Thiên 5 — Phẩm 3: Vô thường (phần một)

 Phẩm Vô thường (vô thường: không thường còn, luôn sinh diệt biến đổi), phẩm thứ ba, phần một

 Bấy giờ Phật bảo Đại Bồ-tát Đại Tuệ (Bồ-tát: người tu theo hạnh giác ngộ, nguyện tự mình giác ngộ và cứu giúp mọi chúng sinh; "ma-ha-tát" trong nguyên văn nghĩa là bậc lớn, chỉ vị Bồ-tát có địa vị cao; Đại Tuệ là tên vị Bồ-tát đứng ra thưa hỏi Phật trong kinh này) rằng: "Nay Ta sẽ vì ông nói về các tướng sai khác của ý thành thân (thân do ý tạo thành: thân mà bậc tu chứng hiện ra nhanh như ý nghĩ, không do cha mẹ sinh, không do vật chất thô tạo nên). Hãy lắng nghe, lắng nghe, khéo suy nghĩ và ghi nhớ." Đại Tuệ thưa: "Dạ."

 Phật nói: "Đại Tuệ, ý thành thân có ba loại. Ba loại nào? Đó là: ý thành thân vào niềm vui của tam-muội (tam-muội: trạng thái định, tâm chuyên chú vào một chỗ, lặng yên không tán loạn); ý thành thân giác ngộ tự tính của pháp (tự tính: bản chất thật của chính nó; pháp: mọi sự vật, hiện tượng); và ý thành thân sinh ra cùng với mọi chủng loại, hành động không cần cố ý tạo tác. Những người tu hành, sau khi vào sơ địa (địa thứ nhất trong mười địa, tức mười giai đoạn tu chứng của Bồ-tát), thì lần lượt chứng được."

 "Đại Tuệ, thế nào là ý thành thân vào niềm vui của tam-muội? Đó là ở địa thứ ba, thứ tư, thứ năm, vị Bồ-tát vào tam-muội, lìa các thứ tâm, lặng yên không động; biển tâm không nổi lên những làn sóng của chuyển thức (các thức chuyển động sinh khởi, tức bảy thức trước, nương trên thức thứ tám như sóng nương trên biển); hiểu rõ cảnh giới đều là do tâm hiện ra, đều không có thật. Đó gọi là ý thành thân vào niềm vui của tam-muội."

 "Thế nào là ý thành thân giác ngộ tự tính của pháp? Đó là ở địa thứ tám, hiểu rõ các pháp như trò ảo thuật, đều không có tướng; tâm chuyển đổi chỗ nương (chuyển y: xoay chuyển nền tảng của tâm từ mê sang ngộ); trụ trong định như huyễn (định quán thấy mọi thứ như trò ảo thuật) và các tam-muội khác; có thể hiện ra vô lượng thần thông (năng lực siêu phàm) tự tại, nhanh chóng như ý muốn, như hoa nở ra; như huyễn, như mộng, như bóng, như hình trong gương; không phải do bốn đại (đất, nước, lửa, gió – bốn yếu tố cấu thành vật chất) tạo nên mà giống như thân do bốn đại tạo nên; đầy đủ mọi hình sắc trang nghiêm; vào khắp các cõi Phật, hiểu rõ pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp). Đó gọi là ý thành thân giác ngộ tự tính của pháp."

 "Thế nào là ý thành thân sinh ra cùng với mọi chủng loại, hành động không cần cố ý tạo tác? Đó là thấu suốt tướng của pháp mà chư Phật tự mình chứng ngộ. Đó gọi là ý thành thân sinh ra cùng với mọi chủng loại, hành động không cần cố ý tạo tác. Đại Tuệ, ba tướng thân này nên siêng năng quán xét." Bấy giờ Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật) nói lại bằng kệ (bài thơ tóm ý) rằng:

 Đại thừa (cỗ xe lớn: giáo pháp đưa mọi người cùng đến giác ngộ trọn vẹn) của Ta chẳng phải là thừa (cỗ xe, tức phương tiện chở người qua biển sinh tử), chẳng phải âm thanh cũng chẳng phải chữ viết;

 chẳng phải đế (chân lý), chẳng phải giải thoát (thoát khỏi mọi ràng buộc của khổ đau và sinh tử), cũng chẳng phải chỗ rốt ráo không hình tướng.

 Thế nhưng cưỡi cỗ xe ma-ha-diễn (âm Phạn của Đại thừa) thì được tự tại trong tam-ma-đề (tức tam-muội, trạng thái định),

 hiện các thứ ý thành thân, trang nghiêm bằng hoa tự tại.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, như Thế Tôn có nói về năm nghiệp vô gián (năm tội nặng nhất, ai phạm thì đọa ngay vào địa ngục chịu khổ liên tục không gián đoạn). Năm nghiệp ấy là gì, mà người làm rồi sẽ đọa vào ngục A-tì (địa ngục nặng nhất, khổ không lúc nào ngừng)?" Phật nói: "Hãy lắng nghe, Ta sẽ vì ông mà nói." Đại Tuệ thưa: "Dạ."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Năm nghiệp vô gián là: giết mẹ, giết cha, giết A-la-hán (bậc Thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), phá hòa hợp tăng (chia rẽ đoàn thể người tu đang sống hòa thuận), và ôm lòng ác nghịch làm thân Phật chảy máu. Đại Tuệ, thế nào là mẹ của chúng sinh? Đó là ái (lòng khao khát), dẫn tới sự sinh ra, đi cùng với tham và ưa thích, giống như mẹ nuôi nấng. Thế nào là cha? Đó là vô minh (sự mê lầm căn bản, không thấy rõ sự thật), vì nó khiến sinh vào cái làng xóm của sáu xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Dứt hai gốc rễ ấy gọi là giết cha mẹ."

 "Thế nào là giết A-la-hán? Đó là các tùy miên (phiền não ngủ ngầm, tiềm ẩn bám theo người) là kẻ thù, như nọc độc của chuột cắn về sau mới phát ra; dứt hẳn chúng, vì thế gọi là giết A-la-hán. Thế nào là phá hòa hợp tăng? Đó là các uẩn (những nhóm yếu tố hợp thành thân tâm: sắc – thân thể vật chất, thọ – cảm nhận, tưởng – nhận biết hình ảnh, hành – ý chí tạo tác, thức – sự hay biết) mang tướng khác nhau mà hòa hợp tích tụ lại; dứt hẳn chúng gọi là phá tăng."

