã dứt sạch) thì có thể diệt mọi vô minh, dập tắt mọi khổ, trừ hết sinh, già, bệnh, chết cùng mọi sầu than, khổ đau, lo buồn, phiền não. Đó gọi là Bát-nhã thông đạt xuất thế.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, Ta dựa vào nghĩa này mà nói với ý sâu kín rằng: "Trong mọi thế gian, trí tuệ là hơn hết", nghĩa là vì nó có thể thấu suốt thật tính của các pháp; nhờ hiểu biết đúng đắn này mà khiến cho sự sinh ra trong các cõi tồn tại chấm dứt. "Sự sinh ra trong các cõi chấm dứt" là cách gọi khác của điều gì? Đó là cách gọi khác của việc khéo thấu suốt sự xuất hiện và sự mất đi. Thế nào gọi là thấu suốt sự xuất hiện và sự mất đi? Nghĩa là khéo thấu suốt rằng phàm những gì có tính tập khởi (do các nhân duyên tụ họp mà sinh ra) đều có tính hoại diệt. Như vậy gọi là thấu suốt sự xuất hiện và sự mất đi. Này Thiện Dũng Mãnh, "xuất hiện" là cách gọi khác của sinh; "mất đi" là cách gọi khác của diệt. Tuy nói như vậy, nhưng không phải đúng như lời nói mà thật có xuất hiện, có mất đi.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, mọi sự tập khởi không phải là cái thật có xuất hiện. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, "tập khởi" nghĩa là cùng nổi lên, chứ không phải cùng có sự xuất hiện, cũng không phải có sự mất đi; vì cùng nối nhau khởi lên nên gọi là tập khởi (?). Cùng nối nhau khởi lên thì không phải ở đây có xuất hiện, có mất đi. Như vậy, tự thể tự nhiên tan hoại thì gọi là diệt; ở đây không có vật gì được gọi là diệt. Nghĩa là diệt ngay tức khắc không gián đoạn: không phải sinh ra ở đây rồi diệt ngay ở đây mới gọi là diệt; chính vì không có sinh nên gọi là diệt (?). Thấu suốt sự xuất hiện và sự mất đi như vậy, vì không sinh không diệt, nên gọi là thấu suốt sự xuất hiện và sự mất đi.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, "thấu suốt" nghĩa là biết khắp mọi duyên khởi (lẽ mọi sự vật đều do các điều kiện hợp lại mà khởi lên). Do các duyên (điều kiện) mà các pháp được khởi lên, nên gọi là duyên khởi. Duyên khởi như vậy hoàn toàn không có gì; như vậy gọi là thấu suốt duyên khởi. Chính điều này gọi là biết khắp duyên khởi, nghĩa là có thể chỉ rõ rằng đúng như thật là không có khởi; vì không có khởi nên gọi là duyên khởi. Vì bình đẳng không khởi nên gọi là duyên khởi. Nghĩa là ở chỗ ấy, sự khởi còn chẳng có, huống chi sẽ có diệt. Thuận theo mà giác ngộ duyên khởi thì chiều thuận (khổ sinh ra) hay chiều nghịch (khổ diệt đi) đều không thể nắm bắt. Vì không có sự cùng khởi nên gọi là duyên khởi. Nếu không có sự cùng khởi thì không có sinh; nếu không có sinh thì không có quá khứ, cũng không có cái đã sinh; nếu không có quá khứ, cũng không có cái đã sinh, thì không có diệt; nếu không có diệt thì không có vô sinh trí (trí biết rằng mình sẽ không còn tái sinh nữa). Do vô sinh trí mà không còn sinh nữa, cũng không chứng diệt. Do không có sinh nên cũng không có diệt. Do có sinh mới đặt ra có diệt; đã không có sinh thì không có diệt. Đối với mọi pháp mà biết, thấy, thấu suốt và chứng nghiệm như vậy, thì gọi là tận trí (trí biết rằng mọi phiền não đã dứt sạch).
