Phần đầu – Phẩm Quán Hạnh (phẩm nói về cách quán xét khi tu hành), thứ mười chín, phần ba.
Bấy giờ, Cụ thọ (tiếng tôn xưng dành cho vị tăng có đức hạnh và tuổi đạo cao) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Đức Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không") lại đáp lời Xá Lợi Tử (tức Xá-lợi-phất, đại đệ tử của Đức Phật, được xem là bậc trí tuệ bậc nhất): Như tôn giả vừa hỏi, thế nào gọi là quán sát (dùng trí tuệ nhìn xét thấu suốt) các pháp (mọi hiện tượng, sự vật, cả vật chất lẫn tinh thần)?
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (người phát tâm lớn, tu hành để thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh; "Ma-ha-tát" nghĩa là "bậc lớn") khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt bản chất chân thật của mọi sự, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ) thì quán sát sắc (phần vật chất, thân thể và hình thể nói chung) là không phải thường (còn mãi, không đổi) cũng không phải vô thường (đổi thay, không còn mãi); quán sát thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm ý) và thức (sự phân biệt, nhận biết) là không phải thường cũng không phải vô thường.
Quán sát sắc là không phải lạc (an vui) cũng không phải khổ; quán sát thọ, tưởng, hành, thức là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát sắc là không phải ngã (có một cái "tôi" chân thật, tồn tại độc lập, làm chủ) cũng không phải vô ngã (không có cái "tôi" như thế); quán sát thọ, tưởng, hành, thức là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát sắc là không phải tịnh (trong sạch) cũng không phải bất tịnh (nhơ uế); quán sát thọ, tưởng, hành, thức là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát sắc là không phải không (trống rỗng, không có thực thể riêng) cũng không phải chẳng không; quán sát thọ, tưởng, hành, thức là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát sắc là không phải hữu tướng (có hình tướng, đặc điểm để nắm bắt) cũng không phải vô tướng (không có hình tướng, đặc điểm để nắm bắt); quán sát thọ, tưởng, hành, thức là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát sắc là không phải hữu nguyện (có điều mong cầu, đeo đuổi) cũng không phải vô nguyện (không còn gì để mong cầu, đeo đuổi); quán sát thọ, tưởng, hành, thức là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện.
Quán sát sắc là không phải tịch tĩnh (lặng yên, dứt hết phiền não xao động) cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát thọ, tưởng, hành, thức là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát sắc là không phải viễn ly (lìa xa, thoát khỏi mọi ràng buộc) cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát thọ, tưởng, hành, thức là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát nhãn xứ (con mắt, xét như chỗ dựa để sinh ra sự thấy biết) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân) và ý xứ (tâm ý), là những chỗ dựa để sinh ra sự nghe, ngửi, nếm, chạm biết và suy nghĩ, là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát nhãn xứ là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát nhãn xứ là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát nhãn xứ là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát nhãn xứ là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát nhãn xứ là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát nhãn xứ là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát nhãn xứ là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát nhãn xứ là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát sắc xứ (ở đây là màu sắc, hình dáng mà mắt thấy được, tức đối tượng của mắt) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát thanh xứ (âm thanh, đối tượng của tai), hương xứ (mùi, đối tượng của mũi), vị xứ (vị, đối tượng của lưỡi), xúc xứ (những gì thân chạm biết như nóng lạnh, cứng mềm) và pháp xứ (những ý niệm, sự việc mà tâm ý nhận biết) là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát sắc xứ là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát sắc xứ là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát sắc xứ là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát sắc xứ là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát sắc xứ là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát sắc xứ là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát sắc xứ là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát sắc xứ là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát nhãn giới (con mắt, xét như một trong mười tám yếu tố cấu thành sự nhận biết) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát sắc giới (màu sắc, hình dáng mà mắt thấy), nhãn thức giới (sự thấy biết sinh ra nơi mắt), cùng nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, cảnh vật và sự thấy biết) và các cảm thọ (cảm giác vui, khổ hay không vui không khổ) do nhãn xúc làm duyên (điều kiện) mà sinh ra, là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát nhãn giới là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát sắc giới, nhãn thức giới cùng nhãn xúc và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát nhãn giới là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát sắc giới, nhãn thức giới cùng nhãn xúc và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra là không phải ngã cũng không phải vô ngã.