 "Thế nào là ác tâm làm thân Phật chảy máu? Đó là thân tám thức (tám thức: thức của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, thức mạt-na tức thức chấp ngã, và thức a-lại-da tức thức tàng chứa mọi hạt giống) sinh ra suy nghĩ phân biệt sai lầm, thấy ở ngoài tâm mình có tự tướng (đặc tính riêng của từng vật) và cộng tướng (đặc tính chung của nhiều vật); dùng 'ác tâm' vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy) của ba giải thoát (ba cửa giải thoát: không, không hình tướng, không mong cầu) mà dứt hẳn 'vị Phật' là thân tám thức ấy, gọi là ác tâm làm thân Phật chảy máu. Đại Tuệ, đó là năm vô gián bên trong. Nếu ai làm được, thì không gián đoạn, liền chứng ngay pháp chân thật."

 "Lại nữa Đại Tuệ, nay Ta vì ông nói năm vô gián bên ngoài, để ông và các Bồ-tát khác nghe nghĩa này rồi thì đời sau không sinh nghi ngờ. Thế nào là năm vô gián bên ngoài? Đó là các tội vô gián được nói trong các giáo khác. Ai làm thì không thể chứng ngay ba giải thoát. Chỉ trừ Như Lai (danh hiệu của Phật: Đấng từ chân như mà đến), các đại Bồ-tát và các đại Thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu chứng), khi thấy có người tạo nghiệp vô gián, vì muốn khuyên bảo khiến họ sửa lỗi, nên dùng sức thần thông thị hiện làm việc giống họ, rồi liền sám hối trừ bỏ, chứng được giải thoát. Những việc ấy đều là hóa hiện, không phải thật làm."

 "Nếu ai thật sự tạo nghiệp vô gián thì rốt cuộc không thể giải thoát ngay trong thân hiện tại; chỉ trừ người giác ngộ rõ rằng thân, vật dụng và nơi ở đều do tự tâm hiện ra, lìa được kiến chấp phân biệt về 'ta' và 'cái của ta'; hoặc đời sau sinh ở nơi khác, gặp thiện tri thức (bạn lành, thầy hiền chỉ dẫn đường đạo), lìa được lỗi phân biệt, mới chứng giải thoát." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Tham ái gọi là mẹ, vô minh chính là cha;

 thức hay biết cảnh giới, cái ấy gọi là Phật.

 Tùy miên là A-la-hán, các uẩn tụ hợp là hòa hợp tăng;

 dứt hết chúng không còn sót, ấy gọi là nghiệp vô gián.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, xin vì con nói về thể tính của chư Phật." Phật nói: "Đại Tuệ, giác ngộ hai vô ngã (nhân vô ngã: con người không có cái 'ta' thật; pháp vô ngã: mọi pháp đều không có tự thể thật), trừ hai thứ chướng (phiền não chướng: chướng ngại do phiền não; sở tri chướng: chướng ngại che lấp trí hiểu biết), lìa hai thứ chết (cái chết của thân xác có giới hạn tuổi thọ và hình dạng, và cái chết vi tế khó nghĩ bàn của sự biến đổi nơi các bậc Thánh), dứt hai thứ phiền não (phiền não do suy nghĩ phân biệt mà khởi và phiền não có sẵn từ lúc sinh ra) – đó là thể tính của Phật. Đại Tuệ, Thanh văn và Duyên giác (người tự quán lý nhân duyên mà ngộ đạo) đạt được pháp này rồi cũng gọi là Phật. Vì nghĩa ấy mà Ta chỉ nói nhất thừa (một cỗ xe duy nhất đưa mọi người đến thành Phật)." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Khéo biết hai vô ngã, trừ hai chướng, hai phiền não,

 và cái chết không thể nghĩ bàn, vì thế gọi là Như Lai.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, Như Lai với mật ý (ý sâu kín bên trong) gì mà giữa đại chúng tuyên bố rằng: 'Ta là tất cả chư Phật trong quá khứ', và nói hàng trăm nghìn chuyện bản sinh (chuyện tiền kiếp của Phật), rằng: 'Thuở ấy Ta làm vua Đỉnh Sinh, làm voi lớn, làm chim vẹt, làm vua Nguyệt Quang, làm Diệu Nhãn…' như thế?"

 Phật nói: "Đại Tuệ, Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (Như Lai: Đấng từ chân như mà đến; Ứng: đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác: giác ngộ chân chính, trọn vẹn, ngang bằng với chư Phật) dựa vào mật ý của bốn sự bình đẳng nên giữa đại chúng nói như vầy: 'Thuở xưa Ta làm Phật Câu-lưu-tôn, Phật Câu-na-hàm Mâu-ni, Phật Ca-diếp (các vị Phật trong quá khứ, trước Phật Thích-ca)'. Bốn sự ấy là gì? Đó là: chữ bình đẳng, lời nói bình đẳng, thân bình đẳng, pháp bình đẳng."

 "Thế nào là chữ bình đẳng? Ta tên là Phật, tất cả các Như Lai cũng tên là Phật; tên Phật không khác, đó gọi là chữ bình đẳng. Thế nào là lời nói bình đẳng? Ta nói bằng sáu mươi bốn loại phạm âm (giọng nói thanh tịnh, trong trẻo, vi diệu), tất cả các Như Lai cũng nói như vậy; tính chất của phạm âm ấy như tiếng chim ca-lăng-tần-già (loài chim có tiếng hót tuyệt hay), không tăng không giảm, không có sai khác; đó gọi là lời nói bình đẳng."