Này Thiện Dũng Mãnh, tận trí nghĩa là dứt hết sự vô tri (không biết, mê mờ), nên gọi là tận trí. Do đâu gọi là "dứt hết"? Nghĩa là vì không có gì để dứt hết nên gọi là dứt hết. Không thấy có pháp nào có thể gọi là dứt hết; nhưng vì lìa vô tri nên gọi là tận trí; chính sự dứt hết vô tri gọi là tận trí. Vì biết khắp mọi pháp vô tri nên gọi là dứt hết vô tri; do dứt hết vô tri nên gọi là tận trí. Không phải pháp vô tri có dứt hết hay không dứt hết; nhưng vì lìa vô tri nên gọi là tận trí. Vì biết khắp đúng như thật rằng pháp vô tri này hoàn toàn không có gì, nên gọi là "lìa". Do trí như vậy biết rằng pháp vô tri không có gì riêng để nắm bắt, nên gọi là lìa vô tri. Nhưng pháp vô tri thật không thể nắm bắt; trí còn chẳng có, huống chi có vô tri. Nếu ai đối với sự dứt hết mà được giải thoát, thì gọi là tận trí. Tuy nói như vậy, nhưng không phải đúng như lời nói; mọi tận trí đều không thể nói ra, chỉ dùng tên tạm mà gọi là dứt hết vô tri, cũng gọi là tận trí. Nếu dùng tận trí không có gì để dứt hết như vậy mà quán xét các pháp, thì tận trí cũng không có. Nếu biết như vậy thì lìa được tận trí mà đến được bờ mé không cùng tận. Bờ mé không cùng tận này chính là không có bờ mé, cũng là bờ mé Niết-bàn. Tuy nói như vậy, nhưng không phải đúng như lời nói, vì mọi pháp đều không có bờ mé. Cũng là bờ mé Niết-bàn: mọi bờ mé đều dứt hẳn thì gọi là bờ mé Niết-bàn. Tuy nói như vậy, nhưng không phải đúng như lời nói, vì bờ mé Niết-bàn lìa hẳn tên gọi và lời nói; mọi tên gọi và lời nói đều diệt hẳn trong đó.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, Như Lai tuy nói có cõi Niết-bàn, nhưng không phải đúng như lời nói, vì cõi Niết-bàn hoàn toàn không thể nói, vượt ngoài mọi lời nói; trong cõi Niết-bàn mọi lời nói đều dứt hẳn. Nếu nói về tướng trạng của cõi Niết-bàn như vậy, thì gọi là nói về tướng trạng của Bát-nhã thông đạt xuất thế. Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, cõi Niết-bàn không thể nói là có phương hướng, nơi chốn, ở đây hay ở kia; vì vậy Niết-bàn thật không thể nói ra được.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, ở đây thế nào gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa? Này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã ba-la-mật-đa này không có chút bờ bên kia xa xăm nào để nắm bắt (?). Này Thiện Dũng Mãnh, nếu Bát-nhã ba-la-mật-đa này có chút bờ bên kia xa xăm để nắm bắt, thì Như Lai đã phải nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có bờ bên kia xa xăm. Này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã ba-la-mật-đa này không có chỗ xa xăm nào để nắm bắt, vì vậy không nói nó có bờ bên kia. Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, cái gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa này, nghĩa là trí tuệ vi diệu tác dụng, đến được bờ bên kia rốt ráo của mọi pháp, nên gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Tuy nói như vậy, nhưng không phải đúng như lời nói. Vì sao vậy? Vì không phải lời nói, không phải hành động mà có thể đạt tới Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa không thể nói ra được.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa thuận theo mà giác ngộ các pháp. Nếu cho rằng có thể thuận theo mà giác ngộ, thì trái với giác ngộ. Vì sao vậy? Vì ở đây không có vật gì có thể gọi là thuận theo mà giác ngộ. Đã không có sự thuận theo mà giác ngộ thì cũng không có sự giác ngộ, tức là đối với các pháp không có nghĩa thấu suốt. Thuận theo mà giác ngộ và thấu suốt pháp tính bình đẳng (bản chất như nhau của mọi pháp) chính là bồ-đề (sự giác ngộ); vì thuận theo mà giác ngộ các pháp nên gọi là bồ-đề. Bồ-đề này thuận theo mà giác ngộ các pháp như thế nào? Ở đây không có vật gì có thể gọi là bồ-đề, cho nên ở đây cũng không có sự thuận theo mà giác ngộ. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, nếu có chút bồ-đề nào nắm bắt được, thì trong bồ-đề lẽ ra phải nắm bắt được bồ-đề; nhưng trong bồ-đề không có bồ-đề. Nên chứng bồ-đề một cách trực tiếp như vậy: không phải vì thuận theo mà giác ngộ, không phải vì thấu suốt, mà gọi là giác ngộ. Tuy nói như vậy, nhưng không phải đúng như lời nói, vì mọi pháp không thể thuận theo mà giác ngộ, không thể thấu suốt. Lại nữa, pháp và cái không phải pháp đều không có tự tính (bản chất tự có, độc lập); do giác ngộ lẽ này nên gọi là bồ-đề.
Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, không phải chư Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác có thể đạt được bồ-đề; không phải chư Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác có thể hiểu rõ bồ-đề, vì bồ-đề đúng như thật không thể hiểu rõ, không thể biểu lộ; không phải chư Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác làm phát sinh bồ-đề, vì bồ-đề có tính không sinh, không khởi. Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, cái gọi là bồ-đề thì không lệ thuộc vào đâu. Không phải trong bồ-đề có chút hữu tình hay sự đặt tên hữu tình nào. Trong bồ-đề đã không có hữu tình hay sự đặt tên hữu tình, thì làm sao có thể nói: "Đây là tát-đỏa (chúng sinh, hữu tình) của bồ-đề, đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-đề tát-đỏa (tên gọi đầy đủ của Bồ-tát, nghĩa là chúng sinh hướng về giác ngộ)"?
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, không phải trong bồ-đề có thể nắm bắt được bồ-đề, không phải trong bồ-đề có thể nắm bắt được tát-đỏa. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, bồ-đề là vượt lên trên hết, bồ-đề là không sinh, bồ-đề là không khởi, bồ-đề là không tướng. Trong bồ-đề không có tính chất tát-đỏa, trong bồ-đề không nắm bắt được tát-đỏa. Không phải do tát-đỏa mà đặt ra bồ-đề, không phải do bồ-đề mà đặt ra tát-đỏa. Vì thuận theo mà giác ngộ rằng tát-đỏa không có tự tính, nên gọi là bồ-đề. Vì biết trong bồ-đề thật không có tát-đỏa, nên gọi là Bồ-đề tát-đỏa. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, Bồ-đề tát-đỏa không phải do ý niệm về chúng sinh mà hiển lộ; vì trừ bỏ ý niệm về chúng sinh nên gọi là Bồ-tát. Tuy nói như vậy, nhưng không phải đúng như lời nói. Vì sao vậy? Vì Bồ-đề tát-đỏa lìa tên gọi và lời nói. Bồ-đề tát-đỏa lìa tính chất chúng sinh; Bồ-đề tát-đỏa lìa ý niệm về chúng sinh. Vì biết bồ-đề nên gọi là Bồ-tát.
Bồ-tát biết bồ-đề thế nào? Nghĩa là biết bồ-đề vượt lên trên hết; bồ-đề không tạo tác, bồ-đề không sinh, bồ-đề không diệt. Không phải tính chất bồ-đề có thể hiểu rõ bồ-đề, cũng không phải bồ-đề là cái được làm cho sáng tỏ; vì không thể làm cho sáng tỏ, không thể đặt tên, không thể dẫn dắt chuyển đổi (?), nên gọi là bồ-đề. Nếu có thể không điên đảo mà thuận theo giác ngộ và thấu suốt, không phân biệt, mọi sự phân biệt đều dứt hẳn, thì vì vậy gọi là Bồ-đề tát-đỏa. Tuy nói như vậy, nhưng không phải đúng như lời nói. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, vì Bồ-đề tát-đỏa không thể nắm bắt. Nếu có Bồ-đề tát-đỏa nắm bắt được, thì lẽ ra phải nắm bắt được: "Đây là bồ-đề, đây thuộc về bồ-đề; đây là tát-đỏa, đây thuộc về tát-đỏa". Nhưng không thể nói "đây là bồ-đề, đây thuộc về bồ-đề", cũng không thể nói "đây là tát-đỏa, đây thuộc về tát-đỏa". Vì có thể thuận theo mà giác ngộ rằng thật không có tát-đỏa, không có tính chất tát-đỏa, lìa tính chất tát-đỏa, nên gọi là Bồ-tát. Vì không có tát-đỏa, trừ bỏ ý niệm về tát-đỏa, nên gọi là Bồ-tát.
Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, "hữu tình giới" (cõi hữu tình, toàn thể chúng sinh) chính là cách gọi khác của việc không có hữu tình thật. Không phải trong hữu tình có tính chất hữu tình; vì không có hữu tình nên gọi là hữu tình giới. Nếu trong hữu tình có tính chất hữu tình thì không nên gọi là hữu tình giới. Hữu tình giới chính là chỉ rõ sự không có giới (?), vì hữu tình giới không có tính chất giới. Nếu hữu tình giới có ngay nơi tính chất giới, thì lẽ ra thật có cái "người sống" (linh hồn, sinh mạng) chính là thân này; nếu hữu tình giới có tách lìa tính chất giới, thì lẽ ra thật có cái "người sống" khác với thân (hai kiến chấp sai lầm về linh hồn và thân xác). Nhưng hữu tình giới không có tính chất giới thật sự, chỉ do cách nói thông thường của thế gian mà tạm gọi là giới. Không phải trong hữu tình giới có thể có tính chất giới, cũng không phải trong tính chất giới có hữu tình giới; không phải chính tính chất giới là hữu tình giới, không phải tách lìa tính chất giới mà có hữu tình giới; vì mọi pháp đều không có tính chất giới.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, Ta dựa vào nghĩa này mà nói với ý sâu kín rằng: "Các hữu tình giới không thể đặt ra là có bớt hay có đầy". Vì sao vậy? Vì hữu tình giới không có tính chất có; các hữu tình giới lìa tính chất có. Như hữu tình giới không thể đặt ra là có bớt có đầy, các pháp cũng vậy, không thể đặt ra là có bớt có đầy; vì mọi pháp đều không có tính chất thật nên không thể nói có bớt có đầy. Nếu có thể thuận theo mà giác ngộ các pháp như vậy, thì đó gọi là thuận theo mà giác ngộ Phật pháp (những phẩm chất và giáo lý của Phật). Ta dựa vào nghĩa này mà nói với ý sâu kín rằng: "Như hữu tình giới không thể đặt ra là có bớt có đầy, các pháp cũng vậy, không thể đặt ra là có bớt có đầy". Nếu mọi pháp không bớt không đầy, lấy sự không chân thật làm cách thức, thì đó là Phật pháp không bớt không đầy. Vì thuận theo mà giác ngộ mọi pháp như vậy, nên gọi là Phật pháp không bớt không đầy. Vì mọi pháp không bớt không đầy nên gọi là Phật pháp. Phật pháp chính là cách gọi khác của cái không phải Phật pháp. Không phải trong các Phật pháp có vật gì có thể làm cho bớt hay làm cho đầy. Vì sao vậy? Vì đó chính là thuận theo mà giác ngộ mọi pháp. Nếu có thể thuận theo mà giác ngộ tính chất của mọi pháp, thì ở đây không có pháp nào bớt hay đầy.
