Phần thứ mười sáu: Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ sáng suốt thấu suốt thật tánh của mọi pháp, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác), phần hai.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh (vị Bồ-tát thưa hỏi pháp trong hội này)! Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát nghĩa là "bậc lớn", tức đại Bồ-tát) nếu hiểu biết các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đúng như vậy thì mới được gọi là Bồ-tát chân thật. "Bồ-tát" là tăng ngữ (tên gọi khác) chỉ người có thể theo đó mà hiểu rõ rằng hữu tình (chúng sinh, các loài có tình thức) là không thật, không sinh. Bồ-tát cũng là người hiểu đúng như thật hết thảy các pháp, hiểu như Phật hiểu. Thế nào là Bồ-tát hiểu như Phật? Nghĩa là biết đúng như thật rằng tánh (bản chất) của hết thảy pháp là không thật, không sinh, cũng không hư dối. Các Bồ-tát hiểu tánh của các pháp không giống như cách phàm phu dị sinh (người thường còn mê muội, trôi lăn trong sống chết, khác với bậc thánh) chấp giữ hay nắm bắt, mà biết đúng như thật, nên gọi là Bồ-tát. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, vì bồ-đề (sự giác ngộ trọn vẹn) không chấp trước, không phân biệt, không gom góp, không có gì để đạt được.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân lý như thật mà đến; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ đúng đắn, trọn vẹn, bình đẳng) không hề đạt được chút gì nơi tánh bồ-đề, vì hết thảy pháp đều không thể nắm bắt. Đối với các pháp mà không đạt được gì, gọi đó là bồ-đề. Bồ-đề của chư Phật nên nói như vậy, nhưng thật ra bồ-đề không đúng như lời nói, vì đã lìa mọi tướng (hình tướng, dấu hiệu để nhận biết, phân biệt).
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, nếu các Bồ-tát phát tâm bồ-đề (khởi lòng cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ chúng sinh) mà nghĩ thế này: "Hôm nay ta phát tâm bồ-đề, đây là bồ-đề; nay ta vì hướng tới bồ-đề này mà phát tâm tu hành", thì các Bồ-tát ấy vì còn chấp có chỗ đạt được nên không gọi là Bồ-tát, chỉ có thể gọi là tát-đỏa (chúng sinh, kẻ có tình thức) cuồng loạn. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, vì Bồ-tát ấy nhất định chấp rằng có cái tánh phát khởi, nhất định chấp rằng có cái tâm được phát, nhất định chấp rằng có cái tánh bồ-đề. Nếu các Bồ-tát phát tâm bồ-đề mà còn chấp trước, thì chỉ có thể gọi là tát-đỏa chấp trước tâm bồ-đề, không gọi là Bồ-tát phát tâm chân thật thanh tịnh. Họ do tạo tác mà phát tâm bồ-đề, nên lại gọi là tát-đỏa tạo tác, không gọi là Bồ-tát. Họ do gia hạnh (sự gắng sức tu tập có dụng công, có cố ý) mà phát tâm bồ-đề, nên lại gọi là tát-đỏa gia hạnh, không gọi là Bồ-tát. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, các Bồ-tát ấy do còn có chỗ nắm giữ mà phát tâm bồ-đề, nên chỉ có thể gọi là tát-đỏa phát tâm, không gọi là Bồ-tát.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, thật không có ai có thể phát tâm bồ-đề, vì tâm bồ-đề không thể phát, vì bồ-đề không sinh và cũng không có tâm. Các Bồ-tát kia chỉ chấp vào việc phát tâm, mà không hiểu bồ-đề, không hiểu nghĩa tâm không sinh.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, tánh bình đẳng của sự sinh chính là tánh bình đẳng của cái thật; tánh bình đẳng của cái thật chính là tánh bình đẳng của tâm; tánh bình đẳng của tâm chính là bồ-đề. Nếu trong đây có tánh như thật, thì trong đây không có gì để phân biệt. Nếu còn phân biệt tâm và bồ-đề, người ấy liền chấp trước tâm và bồ-đề. Do hai thứ ấy mà phát tâm bồ-đề thì nên biết không gọi là người phát tâm chân thật.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, bồ-đề và tâm không phải mỗi bên khác nhau; không phải trong tâm có bồ-đề thật, cũng không phải trong bồ-đề có tâm thật (?). Xét đúng như thật, đúng như lý, bồ-đề và tâm đều không thể nói. Cái giác ấy, cái tâm ấy, nhờ giác ngộ như thật mà thấy bồ-đề và tâm đều không thể nắm bắt, không sinh, chẳng hề sinh, nên gọi là Bồ-tát, cũng gọi là ma-ha-tát và hữu tình như thật. Vì sao vậy? Vì biết như thật cái tánh không phải thật có. Biết như thật cái gì là không phải thật có? Nghĩa là mọi thế gian đều không phải thật có, không thuộc về cái thật, không thật có sinh, chỉ là tạm đặt ra mà thôi. Vì sao thế gian không thật có sinh, chỉ là tạm đặt ra? Không phải thật có, là vì không có sự sinh thật. Vì không có sinh thật và không phải thật có, nên nói các pháp là không thật, không có tự tánh. Do biết như vậy cái tánh không phải thật có, nên cũng có thể gọi là hữu tình như thật. Vì ngay trong cái thật có cũng không chấp là thật có, nên lại có thể gọi là người thuận theo hữu tình như thật (?). Tuy nói như vậy, nhưng sự thật không đúng như lời nói. Vì sao vậy? Vì theo lý như thật, không hề có chút hữu tình nào hay ma-ha-tát nào. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, vì người chứng nhập Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường tu rộng lớn đưa mình và người cùng đến quả Phật) mới gọi là ma-ha-tát.