Quán sát nhãn giới là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát sắc giới, nhãn thức giới cùng nhãn xúc và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh. Quán sát nhãn giới là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát sắc giới, nhãn thức giới cùng nhãn xúc và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát nhãn giới là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát sắc giới, nhãn thức giới cùng nhãn xúc và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng.
Quán sát nhãn giới là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát sắc giới, nhãn thức giới cùng nhãn xúc và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát nhãn giới là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát sắc giới, nhãn thức giới cùng nhãn xúc và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát nhãn giới là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát sắc giới, nhãn thức giới cùng nhãn xúc và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát nhĩ giới (cái tai) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát thanh giới (âm thanh), nhĩ thức giới (sự nghe biết sinh ra nơi tai), cùng nhĩ xúc (sự gặp gỡ giữa tai, âm thanh và sự nghe biết) và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên sinh ra là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát nhĩ giới là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát thanh giới, nhĩ thức giới cùng nhĩ xúc và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên sinh ra là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát nhĩ giới là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát thanh giới, nhĩ thức giới cùng nhĩ xúc và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên sinh ra là không phải ngã cũng không phải vô ngã.
Quán sát nhĩ giới là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát thanh giới, nhĩ thức giới cùng nhĩ xúc và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên sinh ra là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh. Quán sát nhĩ giới là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát thanh giới, nhĩ thức giới cùng nhĩ xúc và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên sinh ra là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát nhĩ giới là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát thanh giới, nhĩ thức giới cùng nhĩ xúc và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng.
Quán sát nhĩ giới là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát thanh giới, nhĩ thức giới cùng nhĩ xúc và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát nhĩ giới là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát thanh giới, nhĩ thức giới cùng nhĩ xúc và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên sinh ra là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát nhĩ giới là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát thanh giới, nhĩ thức giới cùng nhĩ xúc và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên sinh ra là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát tỷ giới (cái mũi) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát hương giới (mùi), tỷ thức giới (sự ngửi biết sinh ra nơi mũi), cùng tỷ xúc (sự gặp gỡ giữa mũi, mùi và sự ngửi biết) và các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên sinh ra là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát tỷ giới là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát hương giới, tỷ thức giới cùng tỷ xúc và các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên sinh ra là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát tỷ giới là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát hương giới, tỷ thức giới cùng tỷ xúc và các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên sinh ra là không phải ngã cũng không phải vô ngã.
Quán sát tỷ giới là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát hương giới, tỷ thức giới cùng tỷ xúc và các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên sinh ra là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh. Quán sát tỷ giới là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát hương giới, tỷ thức giới cùng tỷ xúc và các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên sinh ra là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát tỷ giới là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát hương giới, tỷ thức giới cùng tỷ xúc và các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng.
Quán sát tỷ giới là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát hương giới, tỷ thức giới cùng tỷ xúc và các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát tỷ giới là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát hương giới, tỷ thức giới cùng tỷ xúc và các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên sinh ra là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát tỷ giới là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát hương giới, tỷ thức giới cùng tỷ xúc và các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên sinh ra là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát thiệt giới (cái lưỡi) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát vị giới (vị nếm), thiệt thức giới (sự nếm biết sinh ra nơi lưỡi), cùng thiệt xúc (sự gặp gỡ giữa lưỡi, vị và sự nếm biết) và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên sinh ra là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát thiệt giới là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát vị giới, thiệt thức giới cùng thiệt xúc và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên sinh ra là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát thiệt giới là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát vị giới, thiệt thức giới cùng thiệt xúc và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên sinh ra là không phải ngã cũng không phải vô ngã.