"Mọi pháp" nên biết chính là cách gọi khác của pháp giới (toàn thể mọi pháp, đồng thời chỉ thật tính chung của mọi pháp). Không phải pháp giới ấy có bớt có đầy. Vì sao vậy? Vì pháp giới ấy không có bờ mé. Không thể nắm bắt được sự khác biệt giữa hữu tình giới và pháp giới; hữu tình giới và pháp giới không có bớt, có đầy, có được hay có tồn tại. Thuận theo mà giác ngộ như vậy thì gọi là bồ-đề. Vì thế nên nói: các Phật pháp không thể đặt ra là có bớt có đầy.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, đối với tính chất không bớt không đầy mà có thể đúng như thật không phân biệt (không suy tính, chia chẻ theo khái niệm), thì nên biết người ấy gọi là người thấy đúng như thật. Ở đây không thể có sự lấy hay bỏ. Thuận theo mà giác ngộ như vậy thì gọi là bồ-đề. Này Thiện Dũng Mãnh, bồ-đề chính là tướng của Phật. Thế nào là tướng của Phật? Nghĩa là mọi tướng rốt ráo đều không có tướng, đó chính là tướng của Phật. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, vì cái rốt ráo không có tướng và tướng bồ-đề đều lìa tự tính. Thuận theo mà giác ngộ như vậy thì gọi là bồ-đề. Tuy nói như vậy, nhưng không phải đúng như lời nói. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, vì phải có thể thuận theo mà giác ngộ pháp như vậy mới gọi là Bồ-tát.
Nếu có Bồ-tát thật ra không hiểu rõ tính chất của pháp như vậy, mà lại cho rằng "ta có thể thuận theo mà giác ngộ đúng như thật" và tự xưng là Bồ-tát, thì nên biết hạng ấy cách xa địa vị Bồ-tát, cách xa pháp của Bồ-tát; họ dùng danh xưng Bồ-tát để lừa dối, mê hoặc chư thiên, loài người, loài a-tố-lạc (tức a-tu-la, một loài thần hiếu chiến hay đánh nhau với chư thiên) v.v... Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, nếu chỉ dùng lời suông tự xưng là Bồ-tát mà thành được Bồ-tát, thì tất cả hữu tình đều phải là Bồ-tát. Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, không phải chỉ dùng lời suông mà vào được địa vị Bồ-tát, được pháp của Bồ-tát; không phải nhờ lời nói mà chứng được vô thượng chính đẳng bồ-đề. Không phải nhờ lời nói tự xưng tên mà được bồ-đề, cũng không phải nhờ lời nói tự xưng tên mà vào được địa vị Bồ-tát, được pháp của Bồ-tát.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, tất cả hữu tình thực hành hạnh bồ-đề mà không biết, không giác ngộ thật tính của các pháp, thì không gọi là Bồ-tát. Vì sao vậy? Vì họ không biết rằng hữu tình không phải là hữu tình. Nếu biết tính chất hữu tình không phải là hữu tình mà thực hành hạnh bồ-đề, thì mới thành Bồ-tát. Nhưng các hữu tình vì điên đảo (thấy sai ngược với sự thật) nên không thể hiểu rõ hành động của mình, cảnh giới của mình, chỗ mình đi đến. Nếu đối với hành động của mình mà hiểu rõ đúng như thật, thì sẽ không còn hành động theo sự phân biệt nữa. Do hành động theo sự phân biệt, mọi kẻ phàm phu nương vào cảnh giới hư dối mà khởi hành động điên đảo, cũng nương vào bồ-đề mà khởi kiêu mạn, chấp trước. Họ vì nương vào cảnh hư dối mà khởi hành động điên đảo, kiêu mạn, phân biệt, nên còn không thể đạt được các pháp của Bồ-tát, huống chi đạt được bồ-đề.