 "Thế nào là thân bình đẳng? Ta và chư Phật, về pháp thân (thân chân lý của Phật), về sắc tướng (các tướng tốt của thân hình) và tùy hình hảo (những vẻ đẹp phụ đi kèm theo thân) đều như nhau không sai khác; trừ khi vì điều phục các loại chúng sinh khác nhau mà hiện ra thân tùy theo từng loài. Đó gọi là thân bình đẳng. Thế nào là pháp bình đẳng? Ta và chư Phật đều cùng chứng được ba mươi bảy phép bồ-đề phần (ba mươi bảy phép tu giúp đạt đến giác ngộ). Đó gọi là pháp bình đẳng. Vì thế Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác giữa đại chúng nói như vậy." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Ca-diếp, Câu-lưu-tôn, Câu-na-hàm chính là Ta;

 dựa vào bốn sự bình đẳng mà nói cho các con Phật.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, như Thế Tôn có nói: 'Đêm nọ Ta thành Tối Chính Giác (giác ngộ chân chính cao nhất), cho đến đêm kia Ta sẽ vào niết-bàn (trạng thái tắt hết phiền não, ra khỏi vòng sinh tử; ở đây chỉ lúc Phật qua đời); khoảng giữa hai thời điểm ấy Ta không nói một chữ nào, đã không nói, cũng sẽ không nói; không nói chính là lời Phật nói.' Bạch Thế Tôn, Ngài dựa vào mật ý gì mà nói như vậy?"

 Phật nói: "Đại Tuệ, Ta dựa vào hai pháp sâu kín nên nói như vậy. Hai pháp nào? Đó là pháp tự chứng và pháp vốn an trụ. Thế nào là pháp tự chứng? Điều chư Phật chứng, Ta cũng chứng y như vậy, không thêm không bớt; đó là cảnh giới của trí chứng ngộ, lìa tướng lời nói, lìa tướng phân biệt, lìa tướng danh tự. Thế nào là pháp vốn an trụ? Đó là bản tính của pháp, như vàng v.v. vốn nằm sẵn trong quặng. Dù Phật ra đời hay không ra đời, pháp vẫn an trụ nơi vị trí của pháp; pháp giới (toàn thể thực tại) và pháp tính đều thường trụ."

 "Đại Tuệ, ví như có người đi giữa đồng hoang, thấy con đường cũ bằng phẳng dẫn tới một thành xưa, liền theo đường ấy vào thành, nghỉ ngơi vui chơi. Đại Tuệ, ý ông nghĩ sao? Người ấy có làm ra con đường và các thứ vật trong thành không?" Đại Tuệ thưa: "Không ạ." Phật nói: "Đại Tuệ, chân như (thực tại đúng như nó vốn là) và pháp tính thường trụ mà Ta cùng chư Phật chứng được cũng như vậy. Vì thế mới nói rằng từ khi thành Phật cho đến lúc niết-bàn, khoảng giữa ấy không nói một chữ, đã không nói, cũng sẽ không nói." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Đêm nọ thành Chính Giác, đêm kia vào bát-niết-bàn (niết-bàn trọn vẹn);

 trong khoảng giữa hai lúc ấy, Ta hoàn toàn không nói gì.

 Vì pháp tự chứng và pháp vốn an trụ, nên nói lời sâu kín này:

 Ta và các Như Lai không có chút gì sai khác.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, xin nói về tướng có và không của mọi pháp, để con và các đại Bồ-tát lìa được tướng ấy, mau chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (âm Phạn, nghĩa là sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật)." Phật nói: "Hãy lắng nghe, Ta sẽ vì ông mà nói." Đại Tuệ thưa: "Dạ."

 Phật nói: "Đại Tuệ, chúng sinh thế gian phần nhiều rơi vào hai kiến chấp, đó là kiến chấp có và kiến chấp không. Vì rơi vào hai kiến chấp nên đối với cái không phải là thoát ra lại tưởng là thoát ra. Thế nào là kiến chấp có? Đó là cho rằng thật có nhân duyên (nguyên nhân chính và các điều kiện phụ) sinh ra các pháp, chứ không phải không thật có; thật có các pháp sinh từ nhân duyên, chứ không phải từ cái không mà sinh. Đại Tuệ, nói như vậy tức là nói không có nhân."

 "Thế nào là kiến chấp không? Đó là biết rằng mình có tiếp nhận tham, sân (giận dữ), si (mê muội) rồi mà lại lầm cho là không có. Đại Tuệ, lại có kẻ phân biệt rằng có tướng nhưng không chấp nhận các pháp là có. Lại có kẻ biết Như Lai, Thanh văn, Duyên giác không có tính tham sân si, rồi chấp cho rằng các vị ấy là không có. Trong những người đó, ai là kẻ phá hoại?" Đại Tuệ thưa: "Là kẻ vốn có tính tham sân si mà về sau chấp là không có, gọi là kẻ phá hoại."

 Phật nói: "Hay thay! Ông đã hiểu câu hỏi của Ta. Người ấy không chỉ vì cho tham sân si là không có mà gọi là kẻ phá hoại, mà còn phá hoại cả Như Lai, Thanh văn, Duyên giác. Vì sao? Vì phiền não ở trong hay ở ngoài đều không thể nắm bắt được, thể tính của chúng chẳng phải khác cũng chẳng phải không khác. Đại Tuệ, tính tham sân si dù trong hay ngoài đều không thể nắm bắt, vì không có thể tính, vì không có gì để nắm lấy. Thanh văn, Duyên giác và Như Lai vốn giải thoát từ bản tính, vì không có cái trói buộc và nguyên nhân của sự trói buộc."

 "Đại Tuệ, nếu có cái trói buộc và nguyên nhân của sự trói buộc thì mới có cái bị trói buộc. Nói như thế (rằng không có) thì gọi là kẻ phá hoại. Đó là tướng 'không có'. Ta dựa vào nghĩa này mà nói lời sâu kín rằng: thà khởi ngã kiến (chấp có cái 'ta' thật) to như núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo), còn hơn khởi không kiến (chấp rằng mọi thứ đều không có gì) mà ôm lòng tăng thượng mạn (kiêu mạn tự cho mình đã chứng điều chưa chứng). Nếu khởi kiến chấp này thì gọi là kẻ phá hoại."