Quán sát thiệt giới là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát vị giới, thiệt thức giới cùng thiệt xúc và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên sinh ra là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh. Quán sát thiệt giới là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát vị giới, thiệt thức giới cùng thiệt xúc và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên sinh ra là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát thiệt giới là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát vị giới, thiệt thức giới cùng thiệt xúc và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng.
Quán sát thiệt giới là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát vị giới, thiệt thức giới cùng thiệt xúc và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát thiệt giới là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát vị giới, thiệt thức giới cùng thiệt xúc và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên sinh ra là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát thiệt giới là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát vị giới, thiệt thức giới cùng thiệt xúc và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên sinh ra là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát thân giới (thân thể, xét như cơ quan cảm nhận sự va chạm) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát xúc giới (những gì thân chạm biết như nóng lạnh, cứng mềm), thân thức giới (sự cảm biết sinh ra nơi thân), cùng thân xúc (sự gặp gỡ giữa thân, vật được chạm và sự cảm biết) và các cảm thọ do thân xúc làm duyên sinh ra là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát thân giới là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát xúc giới, thân thức giới cùng thân xúc và các cảm thọ do thân xúc làm duyên sinh ra là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát thân giới là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát xúc giới, thân thức giới cùng thân xúc và các cảm thọ do thân xúc làm duyên sinh ra là không phải ngã cũng không phải vô ngã.
Quán sát thân giới là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát xúc giới, thân thức giới cùng thân xúc và các cảm thọ do thân xúc làm duyên sinh ra là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh. Quán sát thân giới là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát xúc giới, thân thức giới cùng thân xúc và các cảm thọ do thân xúc làm duyên sinh ra là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát thân giới là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát xúc giới, thân thức giới cùng thân xúc và các cảm thọ do thân xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng.
Quán sát thân giới là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát xúc giới, thân thức giới cùng thân xúc và các cảm thọ do thân xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát thân giới là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát xúc giới, thân thức giới cùng thân xúc và các cảm thọ do thân xúc làm duyên sinh ra là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát thân giới là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát xúc giới, thân thức giới cùng thân xúc và các cảm thọ do thân xúc làm duyên sinh ra là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát ý giới (tâm ý, xét như cơ quan suy nghĩ, nhận biết) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát pháp giới (ở đây là những ý niệm, sự việc làm đối tượng cho tâm ý nhận biết), ý thức giới (sự nhận biết sinh ra nơi tâm ý), cùng ý xúc (sự gặp gỡ giữa tâm ý, đối tượng và sự nhận biết) và các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát ý giới là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát ý giới là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không phải ngã cũng không phải vô ngã.
Quán sát ý giới là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh. Quán sát ý giới là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát ý giới là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng.
Quán sát ý giới là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát ý giới là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát ý giới là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc trong vật chất) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát thủy giới (yếu tố nước, tính ướt dính), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống) và thức giới (yếu tố nhận biết) là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát địa giới là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát địa giới là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát địa giới là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát địa giới là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát địa giới là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát địa giới là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát địa giới là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát địa giới là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát Khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ: đời sống chứa đầy khổ đau) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân gây ra khổ, như tham ái, phiền não), Diệt thánh đế (chân lý về sự dứt hết khổ, tức Niết-bàn) và Đạo thánh đế (chân lý về con đường tu tập để dứt khổ) là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát Khổ thánh đế là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát Khổ thánh đế là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát Khổ thánh đế là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát Khổ thánh đế là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát Khổ thánh đế là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát Khổ thánh đế là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát Khổ thánh đế là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát Khổ thánh đế là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ chân lý; mắt xích đầu tiên trong mười hai nhân duyên, tức chuỗi mười hai khâu nối nhau khiến chúng sinh sinh tử luân hồi) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát hành (những hành động tạo nghiệp do mê mờ), thức (tâm thức bắt đầu thác sinh), danh sắc (tinh thần và thể xác mới hình thành), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan với cảnh), thọ (cảm giác), ái (lòng tham muốn, khao khát), thủ (sự bám giữ), hữu (sự hình thành nghiệp dẫn tới đời sau), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết), cùng sầu, than, khổ, ưu, não (buồn rầu, than khóc, đau đớn, lo lắng, phiền muộn) là không phải thường cũng không phải vô thường.