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, thế nào là Đại thừa? Nhất thiết trí (trí tuệ biết rõ tất cả) gọi là Đại thừa. Thế nào là nhất thiết trí? Đó là hết thảy các trí: hoặc trí hữu vi (trí về các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), hoặc trí vô vi (trí về cái không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt), hoặc trí thế gian, hoặc trí xuất thế gian (trí vượt ra ngoài thế gian, trí của bậc thánh). Ai chứng nhập được các trí như thế thì gọi là ma-ha-tát. Vì sao vậy? Vì xa lìa được khối lớn ý tưởng về hữu tình nên gọi là ma-ha-tát; xa lìa được khối lớn vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý) nên gọi là ma-ha-tát; xa lìa được khối lớn các hành (các tạo tác của thân, miệng, ý dẫn đến sống chết) nên gọi là ma-ha-tát; xa lìa được khối lớn không hiểu biết nên gọi là ma-ha-tát; xa lìa được khối lớn các nỗi khổ nên gọi là ma-ha-tát.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, nếu xa lìa được khối lớn ý tưởng về hữu tình thì gọi là ma-ha-tát. Người ấy, đối với hết thảy tâm và tâm sở pháp (các trạng thái, tác dụng tâm lý đi kèm theo tâm như cảm nhận, nhận biết, ham muốn…), tuy không nắm bắt được gì, mà vẫn hiểu rõ bản tánh của tâm. Đối với bồ-đề và bồ-đề phần pháp (các pháp tu giúp thành tựu giác ngộ), tuy không nắm bắt được gì, mà vẫn hiểu rõ bản tánh của bồ-đề. Nhờ trí này, người ấy không thấy có bồ-đề ở trong tâm, cũng không thấy có bồ-đề ở ngoài tâm; không thấy có tâm thật ở trong bồ-đề, cũng không thấy có tâm thật ở ngoài bồ-đề. Trừ bỏ như vậy rồi thì không có gì để tu tập, không có gì để trừ bỏ; đối với cái được tu tập và cái được trừ bỏ đều không nắm bắt được gì, không nương cậy vào đâu, không chấp trước gì. Tuy không thấy có tánh của tâm bồ-đề, mà vẫn phát khởi được tâm đại bồ-đề. Ai phát tâm bồ-đề được như vậy mới gọi là Bồ-tát chân thật. Người ấy tuy phát tâm bồ-đề như vậy, nhưng đối với bồ-đề không có gì phải dẫn khởi. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, vì người ấy đã an trụ nơi đại bồ-đề. Nếu không chấp trước được như vậy, hoàn toàn không thấy tâm và bồ-đề có sinh diệt hay khác biệt, cũng không thấy có ai phát tâm hướng tới đại bồ-đề, không thấy, không chấp, không phân biệt gì, thì nên biết người ấy đã trụ nơi vô thượng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, không gì hơn). Nếu không chấp trước được như vậy mà phát khởi thắng giải (sự hiểu biết và tin chắc vững vàng) và tâm giải thoát (tâm thoát khỏi mọi trói buộc), nên biết người ấy gọi là Bồ-tát chân thật.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, nếu các Bồ-tát không lìa ý tưởng về tâm và ý tưởng về Bồ-tát mà phát tâm bồ-đề, thì họ xa bồ-đề chứ không gần bồ-đề. Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, nếu các Bồ-tát không thấy bồ-đề có xa có gần, nên biết họ đang gần vô thượng bồ-đề, cũng gọi là người phát tâm bồ-đề chân thật. Ta dựa vào nghĩa này mà nói với mật ý (ý sâu kín ẩn bên trong lời nói) rằng: "Ai tự biết được tướng không hai, người ấy biết đúng như thật hết thảy Phật pháp." Vì sao vậy? Vì người ấy chứng ngộ được rằng ta và hữu tình đều không có tự tánh (bản chất riêng tự có, cố định, không đổi), nên biết khắp rằng các pháp không hai. Do biết khắp các pháp không hai, chắc chắn thấu đạt được rằng ta, hữu tình và hết thảy pháp đều lấy cái không có tự tánh làm tự tánh, về lý không có gì sai khác. Nếu hiểu rõ các pháp không hai, tức là hiểu rõ hết thảy Phật pháp. Nếu biết khắp các pháp không hai, tức là biết khắp hết thảy Phật pháp. Nếu biết khắp về ta, tức là biết khắp tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức toàn bộ thế giới sống chết luân hồi).
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, nếu biết khắp về ta thì người ấy đến được bờ bên kia của các pháp. Thế nào gọi là bờ bên kia của các pháp? Đó là tánh thật bình đẳng của hết thảy pháp. Nếu không nắm bắt cái này và cũng không chấp cái này, không nắm bắt bờ bên kia và cũng không chấp bờ bên kia, thì người ấy gọi là người biết khắp, người đã đến bờ bên kia. Tuy nói như vậy, nhưng sự thật không đúng như lời nói. Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, chúng Bồ-tát nên hướng tới các Bồ-tát địa (các bậc tu chứng của Bồ-tát) như vậy, nên chứng các Bồ-tát địa như vậy; nên biết đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát. Nghĩa là trong đây không có chút pháp nào để hướng tới hay để chứng, vì trong đây không thể đặt ra việc có đi có lại.
Bấy giờ Khánh Hỷ (tức tôn giả A-nan, thị giả của Phật) bạch Phật: "Những kẻ tăng thượng mạn (kiêu mạn, tự cho mình đã chứng được điều chưa chứng) còn hành theo tướng, nghe lời Phật dạy, chớ có sinh lòng sợ hãi (?)." Khi ấy Xá-lợi Tử (tức Xá-lợi-phất, đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) nói với Khánh Hỷ: "Đây không phải cảnh giới tu hành của kẻ tăng thượng mạn còn hành theo tướng, thì họ sợ hãi điều gì? Vì sao vậy? Người sinh lòng sợ hãi là người không có tăng thượng mạn, nhưng bị bạn xấu dẫn dắt, nghe pháp rất sâu mà không thể đo lường, sợ mất điều mình mong cầu nên sinh sợ hãi.