 "Họ rơi vào sự ưa thích kiến chấp tự tướng và cộng tướng, không hiểu rằng các pháp chỉ do tâm hiện ra. Vì không hiểu nên thấy có pháp bên ngoài, biến đổi trong từng sát-na (khoảnh khắc cực ngắn), vô thường, chuyển dời sai khác, có các tướng uẩn, giới, xứ (các cách phân loại thân tâm và cảnh vật: năm uẩn, mười tám giới, mười hai xứ), tiếp nối trôi lăn, khởi lên rồi lại diệt đi – đó là phân biệt hư vọng. Lìa tướng văn tự (?) cũng thành kẻ phá hoại." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Có và không là hai bên cực đoan, cho đến những gì tâm vận hành tới;

 dọn sạch những chỗ tâm vận hành ấy, thì tâm bình đẳng lặng yên.

 Không chấp lấy cảnh giới, nhưng chẳng phải diệt mất thành không có gì;

 có vật mầu nhiệm là chân như, như chỗ các bậc Thánh đi tới.

 Vốn không mà sinh ra có, sinh ra rồi lại diệt mất;

 chấp nhân duyên có và không, kẻ ấy không trụ trong pháp của Ta.

 Chẳng phải ngoại đạo (các đạo ngoài Phật giáo), chẳng phải Phật, chẳng phải Ta, chẳng phải các chúng khác,

 đã do duyên mà thành có, thì làm sao lại thành không?

 Ai đã do duyên mà thành có, mà lại có thể nói là không?

 Kiến giải sai lầm nói có sinh ra, vọng tưởng chấp có chấp không.

 Nếu biết không có gì sinh, cũng lại không có gì diệt,

 quán thế gian thảy đều không lặng, thì lìa cả hai thứ có và không.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, cúi xin vì con nói về tướng của tông thú (chỗ yếu chỉ cốt lõi do tự thân chứng ngộ), để con và các đại Bồ-tát khéo thông đạt nghĩa này, không chạy theo mọi hiểu biết tà vạy hư vọng, mau chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề." Phật nói: "Hãy lắng nghe, Ta sẽ vì ông mà nói." Đại Tuệ thưa: "Dạ."

 Phật nói: "Đại Tuệ, tất cả hàng nhị thừa (hai cỗ xe: Thanh văn và Duyên giác) và các Bồ-tát có hai loại tướng của pháp. Hai loại nào? Đó là tướng pháp tông thú và tướng pháp ngôn thuyết (lời giảng dạy). Tướng pháp tông thú là tướng thù thắng do tự mình chứng ngộ, lìa sự phân biệt của văn tự và ngôn ngữ, vào cõi vô lậu, thành tựu hạnh của địa vị mình, vượt qua mọi suy nghĩ không chân chính, hàng phục ma (thế lực cản trở người tu) và ngoại đạo, phát sinh ánh sáng trí tuệ. Đó gọi là tướng pháp tông thú."

 "Tướng pháp ngôn thuyết là giảng nói chín bộ kinh (chín thể loại kinh điển) cùng các giáo pháp khác nhau, lìa các tướng một, khác, có, không v.v., dùng phương tiện khéo léo tùy theo tâm chúng sinh mà khiến họ vào được pháp này. Đó gọi là tướng pháp ngôn thuyết. Ông và các Bồ-tát nên siêng năng tu học." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Tông thú và ngôn thuyết, tức là pháp tự chứng và pháp giáo hóa;

 nếu có thể khéo biết khéo thấy, thì không theo những hiểu biết sai lầm của người khác.

 Như kẻ ngu phân biệt, chẳng phải là tướng chân thật;

 họ sao lại không cầu được độ thoát? (Vì) không có pháp nào có thể nắm được (?).

 Quán xét các pháp hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt), sinh diệt nối tiếp nhau,

 (kẻ ngu) càng tăng thêm hai kiến chấp, điên đảo không hiểu biết gì.

 Niết-bàn lìa tâm và ý, chỉ một pháp này là chân thật;

 quán thế gian thảy đều hư vọng, như huyễn, như mộng, như cây chuối (thân rỗng, không có lõi).

 Không có tham, sân, si, cũng không có người;

 từ ái sinh ra các uẩn, như những gì thấy trong mộng.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, xin vì con nói về tướng của phân biệt hư vọng. Phân biệt hư vọng này sinh ra như thế nào? Cái gì sinh ra? Do đâu mà sinh? Của ai sinh ra? Vì sao gọi là phân biệt hư vọng?" Phật nói: "Đại Tuệ, hay thay, hay thay! Ông vì thương xót trời người trong thế gian mà hỏi nghĩa này, đem lại nhiều lợi ích, nhiều an vui. Hãy lắng nghe, lắng nghe, khéo suy nghĩ ghi nhớ, Ta sẽ vì ông mà nói." Đại Tuệ thưa: "Dạ."

 Phật nói: "Đại Tuệ, tất cả chúng sinh đối với các thứ cảnh giới không thể thấu suốt rằng chúng do tự tâm hiện ra, nên chấp có cái nắm lấy và cái bị nắm lấy, chấp trước hư vọng, khởi lên các phân biệt, rơi vào kiến chấp có và không, làm tăng thêm tập khí (thói quen, dấu vết huân tập lâu đời) của kiến giải sai lầm nơi ngoại đạo. Khi tâm và tâm sở (tâm sở: các hoạt động tâm lý đi kèm theo tâm, như cảm thọ, ham muốn…) tương ứng khởi lên, thì chấp rằng có các thứ đối tượng bên ngoài có thể nắm được, chấp trước vào 'ta' và 'cái của ta'. Vì thế gọi là phân biệt hư vọng."

 Đại Tuệ thưa: "Nếu như vậy thì tính chất của các thứ đối tượng bên ngoài lìa có và không, mà vẫn khởi lên các tướng kiến chấp. Bạch Thế Tôn, đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng) cũng như vậy, lìa các căn (giác quan), các lượng (các phương tiện nhận biết đúng, như trực tiếp thấy biết và suy luận), lìa tông, nhân, dụ (ba phần của một lập luận trong luận lý học Ấn Độ: luận đề, lý do, ví dụ). Bạch Thế Tôn, vì sao đối với các thứ đối tượng thì nói là khởi phân biệt, còn đối với đệ nhất nghĩa thì không nói là khởi? Phải chăng lời Thế Tôn nói trái lý, vì một chỗ thì nói khởi, một chỗ thì không nói?"