Quán sát vô minh là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát vô minh là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát vô minh là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát vô minh là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát vô minh là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát vô minh là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện.
Quán sát vô minh là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát vô minh là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát nội không (các giác quan bên trong như mắt, tai… vốn không có thực thể riêng) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát ngoại không (các cảnh bên ngoài như sắc, tiếng… vốn không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng là không, không nên chấp vào), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối cao, tức Niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (những gì do nhân duyên tạo thành đều không), vô vi không (những gì không do nhân duyên tạo thành cũng không), tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn là không), vô tế không (không có khởi đầu và kết thúc nên là không), tán không (các pháp tan rã, không có gì để bỏ đi, nên là không), vô biến dị không (cái không đổi khác cũng là không), bản tánh không (bản tính của các pháp vốn là không), tự tướng không (đặc điểm riêng của từng pháp là không), cộng tướng không (đặc điểm chung của các pháp là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được gì, nên là không), vô tánh không (không có tự tính nên là không), tự tánh không (tự tính các pháp vốn không) và vô tánh tự tánh không (cả cái không có tự tính lẫn tự tính đều là không) là không phải thường cũng không phải vô thường.
Quán sát nội không là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không là không phải lạc cũng không phải khổ.
Quán sát nội không là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không là không phải ngã cũng không phải vô ngã.
Quán sát nội không là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát nội không là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không là không phải không cũng không phải chẳng không.
Quán sát nội không là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng.
Quán sát nội không là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện.
Quán sát nội không là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh.
Quán sát nội không là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát Bố thí Ba-la-mật-đa (hạnh cho đi, giúp đỡ người khác được tu đến chỗ trọn vẹn; "Ba-la-mật-đa" nghĩa là hạnh tu đưa sang bờ giác ngộ) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát Tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), An nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng), Tinh tiến (siêng năng không lười), Tĩnh lự (thiền định, giữ tâm lắng yên) và Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát Bố thí Ba-la-mật-đa là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát Bố thí Ba-la-mật-đa là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không phải ngã cũng không phải vô ngã.
Quán sát Bố thí Ba-la-mật-đa là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh. Quán sát Bố thí Ba-la-mật-đa là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát Bố thí Ba-la-mật-đa là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng.
Quán sát Bố thí Ba-la-mật-đa là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát Bố thí Ba-la-mật-đa là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát Bố thí Ba-la-mật-đa là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định, tâm càng lúc càng lắng sâu) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo niềm vui người khác, buông xả không thiên vị) và bốn vô sắc định (bốn tầng định cao, vượt khỏi mọi hình tướng vật chất) là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát bốn tĩnh lự là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát bốn tĩnh lự là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát bốn tĩnh lự là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát bốn tĩnh lự là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát bốn tĩnh lự là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát bốn tĩnh lự là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát bốn tĩnh lự là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát bốn tĩnh lự là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát tám giải thoát (tám phép thiền quán giúp tâm thoát khỏi sự ràng buộc vào vật chất và tham ái) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát tám thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ, vượt lên trên các cảnh vật được quán), chín thứ đệ định (chín tầng định tu lần lượt từ thấp lên cao không gián đoạn) và mười biến xứ (mười phép quán một đối tượng như đất, nước, lửa, gió, các màu xanh vàng đỏ trắng, khoảng trống, tâm thức trải khắp mọi nơi) là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát tám giải thoát là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát tám giải thoát là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ là không phải ngã cũng không phải vô ngã.
Quán sát tám giải thoát là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh. Quán sát tám giải thoát là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát tám giải thoát là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng.