Lại nữa, Khánh Hỷ, những ai muốn dứt tăng thượng mạn mà tu hành đúng đắn thì có thể sinh sợ hãi. Những ai muốn dứt tăng thượng mạn mà siêng năng tinh tấn cũng có thể sinh sợ hãi. Vì sao vậy? Vì họ đã hiểu được tai hại của tăng thượng mạn, mong cầu tánh không kiêu mạn và mong dứt kiêu mạn, nghe pháp rất sâu mà không thể đo lường, sợ mất điều mình mong cầu nên sinh sợ hãi. Lại nữa, Khánh Hỷ, nếu ai đối với kiêu mạn mà không nắm bắt, không thấy, không nương cậy, không chấp, thì người ấy đối với các pháp không sợ không hãi. Lại nữa, Khánh Hỷ, Như Lai không vì kẻ tăng thượng mạn mà nói pháp như thế này, nên họ không có lý do gì để sợ hãi trước pháp này. Những ai muốn dứt tăng thượng mạn mà siêng tu hành, nghe pháp như thế này thì hiểu đúng được, nên cũng không sợ hãi.
Lại nữa, Khánh Hỷ, nên biết tên gọi "tăng thượng mạn" là chỉ việc tự gán thêm cho mình những phẩm chất hơn người mà mình chưa có. Ai đang có tăng thượng mạn, người ấy chắc chắn đang tự gán thêm cho mình phẩm chất hơn người. Vì làm việc gán thêm nên không phải là hạnh bình đẳng. Họ dù có ưa thích hạnh bình đẳng, đối với pháp sâu này lòng vẫn do dự: không sinh sợ hãi nhưng cũng không tin nhận. Lại nữa, Khánh Hỷ, nếu đối với bình đẳng và không bình đẳng đều không nắm bắt, đều không nương cậy, đều không chấp, thì người ấy đối với các pháp không kinh, không sợ, không hãi, không e.
Lại nữa, Khánh Hỷ, pháp rất sâu này không phải chỗ tu hành của phàm phu dị sinh, không phải cảnh giới của phàm phu dị sinh, không phải điều phàm phu dị sinh hiểu được, vì nó vượt qua mọi điều mà phàm phu dị sinh làm, thâu nhận và nhận biết. Những ai hướng về thanh văn thừa (con đường của người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát, chứng quả A-la-hán), tuy hành pháp sâu nhưng pháp sâu này không phải chỗ họ hành. Những ai hướng về độc giác thừa (con đường của người tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy chỉ dạy), tuy hành pháp sâu nhưng pháp sâu này không phải chỗ họ hành. Những ai hướng về Bồ-tát thừa (con đường của Bồ-tát, tu để thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh), nếu còn hành theo tướng, xa lìa bạn lành, bị bạn xấu dẫn dắt, thì đối với pháp không nhiễm trước như thế này cũng không thể hành, vì không phải cảnh giới của họ. Khánh Hỷ nên biết, chỉ trừ những người thuộc thanh văn thừa v.v. đã kiến đế (đã thấy chân lý, tức đã thấy được Bốn chân lý về khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ và con đường dứt khổ, bước vào hàng thánh) mà cầu đại bồ-đề, và những người thuộc Bồ-tát thừa được bạn lành dẫn dắt, mới đối với pháp sâu này sinh được lòng tin hiểu, mới tùy thuận mà hành được pháp sâu này, mới chứng ngộ sâu xa được pháp sâu này.
Lại nữa, Khánh Hỷ, nếu các Bồ-tát xa lìa mọi tướng, an trụ nơi vô tướng (không còn chấp vào bất kỳ hình tướng nào), hành mà không sai biệt, thì đối với pháp rất sâu, rốt ráo thoát ra khỏi lưới nghi ngờ đủ loại cùng những phân biệt chấp trước, mong muốn gì cũng thành tựu được; đối với tâm và bồ-đề đều không nắm bắt gì; đối với tánh của các pháp có cái hiểu không sai biệt, cũng không khởi hạnh sai biệt; hướng đến đâu cũng ngộ nhập được. Người ấy đối với pháp môn rất sâu như vậy đều thọ trì (nhận lấy và giữ gìn) được, lòng không nghi hoặc. Vì sao vậy? Vì người ấy đối với các pháp đều tùy thuận mà trụ, không trái nghịch. Nếu có ai hỏi điều này điều kia về pháp, đều tùy thuận mà đáp được điều này điều kia, dung hòa chỗ này chỗ kia khiến không trái nhau. Phật vì những người như vậy mà nói pháp sâu này."
Bấy giờ Phật bảo cụ thọ (tiếng tôn xưng vị tỳ-kheo có đức) Khánh Hỷ: "Ông nên thọ trì lời Xá-lợi Tử nói; ông ấy nói như vậy không khác gì Ta. Khánh Hỷ nên biết, kẻ tăng thượng mạn không thể ngộ nhập giáo pháp này, vì đây không phải cảnh giới của họ, không phải địa vị của họ. Khánh Hỷ nên biết, giáo pháp như vậy thuận theo pháp tánh (bản tánh chân thật của mọi pháp), thuận theo bồ-đề của Phật, là người bạn trợ giúp cho bồ-đề của Phật. Các loài hữu tình có lòng tin hiểu thấp kém, đối với Phật pháp rất sâu, rộng lớn này, lòng không ngộ nhập, không thể nhận lấy mà thực hành. Khánh Hỷ nên biết, những kẻ tin hiểu thấp kém và tăng thượng mạn sống trái nghịch với bồ-đề của Phật và pháp rất sâu; việc gì họ làm cũng chạy theo tăng thượng mạn, nên không thể tin nhận pháp rất sâu này.