 "Bạch Thế Tôn, Ngài lại nói phân biệt hư vọng rơi vào kiến chấp có và không. Ví như việc ảo thuật, các thứ đều không thật; phân biệt cũng vậy, lìa tướng có và không, sao lại nói rơi vào hai kiến chấp? Nói như thế há chẳng phải rơi vào kiến giải của thế gian sao?"

 Phật nói: "Đại Tuệ, phân biệt không sinh không diệt. Vì sao? Vì không khởi tướng phân biệt có và không, vì các pháp bên ngoài được thấy đều không có, vì hiểu rõ chỉ là do tự tâm hiện ra. Chỉ vì kẻ phàm phu ngu muội phân biệt các thứ pháp do tự tâm hiện ra, chấp vào các thứ tướng, nên Ta mới nói như vậy, để họ biết rằng những gì được thấy đều là tự tâm, dứt bỏ mọi kiến chấp về 'ta' và 'cái của ta', lìa các nhân duyên xấu của việc làm và cái được làm, giác ngộ rằng chỉ là tâm mà chuyển đổi chí hướng, hiểu rõ các địa, vào cảnh giới của Phật, bỏ các kiến chấp phân biệt về ngũ pháp (năm pháp: danh – tên gọi, tướng – hình tướng, phân biệt, chính trí – trí đúng đắn, như như – thực tại như vốn là) và tự tính (ba tự tính: tính do vọng chấp mà có, tính do nương nhân duyên mà khởi, tính viên mãn chân thật)."

 "Vì thế Ta nói rằng phân biệt hư vọng là do chấp trước các thứ cảnh giới do tự tâm hiện ra mà sinh; nếu biết đúng như thật thì được giải thoát." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Các nhân và các duyên, từ đó sinh ra thế gian;

 (kẻ chấp như vậy) tương ứng với tứ cú (bốn trường hợp: có, không, vừa có vừa không, chẳng phải có chẳng phải không), không hiểu pháp của Ta.

 Thế gian chẳng phải từ có hay không mà sinh, cũng chẳng phải từ vừa có vừa không hay chẳng phải có chẳng phải không;

 sao những kẻ phàm ngu lại phân biệt rằng do nhân duyên mà khởi?

 Chẳng phải có cũng chẳng phải không, cũng chẳng phải vừa có vừa không;

 quán thế gian như vậy, thì tâm chuyển đổi, chứng được vô ngã.

 Tất cả các pháp không sinh, vì chúng do duyên mà sinh;

 cái được các duyên tạo ra, pháp được tạo ra ấy chẳng phải là sinh.

 Quả không tự sinh ra quả, vì (nếu vậy) sẽ mắc lỗi có hai quả;

 vì không có hai quả, nên không có tự tính nào có thể nắm được.

 Quán các pháp hữu vi, lìa cái biết và cái được biết,

 quyết định chỉ là tâm, nên Ta nói là tâm lượng (chỉ là tâm, mọi thứ không ra ngoài phạm vi của tâm).

 Nơi tự tính của "lượng", lìa cả hai: duyên (đối tượng) và pháp;

 việc rốt ráo mầu nhiệm thanh tịnh ấy, Ta gọi tên là tâm lượng.

 Đặt ra tên giả là "ta", nhưng thật ra không thể nắm được;

 các uẩn chỉ là tên giả của sự tích tụ, cũng đều không có thực thể.

 Có bốn thứ bình đẳng: tướng, nhân và cái được sinh ra,

 vô ngã là thứ tư; người tu hành hãy quán xét.

 Lìa mọi kiến chấp, và lìa sự phân biệt cái biết – cái được biết,

 không được gì cũng không sinh gì, Ta nói đó là tâm lượng.

 Chẳng phải có cũng chẳng phải không, lìa cả hai có và không;

 như vậy tâm cũng lìa nốt, Ta nói đó là tâm lượng.

 Chân như, không, thực tế (bờ mé chân thật của sự vật), niết-bàn và pháp giới,

 các thứ ý thành thân, Ta nói đều là tâm lượng.

 Bị trói buộc bởi tập khí vọng tưởng, các thứ từ tâm sinh ra,

 chúng sinh thấy là ở bên ngoài, Ta nói đó là tâm lượng.

 Cái thấy bên ngoài không có, mà tâm hiện ra các thứ:

 thân, vật dụng và nơi ở – Ta nói đó là tâm lượng.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, Như Lai có nói: 'Như điều Ta đã nói, ông và các Bồ-tát không nên dựa vào lời mà nắm lấy nghĩa.' Bạch Thế Tôn, vì sao không nên dựa vào lời mà nắm lấy nghĩa? Thế nào là lời, thế nào là nghĩa?" Phật nói: "Hãy lắng nghe, Ta sẽ vì ông mà nói." Đại Tuệ thưa: "Dạ."

 Phật nói: "Đại Tuệ, lời là do tập khí phân biệt làm nhân, nương vào cổ họng, lưỡi, môi, vòm miệng, răng, má mà phát ra các thứ âm thanh, chữ nghĩa, để nói chuyện với nhau; đó gọi là lời. Thế nào là nghĩa? Đại Bồ-tát ở một mình nơi vắng lặng, dùng trí tuệ do nghe, do suy ngẫm và do tu tập mà suy xét quán sát cảnh giới của tự trí trên con đường hướng tới niết-bàn, chuyển hóa các tập khí, thực hành các hạnh tướng khác nhau trong các địa; đó gọi là nghĩa."

 "Lại nữa Đại Tuệ, đại Bồ-tát khéo hiểu lời và nghĩa, biết lời với nghĩa chẳng phải một chẳng phải khác, nghĩa với lời cũng vậy. Nếu nghĩa khác với lời thì không thể nhờ lời mà làm sáng tỏ nghĩa; nhưng nhờ lời mà thấy nghĩa, như đèn soi rõ vật. Đại Tuệ, ví như có người cầm đèn soi đồ vật, biết vật này như thế, ở chỗ như thế. Đại Bồ-tát cũng vậy, nhờ ngọn đèn ngôn ngữ mà vào cảnh giới tự chứng lìa lời nói."