Quán sát tám giải thoát là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát tám giải thoát là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát tám giải thoát là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát bốn niệm trụ (bốn phép giữ chánh niệm, quán xét thân, cảm giác, tâm và các pháp) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát bốn chánh đoạn (bốn sự siêng năng đúng đắn: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm điều thiện chưa sinh, tăng điều thiện đã sinh), bốn thần túc (bốn nền tảng của định lực đưa đến năng lực siêu việt: ý muốn, siêng năng, tâm, quán xét), năm căn (năm gốc rễ của việc tu: niềm tin, siêng năng, chánh niệm, định, tuệ), năm lực (năm gốc rễ ấy khi đã thành sức mạnh), bảy đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ) và tám thánh đạo chi (tám nhánh của con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) là không phải thường cũng không phải vô thường.
Quán sát bốn niệm trụ là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát bốn niệm trụ là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát bốn niệm trụ là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát bốn niệm trụ là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát bốn niệm trụ là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát bốn niệm trụ là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện.
Quán sát bốn niệm trụ là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát bốn niệm trụ là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát Không giải thoát môn (cửa ngõ giải thoát nhờ thấy rõ mọi pháp đều không có thực thể) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát Vô tướng giải thoát môn (cửa ngõ giải thoát nhờ không bám vào hình tướng) và Vô nguyện giải thoát môn (cửa ngõ giải thoát nhờ không còn mong cầu, đeo đuổi điều gì) là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát Không giải thoát môn là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát Không giải thoát môn là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát Không giải thoát môn là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát Không giải thoát môn là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát Không giải thoát môn là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát Không giải thoát môn là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát Không giải thoát môn là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát Không giải thoát môn là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát năm nhãn (năm loại mắt, tức năm mức độ thấy biết: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát sáu thần thông (sáu năng lực siêu việt: biến hóa tự tại, thấy xa, nghe xa, biết tâm người khác, biết đời trước, dứt sạch phiền não) là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát năm nhãn là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát sáu thần thông là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát năm nhãn là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát sáu thần thông là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát năm nhãn là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát sáu thần thông là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát năm nhãn là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát sáu thần thông là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát năm nhãn là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát sáu thần thông là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát năm nhãn là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát sáu thần thông là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát năm nhãn là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát sáu thần thông là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát năm nhãn là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát sáu thần thông là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có trọn vẹn, như biết rõ điều gì hợp lẽ, điều gì không, biết rõ nghiệp báo của chúng sinh…) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát bốn vô sở úy (bốn điều Phật tuyên thuyết mà hoàn toàn không e sợ), bốn vô ngại giải (bốn khả năng hiểu biết và giảng nói thông suốt không vướng mắc: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ, về biện tài), đại từ (lòng thương lớn, ban vui cho mọi chúng sinh), đại bi (lòng xót thương lớn, cứu khổ cho mọi chúng sinh), đại hỷ (niềm vui lớn khi chúng sinh được an lạc), đại xả (tâm buông xả lớn, bình đẳng không thiên vị) và mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai khác) là không phải thường cũng không phải vô thường.
Quán sát mười lực của Phật là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát mười lực của Phật là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát mười lực của Phật là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát mười lực của Phật là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát mười lực của Phật là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát mười lực của Phật là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện.
Quán sát mười lực của Phật là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát mười lực của Phật là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát chân như (bản thể chân thật, như như không đổi của mọi sự vật) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát pháp giới (ở đây là thể tính chân thật bao trùm mọi pháp), pháp tánh (bản tính thật của các pháp), bình đẳng tánh (tính bình đẳng, không sai khác của các pháp), ly sinh tánh (tính lìa khỏi sự sinh ra, vốn không sinh), pháp định (sự xác lập vững chắc của lẽ thật nơi các pháp), pháp trụ (lẽ thật của các pháp luôn an trụ không đổi), thật tế (chỗ tận cùng chân thật), hư không giới (cảnh giới như hư không, trùm khắp không ngăn ngại) và bất tư nghì giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) là không phải thường cũng không phải vô thường.