Khánh Hỷ nên biết, hội chúng hôm nay thanh tịnh bậc nhất, xa lìa tạp nhiễm (các phiền não ô uế pha tạp), đã từng ở chỗ nhiều đức Phật phát thệ nguyện rộng lớn, gieo trồng vô lượng thiện căn (gốc lành, những việc lành làm nền tảng sinh ra quả tốt) thù thắng, phụng sự vô biên chư Phật quá khứ, từ lâu đã sinh lòng tin hiểu đối với pháp rất sâu, đã tu hành thuần thục các hạnh rất sâu. Vì vậy, nay Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tin tưởng giao phó cho hội chúng này, không chút ngờ vực; pháp môn nói ra đều rõ ràng, không giữ lại hay tiếc nuối điều gì mà nói các pháp cốt yếu. Khánh Hỷ nên biết, hội chúng hôm nay vững chắc, thanh tịnh, không có ai giống như ngói sỏi hay đất mặn. Họ đã từng cúng dường nhiều trăm nghìn đức Phật, an trụ vững chắc nơi Phật pháp. Khánh Hỷ nên biết, "như ngói sỏi" là tên gọi khác của phàm phu dị sinh, nghĩa là không có chỗ dung nạp pháp rất sâu. Còn "đất mặn" v.v., nên biết là tên gọi khác chỉ các hữu tình tăng thượng mạn, vì họ không thể làm cho hạnh sâu sinh trưởng. Khánh Hỷ nên biết, hội chúng hôm nay lìa tăng thượng mạn, do thiện căn rộng lớn gom tụ mà thành, là đồ chứa xứng đáng cho pháp sâu.
Lại nữa, Khánh Hỷ, ví như Long vương ở ao lớn Vô Nhiệt (tức hồ A-nậu-đạt, hồ nước mát lạnh trong truyền thuyết, nằm phía bắc dãy núi Tuyết) vì có duyên cớ nên sinh lòng rất vui mừng, ở trong cung mình hưởng thú vui ngũ dục (năm thứ khoái lạc của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm). Vì vui mừng, vua rồng lại trút mưa lớn xuống cung mình, nước mưa đầy đủ tám công đức (tám phẩm chất tốt của nước: trong, mát, ngọt, nhẹ, mềm, êm dịu, uống không hại cổ, uống không đau bụng). Khi ấy các con của vua rồng đều về cung mình, cũng vui vẻ hưởng thú vui ngũ dục, cùng nhau vui chơi, trút mưa ngọt lớn. Cũng vậy, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác vì các hội chúng mà rưới mưa pháp lớn. Khi ấy có vô lượng chúng Bồ-tát ma-ha-tát là con trưởng của Phật, nghe rồi kết tập (gom giữ lại lời dạy); hoặc ngay trong thế giới Kham Nhẫn này (tức cõi Ta-bà, thế giới chúng ta, nơi chúng sinh phải chịu đựng nhiều khổ), trước đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác của mình, vì các hội chúng mà rưới mưa pháp lớn; hoặc trở về cõi Phật của mình, trước các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác ở đó, mỗi vị rưới mưa pháp lớn cho hội chúng của mình.
Lại nữa, Khánh Hỷ, như vua rồng ở biển có lúc vui vẻ, trút mưa lớn xuống trong cung mình; những con rồng đã ở lâu trong cung, mưa trút xuống bao nhiêu đều vui mừng nhận lấy, và biết rõ giới hạn của trận mưa lớn này; các con của vua rồng cũng đều vui vẻ, đủ sức nhận lấy trận mưa lớn mà vua cha trút xuống. Vì sao vậy? Vì có những con rồng khác không biết giới hạn của trận mưa trút xuống, cũng không thể vui mừng mà chịu nhận. Cũng vậy, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác ở giữa đại hội chúng rưới mưa báu pháp sâu. Có các chúng đại Bồ-tát là con trưởng của Phật, từ lâu đã gieo trồng vô lượng thiện căn thù thắng, được pháp môn rất sâu nuôi lớn, thành tựu đủ loại chí nguyện rộng lớn, đủ sức nhận lấy trận mưa đại pháp môn của Như Lai; nghe rồi vui mừng, biết rõ giới hạn. Vì nghĩa ấy mà nay Như Lai ở trong hội chúng thanh tịnh cất tiếng rống sư tử lớn (ví lời thuyết pháp quả quyết, uy dũng, không sợ hãi, như sư tử chúa rống khiến muôn thú khiếp phục), rưới mưa pháp lớn, làm lợi ích lớn.
Lại nữa, Khánh Hỷ, như vua Chuyển Luân (vị vua lý tưởng cai trị thiên hạ bằng chánh pháp, có bánh xe báu đi trước dẫn đường) có nhiều con, dòng họ bên mẹ thanh tịnh, hình dáng đoan trang. Có lúc nhà vua gom nhiều kho báu, gọi tất cả các con lại mà chia cho, lòng không chút dối trá hay thiên vị. Khi ấy các vương tử được các thứ quý báu rồi, càng thêm kính yêu vua cha sâu sắc, mỗi người đều nghĩ: "Nay chúng ta biết chắc vua cha cùng chung lợi ích với ta." Cũng vậy, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác là bậc chủ của đại pháp, là vua của đại pháp, tự nhiên triệu tập những người con chân thật của chư Phật, đem kho tàng đại pháp chia cho, lòng không chút dối trá hay thiên vị. Khi ấy các Phật tử được diệu pháp rồi, càng thêm kính yêu Như Lai sâu sắc, mỗi người đều nghĩ: "Nay chúng ta biết chắc Như Lai cùng chung lợi ích với ta. Nay chúng ta nên tinh tấn hừng hực, nối tiếp và làm hưng thịnh giống Phật, khiến không dứt mất."