 "Lại nữa Đại Tuệ, nếu ai đối với niết-bàn tự tính không sinh không diệt (niết-bàn vốn có sẵn nơi bản tính mọi pháp), đối với tam thừa (ba cỗ xe: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát), nhất thừa, ngũ pháp, các tâm, tự tính v.v. mà nắm lấy nghĩa đúng theo lời, thì rơi vào kiến chấp kiến lập (gán cho cái không có là có) và phỉ báng (phủ nhận cái có là không), vì khởi phân biệt khác với chúng. Như thấy việc ảo thuật mà chấp là thật – đó là cái thấy của kẻ phàm ngu, chẳng phải của bậc hiền thánh." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Nếu theo lời mà nắm nghĩa, gán đặt có các pháp,

 vì sự gán đặt ấy, chết rồi đọa vào địa ngục.

 Trong uẩn không có ta, ngoài uẩn cũng không phải là ta;

 không như họ phân biệt, nhưng cũng chẳng phải là không có gì.

 Như kẻ ngu phân biệt, cho mọi thứ đều có tự tính;

 nếu (thật) đúng như họ thấy, thì ai cũng phải thấy chân thật rồi.

 Tất cả pháp nhiễm (ô nhiễm) và tịnh (trong sạch), thảy đều không có thể tính;

 không như họ thấy, nhưng cũng chẳng phải không có gì.

 "Lại nữa Đại Tuệ, Ta sẽ vì ông nói về tướng của trí và thức. Ông và các đại Bồ-tát nếu khéo hiểu rõ tướng của trí và thức thì có thể mau chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Đại Tuệ, trí có ba loại: trí thế gian, trí xuất thế gian (vượt khỏi thế gian), và trí xuất thế gian cao tột. Thế nào là trí thế gian? Là trí của tất cả ngoại đạo và phàm ngu chấp các pháp có và không. Thế nào là trí xuất thế gian? Là trí của tất cả hàng nhị thừa chấp vào tự tướng và cộng tướng. Thế nào là trí xuất thế gian cao tột? Là trí của chư Phật và Bồ-tát quán tất cả pháp đều không có tướng, không sinh không diệt, chẳng phải có chẳng phải không, chứng pháp vô ngã, vào địa vị Như Lai."

 "Đại Tuệ, lại có ba loại trí: trí biết tự tướng và cộng tướng, trí biết sinh diệt, trí biết không sinh không diệt. Lại nữa Đại Tuệ, sinh diệt là thức, không sinh diệt là trí. Rơi vào các nhân của tướng, không tướng, có, không và các thứ tướng là thức; lìa các nhân của tướng, không tướng, có, không là trí. Có tướng tích tụ là thức, không có tướng tích tụ là trí. Chấp vào tướng cảnh giới là thức, không chấp vào tướng cảnh giới là trí. Do ba thứ hòa hợp (căn, cảnh và thức gặp nhau) tương ứng mà sinh là thức; tương ứng với tự tính không ngăn ngại là trí. Có tướng đắc (có cái để đạt được) là thức, không có tướng đắc là trí; vì chứng cảnh giới của Thánh trí tự thân, như trăng trong nước, không vào cũng không ra." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Gom góp nghiệp là tâm, quán xét pháp là trí;

 tuệ có thể chứng vô tướng, đạt được ánh sáng uy lực tự tại.

 Bị cảnh giới trói buộc là tâm, giác ngộ khởi lên là trí;

 nơi chỗ không tướng và thù thắng, trí tuệ từ đó phát sinh.

 Tâm, ý và thức, lìa các tưởng phân biệt,

 đạt pháp không phân biệt, là con Phật chứ chẳng phải Thanh văn.

 Nhẫn (sự an nhận chân lý) tịch diệt thù thắng là trí thanh tịnh của Như Lai,

 sinh ra nghĩa lý thù thắng tốt đẹp, xa lìa mọi việc làm.

 Ta có ba thứ trí, bậc Thánh có thể soi sáng rõ:

 (trí) phân biệt các tướng, chỉ bày tất cả pháp.

 Trí của Ta lìa các tướng, vượt hơn hàng nhị thừa;

 vì các Thanh văn v.v. chấp trước các pháp là có,

 còn trí Như Lai không cấu nhiễm, vì thấu suốt chỉ là tâm.

 "Lại nữa Đại Tuệ, các ngoại đạo có chín loại kiến chấp về chuyển biến, đó là: chuyển biến về hình dạng, chuyển biến về tướng, chuyển biến về nhân, chuyển biến về sự tương ứng, chuyển biến về kiến giải, chuyển biến về sự sinh, chuyển biến về vật, chuyển biến về duyên hiện rõ, chuyển biến về việc làm hiện rõ. Đó là chín loại. Tất cả ngoại đạo vì những kiến chấp này mà khởi ra thuyết chuyển biến có và không."

 "Trong đây, chuyển biến về hình dạng là thấy hình dạng khác nhau. Ví như dùng vàng làm đồ trang sức, vòng tay, vòng cổ, chuỗi ngọc đủ thứ không giống nhau; hình dạng tuy khác mà thể vàng không đổi. Sự biến đổi của mọi pháp cũng như vậy. Các ngoại đạo khác chấp trước đủ cách, nhưng đều chẳng phải như vậy, cũng chẳng phải khác; chỉ do phân biệt mà có mọi sự chuyển biến. Nên biết như vậy. Ví như sữa thành bơ sữa, rượu và trái cây chín muồi, ngoại đạo nói những thứ ấy đều có chuyển biến, nhưng thật ra không có, dù là có hay không, vì chỉ là tự tâm thấy, không có vật bên ngoài."

 "Những điều như thế đều là của phàm phu ngu mê, khởi lên từ tập khí phân biệt của chính mình; thật ra không có một pháp nào sinh hay diệt, như các hình sắc thấy trong ảo thuật hay trong mộng, như nói con của người đàn bà không thể sinh đẻ có sinh có tử (ví dụ cho thứ hoàn toàn không có thật)." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Chuyển biến về hình dạng, nơi chốn, thời gian, về đại chủng (bốn yếu tố lớn: đất, nước, lửa, gió) và các căn,

 về thân trung hữu (thân trung gian giữa lúc chết và lúc tái sinh) dần dần sinh ra – đều là vọng tưởng, chẳng phải trí sáng suốt.