Nếu có thể hiểu rõ pháp như vậy, thì không còn khởi hành động nương vào cảnh hư dối, cũng không còn nương vào các pháp mà khởi kiêu mạn. Đó gọi là Bồ-tát thực hành theo cách không thực hành. Bồ-tát không nên vì phân biệt mà khởi hành động phân biệt. Nếu ở chỗ nào không có phân biệt, thì không phải ở chỗ ấy có điều gì được thực hành. Nếu ở chỗ nào không khởi phân biệt, thì không phải ở chỗ ấy lại có điều gì được thực hành. Chư Phật và Bồ-tát đối với mọi hạnh đều tu hành mà không phân biệt, nên mọi kiêu mạn rốt ráo không khởi. Bồ-tát biết mọi pháp như vậy thì đối với mọi pháp không còn bám víu, không còn phân biệt, không rong ruổi, không bước theo. Như vậy gọi là hạnh Bồ-tát chân thật, vì lấy sự không có gì để thực hành làm cách thức. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như vậy, thì đó gọi là hạnh Bồ-tát chân thật. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, vì có thể thuận theo mà giác ngộ các pháp, thấu suốt các pháp như vậy, nên gọi là Bồ-tát.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, "không có hữu tình", nên biết đó chính là cách gọi khác của Bồ-tát, vì có thể trừ bỏ mọi ý niệm. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát hiểu thấu rằng: tất cả hữu tình không phải là hữu tình thật; tất cả hữu tình đều không phải là hữu tình; tất cả hữu tình đều là hữu tình do điên đảo chấp trước mà có; tất cả hữu tình đều là hữu tình do biến kế sở chấp (cái do tâm vọng tưởng suy lường khắp nơi rồi chấp là có thật) mà có; tất cả hữu tình đều là hữu tình do nương vào cảnh hư dối mà có; tất cả hữu tình đều là hữu tình tự làm hỏng hành động của mình; tất cả hữu tình đều là hữu tình "vô minh duyên hành" (do vô minh làm điều kiện mà có các hành, tức các hoạt động tạo tác của thân, miệng, ý; đây là khâu đầu trong chuỗi mười hai nhân duyên dẫn đến sinh tử).
Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, pháp nào mà tất cả hữu tình chấp lấy, vốn không có thật, mà các loài hữu tình lại tạo tác pháp ấy, thì đó gọi là hữu tình vô minh duyên hành (?). Pháp nào không có thật? Đó là cái "ta" bị chấp, cái "của ta" bị chấp, sự chấp "ta" và "của ta", cái bị chấp và chỗ nương cậy; các pháp ấy không có thật. Nếu các pháp ấy có thật, thì những gì tất cả hữu tình chấp là "ta", chấp là "của ta", sự chấp "ta" và "của ta", cái bị chấp và chỗ nương cậy đều phải có thật, chứ không gọi là hư dối. Vì không có các pháp ấy, mà các hữu tình lại lầm chấp là "ta", chấp là "của ta", nên sự chấp "ta" và "của ta", cái bị chấp và chỗ nương cậy đều không có thật, đều là hư dối. Vì vậy mới nói: tất cả hữu tình không phải là hữu tình thật; tất cả hữu tình đều là hữu tình vô minh duyên hành.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, không phải cái tên "hữu tình" có chút pháp thật nào có thể chấp là "ta", hoặc là "của ta", hoặc là hai sự chấp, cái bị chấp và chỗ nương cậy; vì không có pháp thật, cho nên có thể nói tất cả hữu tình không phải là hữu tình thật. "Không phải hữu tình", nên biết đó chính là cách gọi khác của "không thật"; "không thật", nên biết đó chính là cách gọi khác của "không phải hữu tình". Lại nữa, trong ý niệm về hữu tình vốn không thật ấy, tất cả hữu tình lầm chấp là thật, cho nên mới nói tất cả hữu tình không phải là hữu tình thật.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, "không thật" nghĩa là ở đây không có thật, không có khởi, vì mọi pháp đều không chân thật, cũng không khởi. Ở đây hữu tình hư dối chấp trước mà tự trói buộc mình, cho nên có thể nói tất cả hữu tình đều là hữu tình do nương vào cảnh hư dối mà có. Họ đối với hành động của mình không thể hiểu rõ, cho nên có thể nói họ không phải là hữu tình thật, tức là trong đó không có nghĩa biết khắp. Nếu đối với các hành mà có sự biết khắp, thì nên biết hạng ấy có thể gọi là Bồ-tát.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm chín mươi ba.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười bốn (?).
Tam tạng pháp sư (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc, người sang Ấn Độ thỉnh kinh) vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video