Lại nữa, Khánh Hỷ, báu pháp như vậy vi diệu, rất sâu, các hữu tình khác không thể tin nhận. Kẻ tin hiểu thấp kém, kẻ tăng thượng mạn, kẻ theo tà kiến (thấy biết sai lầm), kẻ hành theo tướng, kẻ hành theo chỗ có nắm bắt, kẻ bị ngã mạn (kiêu căng vì chấp có cái "ta") làm hư hoại, kẻ bị tham, sân, si (tham lam, giận dữ, mê muội) đánh gục, kẻ đi lạc đường — những người như vậy gọi là các hữu tình khác, không thể tin nhận pháp môn này. Khánh Hỷ nên biết, các loài hữu tình hèn kém không thể quý trọng của báu của vua Chuyển Luân; phải là con của vua Chuyển Luân mới quý trọng.
Khánh Hỷ nên biết, các loài hữu tình nghèo hèn thấp kém, há lại tham muốn những báu vật của vua Chuyển Luân như bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, nữ báu, quan giữ kho báu, tướng cầm quân báu (bảy báu của vua Chuyển Luân), cùng đủ loại y phục thượng hạng khác, và những của báu giá trị lớn như ma-ni (ngọc như ý), trân châu, vàng, bạc, san hô, phệ-lưu-ly (lưu ly, một loại ngọc quý màu xanh) v.v. hay sao? Người nghèo ấy dù có gặp được, tự thấy xấu hổ nên không dám dùng; nếu đem bán lại thì không biết giá trị, đòi giá rất thấp, ai trả bao nhiêu cũng bán; hoặc vì không biết phân biệt của báu mà sinh lòng chán ghét, coi rẻ rồi vứt bỏ. Khánh Hỷ nên biết, người nghèo ấy không chỉ không hiểu giá trị của báu, mà còn không biết cả tên của báu.
Cũng vậy, Khánh Hỷ, chỉ có những người con pháp thân (thân chân thật của Phật, tức chân lý và giáo pháp) của Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, hoặc các vị thanh văn đã kiến đế mà cầu đại bồ-đề, hoặc các Bồ-tát được bạn lành chân thật thanh tịnh nâng đỡ, mới có thể tin nhận kho báu pháp này. Họ kính yêu sâu sắc báu pháp hợp với lẽ không, không thể nắm bắt (pháp phù hợp với chân lý rằng mọi pháp đều trống rỗng, không có thật thể), cũng có thể thọ dụng giáo lý hợp với Phật pháp chân thật thanh tịnh, cũng có thể tu hành các hạnh Bồ-tát không chấp không trước đối với hết thảy pháp. Khánh Hỷ nên biết, các loài hữu tình nghèo hèn thấp kém, tức là những kẻ thiếu chánh văn (không được nghe giáo pháp đúng đắn), kẻ phá hoại chánh văn, ngu si như không có mắt, há có thể mong cầu kho báu chánh pháp? Dù có gặp được cũng không biết kính trọng, khinh thường mà đem khoe bán cho hữu tình khác, hoặc lòng chán ghét coi rẻ rồi vứt bỏ.
Lại nữa, Khánh Hỷ, như hạng chiên-đồ-la (giai cấp hạ tiện nhất ở Ấn Độ xưa, làm các nghề như đồ tể, hành hình), bổ-yết-sa (một hạng người hạ tiện ở Ấn Độ xưa, làm nghề dọn dẹp đồ dơ bẩn), các thợ thủ công, những người nghèo hèn khác, những kẻ kiếm sống bằng nghề xấu ác, rốt cuộc không thể mong cầu của báu giá trị lớn; dù gặp được cũng không tự dùng, được chút giá liền bán cho người khác, hoặc lại chán ghét mà vứt bỏ. Khánh Hỷ nên biết, chiên-đồ-la v.v. là tên gọi khác của hết thảy ngoại đạo (các tôn giáo, học phái ngoài Phật giáo), cũng là các chúng đệ tử của ngoại đạo. Những người nghèo hèn khác, kiếm sống bằng nghề xấu ác, là tên gọi khác của phàm phu dị sinh. Họ thường chìm trong bùn lầy tà kiến, lúc nào cũng hành theo chỗ có nắm bắt, ưa bị tướng trói buộc, hành theo hạnh có tướng, hướng tới đâu cũng đi lạc đường, không thể vui vẻ mong cầu của báu là pháp của bậc thánh; dù gặp được cũng không thể dùng, hoặc chán ghét vứt bỏ, hoặc bán rẻ cho người khác.
Khánh Hỷ nên biết, nếu các Phật tử hành theo chỗ hành của Phật, vì muốn gìn giữ vô biên Phật pháp như thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), tứ vô úy (bốn điều hoàn toàn không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp) v.v. khiến không dứt mất, mà cầu được kho báu pháp sâu như vậy, thì họ đối với kho báu pháp sâu ấy, nghĩ đó là báu thật, trong lòng yêu quý sâu sắc, khéo thọ dụng, siêng năng giữ gìn khiến không hư mất. Khánh Hỷ nên biết, tiếng rống sư tử không phải con dã can (chó rừng, loài thú nhỏ hèn) có thể học được; phải là con do sư tử chúa sinh ra mới học được tiếng rống ấy. Khánh Hỷ nên biết, nói "dã can" là ví với các phàm phu dị sinh mang tà kiến; họ nhất định không thể siêng năng dùng phương cách mà học tiếng rống đại sư tử của bậc Chánh Đẳng Giác. Phải là các Phật tử sinh ra từ trí tự nhiên của bậc Chánh Đẳng Giác mới có thể siêng năng học tiếng rống đại sư tử của bậc Chánh Đẳng Giác. Những Phật tử như vậy khéo thọ dụng được tài sản là pháp vô thượng của bậc Chánh Đẳng Giác."
Bấy giờ Xá-lợi Tử bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật, bậc được cả thế gian tôn kính), thật kỳ lạ thay, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác có thể tập hợp hội chúng thanh tịnh như thế này. Thật hiếm có thay, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác có thể tập hợp hội chúng tối thắng như thế này — hội chúng tự nhiên, hội chúng khó khuất phục, hội chúng như kim cương không lay động, không xoay chuyển, không rối loạn — để nói Bát-nhã ba-la-mật-đa." Bấy giờ Thế Tôn bảo Xá-lợi Tử: "Ông khéo tán thán công đức của hội chúng." Xá-lợi Tử liền bạch Phật: "Công đức của hội chúng không phải con có thể tán thán hết. Vì sao vậy? Vì hội chúng hôm nay thành tựu vô lượng vô biên công đức, như núi Diệu Cao (tức núi Tu-di, ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo), tán thán không thể hết."