Quán sát chân như là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát pháp giới, pháp tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát chân như là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát pháp giới, pháp tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát chân như là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát pháp giới, pháp tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát chân như là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát pháp giới, pháp tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát chân như là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát pháp giới, pháp tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát chân như là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát pháp giới, pháp tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện.
Quán sát chân như là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát pháp giới, pháp tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát chân như là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát pháp giới, pháp tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ chân chính, trọn vẹn, cao tột không gì hơn, tức quả vị Phật) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát nhất thiết trí (trí biết rõ tính chung của tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu tập để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi khía cạnh riêng chung của tất cả các pháp, là trí của Phật) là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát vô thượng chánh đẳng bồ-đề là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát vô thượng chánh đẳng bồ-đề là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát vô thượng chánh đẳng bồ-đề là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh.
Quán sát vô thượng chánh đẳng bồ-đề là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không phải không cũng không phải chẳng không. Quán sát vô thượng chánh đẳng bồ-đề là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát vô thượng chánh đẳng bồ-đề là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát vô thượng chánh đẳng bồ-đề là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát vô thượng chánh đẳng bồ-đề là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót, luôn nhớ rõ mọi điều cần làm) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát hằng trụ xả tánh (tính luôn an trụ trong sự buông xả, tâm bình thản trước mọi cảnh) là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát vô vong thất pháp là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát hằng trụ xả tánh là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát vô vong thất pháp là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát hằng trụ xả tánh là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát vô vong thất pháp là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát hằng trụ xả tánh là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh. Quán sát vô vong thất pháp là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát hằng trụ xả tánh là không phải không cũng không phải chẳng không.
Quán sát vô vong thất pháp là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát hằng trụ xả tánh là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát vô vong thất pháp là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát hằng trụ xả tánh là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát vô vong thất pháp là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát hằng trụ xả tánh là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát vô vong thất pháp là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát hằng trụ xả tánh là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp.
Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì quán sát tất cả các môn đà-la-ni (các pháp môn tổng trì, giúp ghi nhớ và giữ gìn trọn vẹn giáo pháp không để mất) là không phải thường cũng không phải vô thường; quán sát tất cả các môn tam-ma-địa (các pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên nhất vào một đối tượng) là không phải thường cũng không phải vô thường. Quán sát tất cả các môn đà-la-ni là không phải lạc cũng không phải khổ; quán sát tất cả các môn tam-ma-địa là không phải lạc cũng không phải khổ. Quán sát tất cả các môn đà-la-ni là không phải ngã cũng không phải vô ngã; quán sát tất cả các môn tam-ma-địa là không phải ngã cũng không phải vô ngã. Quán sát tất cả các môn đà-la-ni là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh; quán sát tất cả các môn tam-ma-địa là không phải tịnh cũng không phải bất tịnh. Quán sát tất cả các môn đà-la-ni là không phải không cũng không phải chẳng không; quán sát tất cả các môn tam-ma-địa là không phải không cũng không phải chẳng không.
Quán sát tất cả các môn đà-la-ni là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng; quán sát tất cả các môn tam-ma-địa là không phải hữu tướng cũng không phải vô tướng. Quán sát tất cả các môn đà-la-ni là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện; quán sát tất cả các môn tam-ma-địa là không phải hữu nguyện cũng không phải vô nguyện. Quán sát tất cả các môn đà-la-ni là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh; quán sát tất cả các môn tam-ma-địa là không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh. Quán sát tất cả các môn đà-la-ni là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly; quán sát tất cả các môn tam-ma-địa là không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá Lợi Tử, như thế gọi là quán sát các pháp. Này Xá Lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa nên quán sát các pháp như vậy.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bảy mươi hai (hết).
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bảy mươi ba.
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho giáo điển của đạo Phật: kinh, luật, luận) Huyền Trang (vị cao tăng đời Đường, Trung Quốc, từng sang Ấn Độ thỉnh kinh) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video