 Chư Phật không phân biệt duyên khởi và thế gian;

 chỉ thấy thế gian do các duyên, như thành Càn-thát-bà (thành quách ảo ảnh hiện trên không trung hay trên mặt biển, nhìn thấy mà không có thật).

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, cúi xin Như Lai vì con giải nói về tướng chấp trước sâu kín (sự chấp trước bện chặt như nút thắt) đối với tất cả các pháp và tướng cởi mở nó, để con và các đại Bồ-tát khéo biết pháp này, không rơi vào sự chấp trước sâu kín do theo lời mà nắm nghĩa, lìa phân biệt hư vọng của văn tự ngôn ngữ, vào khắp tất cả cõi nước của chư Phật;"

 "được tự tại về sức mạnh và thần thông, được tổng trì (năng lực ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn mọi pháp) ấn chứng, giác tuệ khéo an trụ nơi mười đại nguyện không cùng tận, không cần gắng sức mà tự nhiên hiện ra đủ thứ biến hóa, ánh sáng rực rỡ như mặt trời, mặt trăng, ngọc ma-ni (ngọc báu phát sáng), như đất, nước, lửa, gió; an trụ trong các địa, lìa kiến chấp phân biệt, biết tất cả pháp như huyễn như mộng, vào địa vị Như Lai, giáo hóa khắp chúng sinh, khiến họ biết các pháp hư vọng không thật, lìa loại có và không, dứt chấp sinh diệt, không chấp vào lời nói, khiến chuyển đổi chỗ nương."

 Phật nói: "Hãy lắng nghe, Ta sẽ vì ông mà nói. Đại Tuệ, đối với tất cả các pháp, sự chấp trước sâu kín do theo lời mà nắm nghĩa có vô số, đó là: chấp trước tướng, chấp trước duyên, chấp trước có và chẳng có, chấp trước sinh và chẳng sinh, chấp trước diệt và chẳng diệt, chấp trước thừa và chẳng phải thừa, chấp trước hữu vi và vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt), chấp trước tự tướng của từng địa, chấp trước sự chứng ngộ hiện tiền do tự phân biệt, chấp trước loại có và không trong tông chỉ của ngoại đạo, chấp trước tam thừa và nhất thừa."

 "Đại Tuệ, những sự chấp trước sâu kín này có vô lượng loại, đều là do kẻ phàm ngu tự phân biệt chấp lấy mà chấp trước sâu kín. Những phân biệt này như con tằm làm kén, dùng sợi tơ vọng tưởng tự quấn mình và quấn người khác, chấp có và không, ham muốn bền chặt. Đại Tuệ, trong đây thật ra không có tướng chấp sâu kín hay không chấp sâu kín, vì đại Bồ-tát thấy tất cả pháp đều trụ trong vắng lặng, vì không phân biệt. Nếu hiểu rõ các pháp chỉ do tâm thấy, không có vật bên ngoài, đều cùng không tướng, thuận theo đó mà quán sát, thì đối với những chấp trước sâu kín do phân biệt có hay không đều thấy là vắng lặng. Vì thế không có tướng chấp sâu kín hay không chấp sâu kín."

 "Đại Tuệ, trong đây không có trói buộc cũng không có cởi mở; người không hiểu sự thật mới thấy có trói có cởi mà thôi. Vì sao? Vì tất cả các pháp, dù có hay không, tìm thể tính của chúng đều không thể được. Lại nữa Đại Tuệ, phàm phu ngu si có ba thứ trói buộc sâu kín, đó là tham, sân, si, và ái muốn đời sau đi cùng với tham và ưa thích. Do những trói buộc sâu kín này mà khiến chúng sinh tiếp tục sinh vào năm cõi (địa ngục, quỷ đói, súc sinh, người, trời). Nếu trói buộc sâu kín được dứt, thì không còn tướng chấp sâu kín hay không chấp sâu kín."

 "Lại nữa Đại Tuệ, nếu ai chấp trước vào duyên ba thứ hòa hợp, thì sự trói buộc sâu kín của các thức lần lượt khởi lên; vì có chấp trước nên có trói buộc sâu kín. Nếu thấy ba giải thoát, lìa thức do ba thứ hòa hợp, thì mọi sự trói buộc sâu kín đều không sinh." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Phân biệt hư vọng không thật, đó gọi là tướng chấp sâu kín;

 nếu có thể biết đúng như thật, thì mọi lưới chấp sâu kín đều đứt.

 Kẻ phàm ngu không thể hiểu rõ, cứ theo lời mà nắm nghĩa,

 như con tằm ở trong kén, dùng vọng tưởng tự quấn trói mình.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, như Thế Tôn nói: do các thứ tâm mà phân biệt các pháp, chứ không phải các pháp có tự tính, đó chỉ là chấp lầm mà thôi. Bạch Thế Tôn, nếu chỉ là chấp lầm, không có các pháp, thì các pháp nhiễm và tịnh há chẳng bị hủy hoại hết sao?" Phật nói: "Đại Tuệ, đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Tất cả phàm ngu phân biệt các pháp, nhưng tính của các pháp không có như vậy; đó chỉ là chấp lầm, không có tính tướng. Nhưng các bậc Thánh dùng tuệ nhãn (mắt trí tuệ) của Thánh mà biết thấy đúng như thật rằng có tự tính của các pháp."

 Đại Tuệ thưa: "Nếu các bậc Thánh dùng tuệ nhãn của Thánh mà thấy có tính của các pháp, chứ không phải bằng thiên nhãn (mắt của chư thiên, thấy xa và thấy vật bị che khuất) hay nhục nhãn (mắt thịt thông thường), không giống như sự phân biệt của phàm ngu, thì làm sao phàm ngu lìa được phân biệt, vì họ không thể giác ngộ pháp của các bậc Thánh? Bạch Thế Tôn, họ chẳng phải điên đảo cũng chẳng phải không điên đảo. Vì sao? Vì họ không thấy pháp mà bậc Thánh thấy, vì cái thấy của bậc Thánh xa lìa tướng có và không, vì bậc Thánh cũng không đạt được như sự phân biệt của phàm phu, vì đó không phải là tướng cảnh giới mà họ tự đi tới."