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Hội chúng hôm nay thành tựu vô biên công đức thanh tịnh, hiếm có, thù thắng; chư Phật Thế Tôn khen ngợi tán thán còn không hết, huống gì các hữu tình khác. Lại nữa, Xá-lợi Tử, hội chúng hôm nay không phải do sức của Phật Thế Tôn khiến tập hợp, cũng không phải vì Như Lai mong muốn điều gì nơi hội chúng này mà khiến họ tập hợp, mà chỉ do sức thiện căn của chính hội chúng này, được nghe danh hiệu của Ta mà đến tập hội. Lại nữa, đại chúng này không phải vì Phật mà đến, cũng không phải do thần thông của Như Lai triệu gọi, mà chỉ do sức thiện căn của chính hội chúng này thức tỉnh họ mà đến đây. Lại nữa, theo lẽ thường của pháp là như vậy: hễ Phật Thế Tôn muốn nói pháp vi diệu rất sâu như thế này, nhất định có các đại Bồ-tát như vậy từ các cõi Phật đến tập hội. Lại nữa, Xá-lợi Tử, chư Phật Thế Tôn, dù ở quá khứ, vị lai hay hiện tại, dù ở thế giới nào trong mười phương, khi sắp khai thị pháp Bồ-tát tạng (kho tàng giáo pháp dành cho Bồ-tát, tức giáo pháp Đại thừa) vi diệu rất sâu, dứt hết mọi nghi ngờ, ắt có những hội chúng công đức thanh tịnh tối thắng vô lượng vô biên như vậy tập hợp. Hễ có những hội chúng công đức thanh tịnh tối thắng vô lượng vô biên như vậy tập hợp, ắt sẽ nói pháp Bồ-tát tạng vi diệu rất sâu, dứt hết mọi nghi ngờ như vậy."
Bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát ma-ha-tát Thiện Dũng Mãnh: "Ta đã ở nhiều nơi tuyên nói Bát-nhã ba-la-mật-đa cho chúng Bồ-tát ma-ha-tát, khiến họ siêng năng tu học. Bát-nhã ba-la-mật-đa mà chúng Bồ-tát ma-ha-tát tu học là gì? Nếu thấu suốt tận cùng tánh thật của các pháp, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy vi diệu, rất sâu, thật không thể nói ra. Nay Ta theo phạm vi hiểu biết của các ông, dùng câu chữ thông thường của thế gian, dùng phương tiện (cách khéo léo để dẫn dắt người nghe) mà diễn nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, khiến chúng Bồ-tát ma-ha-tát nghe rồi dùng phương tiện mà siêng năng tu học.
Này Thiện Dũng Mãnh, chính sắc uẩn (uẩn là nhóm, khối; năm uẩn là năm nhóm tạo nên con người và sự vật; sắc uẩn là phần vật chất, thân thể) không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; chính thọ, tưởng, hành, thức uẩn (thọ: cảm nhận vui, khổ; tưởng: nhận biết hình tướng, tạo khái niệm; hành: các tạo tác, ý muốn của tâm; thức: sự nhận biết, phân biệt) cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lìa sắc uẩn cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; lìa thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, bờ bên kia của sắc uẩn không phải chính sắc uẩn; bờ bên kia của thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng không phải chính thọ, tưởng, hành, thức uẩn. Bờ bên kia của sắc uẩn thế nào thì sắc uẩn cũng thế ấy; bờ bên kia của thọ, tưởng, hành, thức uẩn thế nào thì thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, trong đây nói "bờ bên kia của sắc uẩn không phải chính sắc uẩn" là nói sắc uẩn ly hệ (lìa khỏi mọi trói buộc). Nói "bờ bên kia của thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng không phải chính thọ, tưởng, hành, thức uẩn" là nói thọ, tưởng, hành, thức uẩn ly hệ. Nói "bờ bên kia của sắc uẩn thế nào thì sắc uẩn cũng thế ấy" là nói tự tánh của sắc uẩn là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh (cái tánh đúng y như nó vốn là) của sắc uẩn, bản tánh không thể nắm bắt. Nói "bờ bên kia của thọ, tưởng, hành, thức uẩn thế nào thì thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng thế ấy" là nói tự tánh của thọ, tưởng, hành, thức uẩn là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của thọ, tưởng, hành, thức uẩn, bản tánh không thể nắm bắt. Như sở hữu tánh của sắc uẩn, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy. Như sở hữu tánh của thọ, tưởng, hành, thức uẩn, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, chính nhãn xứ (xứ là nơi phát sinh nhận thức; nhãn xứ là con mắt, xét như cửa ngõ của sự thấy) không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; chính nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý — cửa ngõ của nghe, ngửi, nếm, xúc chạm và suy nghĩ) cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lìa nhãn xứ cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, bờ bên kia của nhãn xứ không phải chính nhãn xứ; bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ cũng không phải chính nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Bờ bên kia của nhãn xứ thế nào thì nhãn xứ cũng thế ấy; bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ thế nào thì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ cũng thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, trong đây nói "bờ bên kia của nhãn xứ không phải chính nhãn xứ" là nói nhãn xứ ly hệ. Nói "bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ cũng không phải chính nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ" là nói nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ ly hệ. Nói "bờ bên kia của nhãn xứ thế nào thì nhãn xứ cũng thế ấy" là nói tự tánh của nhãn xứ là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của nhãn xứ, bản tánh không thể nắm bắt. Nói "bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ thế nào thì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ cũng thế ấy" là nói tự tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, bản tánh không thể nắm bắt. Như sở hữu tánh của nhãn xứ, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy. Như sở hữu tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, chính sắc xứ (hình sắc mà mắt thấy, xét như đối tượng phát sinh nhận thức) không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; chính thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ (âm thanh, mùi hương, vị nếm, cảm giác chạm, và các đối tượng của ý như ý niệm, sự việc) cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lìa sắc xứ cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, bờ bên kia của sắc xứ không phải chính sắc xứ; bờ bên kia của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ cũng không phải chính thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Bờ bên kia của sắc xứ thế nào thì sắc xứ cũng thế ấy; bờ bên kia của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ thế nào thì thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ cũng thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, trong đây nói "bờ bên kia của sắc xứ không phải chính sắc xứ" là nói sắc xứ ly hệ. Nói "bờ bên kia của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ cũng không phải chính thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ" là nói thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ ly hệ. Nói "bờ bên kia của sắc xứ thế nào thì sắc xứ cũng thế ấy" là nói tự tánh của sắc xứ là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của sắc xứ, bản tánh không thể nắm bắt. Nói "bờ bên kia của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ thế nào thì thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ cũng thế ấy" là nói tự tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, bản tánh không thể nắm bắt. Như sở hữu tánh của sắc xứ, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy. Như sở hữu tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, chính nhãn giới (giới là yếu tố; mười tám giới là mười tám yếu tố cấu thành sự nhận thức; nhãn giới là yếu tố con mắt) không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; chính nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới (yếu tố tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lìa nhãn giới cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, bờ bên kia của nhãn giới không phải chính nhãn giới; bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới cũng không phải chính nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Bờ bên kia của nhãn giới thế nào thì nhãn giới cũng thế ấy; bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới thế nào thì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới cũng thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, trong đây nói "bờ bên kia của nhãn giới không phải chính nhãn giới" là nói nhãn giới ly hệ. Nói "bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không phải chính nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới" là nói nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới ly hệ. Nói "bờ bên kia của nhãn giới thế nào thì nhãn giới cũng thế ấy" là nói tự tánh của nhãn giới là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của nhãn giới, bản tánh không thể nắm bắt. Nói "bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới thế nào thì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới cũng thế ấy" là nói tự tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới, bản tánh không thể nắm bắt. Như sở hữu tánh của nhãn giới, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy. Như sở hữu tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, chính sắc giới (ở đây là yếu tố hình sắc, tức đối tượng mà mắt thấy; không phải "cõi sắc") không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; chính thanh, hương, vị, xúc, pháp giới (yếu tố âm thanh, mùi hương, vị nếm, cảm giác chạm, và đối tượng của ý) cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lìa sắc giới cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp giới cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, bờ bên kia của sắc giới không phải chính sắc giới; bờ bên kia của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới cũng không phải chính thanh, hương, vị, xúc, pháp giới. Bờ bên kia của sắc giới thế nào thì sắc giới cũng thế ấy; bờ bên kia của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới thế nào thì thanh, hương, vị, xúc, pháp giới cũng thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, trong đây nói "bờ bên kia của sắc giới không phải chính sắc giới" là nói sắc giới ly hệ. Nói "bờ bên kia của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới không phải chính thanh, hương, vị, xúc, pháp giới" là nói thanh, hương, vị, xúc, pháp giới ly hệ. Nói "bờ bên kia của sắc giới thế nào thì sắc giới cũng thế ấy" là nói tự tánh của sắc giới là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của sắc giới, bản tánh không thể nắm bắt. Nói "bờ bên kia của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới thế nào thì thanh, hương, vị, xúc, pháp giới cũng thế ấy" là nói tự tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới, bản tánh không thể nắm bắt. Như sở hữu tánh của sắc giới, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy. Như sở hữu tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, chính nhãn thức giới (yếu tố nhận biết bằng mắt, tức cái thấy biết phát sinh khi mắt tiếp xúc hình sắc) không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; chính nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới (yếu tố nhận biết bằng tai, mũi, lưỡi, thân và ý) cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lìa nhãn thức giới cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, bờ bên kia của nhãn thức giới không phải chính nhãn thức giới; bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới cũng không phải chính nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới. Bờ bên kia của nhãn thức giới thế nào thì nhãn thức giới cũng thế ấy; bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới thế nào thì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới cũng thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, trong đây nói "bờ bên kia của nhãn thức giới không phải chính nhãn thức giới" là nói nhãn thức giới ly hệ. Nói "bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không phải chính nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới" là nói nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới ly hệ. Nói "bờ bên kia của nhãn thức giới thế nào thì nhãn thức giới cũng thế ấy" là nói tự tánh của nhãn thức giới là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của nhãn thức giới, bản tánh không thể nắm bắt. Nói "bờ bên kia của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới thế nào thì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới cũng thế ấy" là nói tự tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới, bản tánh không thể nắm bắt. Như sở hữu tánh của nhãn thức giới, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy. Như sở hữu tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy.
Này Thiện Dũng Mãnh, chính hết thảy pháp không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa; lìa hết thảy pháp cũng không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh, bờ bên kia của hết thảy pháp không phải chính hết thảy pháp. Bờ bên kia của hết thảy pháp thế nào thì hết thảy pháp cũng thế ấy. Này Thiện Dũng Mãnh, trong đây nói "bờ bên kia của hết thảy pháp không phải chính hết thảy pháp" là nói hết thảy pháp ly hệ. Nói "bờ bên kia của hết thảy pháp thế nào thì hết thảy pháp cũng thế ấy" là nói tự tánh của hết thảy pháp là như vậy, tức là nói như sở hữu tánh của hết thảy pháp, bản tánh không thể nắm bắt. Như sở hữu tánh của hết thảy pháp, bản tánh không thể nắm bắt thế nào, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế ấy.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không nương vào sắc uẩn, cũng không nương vào thọ, tưởng, hành, thức uẩn. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không nương vào nhãn xứ, cũng không nương vào nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không nương vào sắc xứ, cũng không nương vào thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không nương vào nhãn giới, cũng không nương vào nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không nương vào sắc giới, cũng không nương vào thanh, hương, vị, xúc, pháp giới. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không nương vào nhãn thức giới, cũng không nương vào nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy hoàn toàn không nương vào bất cứ pháp nào.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không ở trong sắc uẩn, không ở ngoài sắc uẩn, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai; cũng không ở trong thọ, tưởng, hành, thức uẩn, không ở ngoài thọ, tưởng, hành, thức uẩn, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không ở trong nhãn xứ, không ở ngoài nhãn xứ, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai; cũng không ở trong nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, không ở ngoài nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không ở trong sắc xứ, không ở ngoài sắc xứ, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai; cũng không ở trong thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, không ở ngoài thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không ở trong nhãn giới, không ở ngoài nhãn giới, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai; cũng không ở trong nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới, không ở ngoài nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không ở trong sắc giới, không ở ngoài sắc giới, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai; cũng không ở trong thanh, hương, vị, xúc, pháp giới, không ở ngoài thanh, hương, vị, xúc, pháp giới, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không ở trong nhãn thức giới, không ở ngoài nhãn thức giới, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai; cũng không ở trong nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới, không ở ngoài nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không ở trong hết thảy pháp, không ở ngoài hết thảy pháp, cũng không ở khoảng giữa hai bên mà xa lìa cả hai.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy đối với sắc uẩn không phải tương ưng (gắn liền, hòa hợp làm một với nhau), cũng không phải không tương ưng; đối với thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy đối với nhãn xứ không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ cũng không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy đối với sắc xứ không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng; đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ cũng không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy đối với nhãn giới không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới cũng không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy đối với sắc giới không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng; đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp giới cũng không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy đối với nhãn thức giới không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới cũng không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng. Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy đối với hết thảy pháp không phải tương ưng, cũng không phải không tương ưng.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, chân như (cái như thật vốn vậy, không hư dối, không biến đổi), tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của sắc uẩn, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của thọ, tưởng, hành, thức uẩn, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của nhãn xứ, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của sắc xứ, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của nhãn giới, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của sắc giới, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của nhãn thức giới, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, như sở hữu tánh của hết thảy pháp, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, sắc uẩn lìa tánh sắc uẩn. Vì sao vậy? Vì trong sắc uẩn không có tánh sắc uẩn. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Thọ, tưởng, hành, thức uẩn lìa tánh thọ, tưởng, hành, thức uẩn. Vì sao vậy? Vì trong thọ, tưởng, hành, thức uẩn không có tánh thọ, tưởng, hành, thức uẩn. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nhãn xứ lìa tánh nhãn xứ. Vì sao vậy? Vì trong nhãn xứ không có tánh nhãn xứ. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ lìa tánh nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Vì sao vậy? Vì trong nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ không có tánh nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Sắc xứ lìa tánh sắc xứ. Vì sao vậy? Vì trong sắc xứ không có tánh sắc xứ. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ lìa tánh thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Vì sao vậy? Vì trong thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ không có tánh thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nhãn giới lìa tánh nhãn giới. Vì sao vậy? Vì trong nhãn giới không có tánh nhãn giới. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới lìa tánh nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Vì sao vậy? Vì trong nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không có tánh nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Sắc giới lìa tánh sắc giới. Vì sao vậy? Vì trong sắc giới không có tánh sắc giới. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Thanh, hương, vị, xúc, pháp giới lìa tánh thanh, hương, vị, xúc, pháp giới. Vì sao vậy? Vì trong thanh, hương, vị, xúc, pháp giới không có tánh thanh, hương, vị, xúc, pháp giới. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nhãn thức giới lìa tánh nhãn thức giới. Vì sao vậy? Vì trong nhãn thức giới không có tánh nhãn thức giới. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới lìa tánh nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới. Vì sao vậy? Vì trong nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không có tánh nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Hết thảy pháp lìa tánh của hết thảy pháp. Vì sao vậy? Vì trong hết thảy pháp không có tánh của hết thảy pháp. Cái "không có gì" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, tự tánh của sắc uẩn lìa sắc uẩn; tự tánh của thọ, tưởng, hành, thức uẩn lìa thọ, tưởng, hành, thức uẩn. Cái "lìa tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Tự tánh của nhãn xứ lìa nhãn xứ; tự tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Cái "lìa tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Tự tánh của sắc xứ lìa sắc xứ; tự tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Cái "lìa tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Tự tánh của nhãn giới lìa nhãn giới; tự tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Cái "lìa tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Tự tánh của sắc giới lìa sắc giới; tự tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp giới. Cái "lìa tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Tự tánh của nhãn thức giới lìa nhãn thức giới; tự tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới. Cái "lìa tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Tự tánh của hết thảy pháp lìa hết thảy pháp. Cái "lìa tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh, sắc uẩn không có tự tánh sắc uẩn; thọ, tưởng, hành, thức uẩn không có tự tánh thọ, tưởng, hành, thức uẩn. Cái "không có tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nhãn xứ không có tự tánh nhãn xứ; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ không có tự tánh nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Cái "không có tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Sắc xứ không có tự tánh sắc xứ; thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ không có tự tánh thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Cái "không có tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nhãn giới không có tự tánh nhãn giới; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không có tự tánh nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Cái "không có tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Sắc giới không có tự tánh sắc giới; thanh, hương, vị, xúc, pháp giới không có tự tánh thanh, hương, vị, xúc, pháp giới. Cái "không có tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nhãn thức giới không có tự tánh nhãn thức giới; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không có tự tánh nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới. Cái "không có tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Hết thảy pháp không có tự tánh của hết thảy pháp. Cái "không có tự tánh" ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm chín mươi bốn.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười lăm (?).
Tam tạng pháp sư (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video