 "Các vị ấy cũng thấy có tính tướng của các pháp, hiện ra như tính chấp lầm, vì không nói có nhân hay không nhân, vì rơi vào kiến chấp tính tướng của các pháp (?). Bạch Thế Tôn, các cảnh giới khác đã không giống như vậy, thì sẽ thành lỗi vô cùng tận (lập luận lùi mãi không có điểm dừng); ai có thể biết rõ tính tướng của pháp? Bạch Thế Tôn, tính tướng của các pháp không do phân biệt mà có, sao lại nói vì phân biệt mà có các pháp? Bạch Thế Tôn, tướng của phân biệt khác, tướng của các pháp khác, nhân không giống nhau, sao các pháp lại do phân biệt mà có?"

 "Lại vì sao (Ngài nói) sự phân biệt của phàm ngu không có thật như vậy, rồi lại nói rằng: vì để chúng sinh bỏ phân biệt nên nói các tướng pháp được thấy theo sự phân biệt không có thật như vậy? Bạch Thế Tôn, vì sao khiến chúng sinh lìa pháp bị chấp trước bởi kiến chấp có và không, mà lại chấp trước cảnh giới Thánh trí, rơi vào kiến chấp có? Vì sao? Vì Ngài không nói pháp vắng lặng, trống không, mà lại nói về sự việc tự tính của Thánh trí."

 Phật nói: "Đại Tuệ, chẳng phải Ta không nói pháp vắng lặng trống không mà rơi vào kiến chấp có. Vì sao? Vì Ta đã nói sự việc tự tính của Thánh trí. Vì chúng sinh từ thuở vô thủy (từ thuở không có khởi đầu) đến nay chấp trước vào cái có, nên đối với pháp vắng lặng, Ta dùng 'sự việc của Thánh' mà nói, để họ nghe rồi không sinh sợ hãi, có thể chứng đúng như thật pháp vắng lặng trống không, lìa tướng mê loạn, vào lý duy thức (mọi thứ chỉ do thức biến hiện), biết rằng những gì mình thấy không có pháp bên ngoài, ngộ được ba cửa giải thoát, đạt được dấu ấn như thật, thấy tự tính của pháp, hiểu rõ cảnh giới Thánh, xa lìa mọi chấp trước có và không."

 "Lại nữa Đại Tuệ, đại Bồ-tát không nên lập luận rằng tất cả các pháp đều không sinh. Vì sao? Vì tất cả pháp vốn không có, và vì luận đề cùng lý do của luận ấy có tướng sinh. Lại nữa Đại Tuệ, câu 'tất cả pháp không sinh' tự phá chính nó. Vì sao? Vì luận đề ấy phải dựa vào cái khác mà sinh ra; lại vì luận đề ấy cũng nằm trong 'tất cả pháp', nên tướng 'không sinh' cũng không sinh; lại vì luận đề ấy do các phần hợp thành; lại vì luận đề ấy cho rằng pháp có và không đều không sinh, mà luận đề ấy lại nằm trong tất cả pháp, nên tướng có và không cũng không sinh."

 "Vì thế luận đề 'tất cả pháp không sinh' tự phá chính nó. Không nên lập như vậy, vì các phần có nhiều lỗi, vì nhân lần lượt có tướng khác nhau. Như (luận đề) 'không sinh', thì (luận đề) 'tất cả pháp không, không có tự tính' cũng như vậy. Đại Tuệ, đại Bồ-tát nên nói tất cả pháp như huyễn như mộng, vì có thấy và không thấy, vì tất cả đều là tướng mê loạn; trừ trường hợp (sợ) kẻ ngu sinh ra sợ hãi. Đại Tuệ, phàm phu ngu si rơi vào kiến chấp có và không, đừng để họ sinh kinh sợ mà xa lìa Đại thừa." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Không có tự tính, không có lời nói, không có sự việc, không có chỗ nương;

 phàm ngu phân biệt lầm, sự hiểu biết xấu ác như xác chết.

 "Tất cả pháp không sinh" là điều ngoại đạo lập ra,

 vì những gì họ cho là sinh ra không phải do duyên mà thành.

 Tất cả pháp không sinh, người trí không phân biệt;

 vì luận đề và lý do của kia (có tướng) sinh, nên sự hiểu ấy liền tự phá.

 Ví như mắt bị màng che, vọng tưởng thấy những vòng lông tơ;

 các pháp cũng như vậy, do phàm ngu phân biệt lầm.

 Ba cõi (ba cõi tồn tại: cõi Dục – còn ham muốn giác quan, cõi Sắc – có hình chất vi tế, cõi Vô sắc – không còn hình chất) chỉ là tên giả, không có thực thể của pháp;

 do sự đặt bày giả tạm này mà phân biệt, suy lường sai lầm.

 Tên giả và các tướng sự việc làm động loạn tâm thức;

 con Phật vượt qua hết, đi lại trong chỗ không phân biệt.

 Không có nước mà thấy tướng nước, ấy là do khát khao mà khởi;

 phàm ngu thấy pháp như thế, các bậc Thánh thì không như vậy.

 Bậc Thánh thấy thanh tịnh, sinh ra ba giải thoát,

 xa lìa sinh diệt, thường đi trong cảnh không tướng.

 Tu hành trong cảnh không tướng, cũng không có có và không;

 có và không đều bình đẳng, vì thế sinh ra quả Thánh.

 Thế nào là pháp có và không? Thế nào thành bình đẳng?

 Nếu tâm không hiểu rõ pháp, thì trong ngoài đều động loạn;

 hiểu rõ rồi thì bình đẳng, tướng loạn ngay lúc ấy liền diệt.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, như Phật nói: nếu biết cảnh giới chỉ là tên giả, hoàn toàn không thể nắm được, thì không có cái bị nắm lấy; vì không có cái bị nắm lấy nên cũng không có cái nắm lấy; vì cái nắm lấy và cái bị nắm lấy cả hai đều không có, nên không khởi phân biệt, gọi là trí. Bạch Thế Tôn, vì sao trí ấy không nắm được cảnh? Là vì không thể hiểu rõ nghĩa một hay khác của tự tướng và cộng tướng của tất cả các pháp nên nói là không nắm được chăng? Là vì tự tướng và cộng tướng của các pháp khác nhau đủ thứ, che lấp lẫn nhau nên không nắm được chăng? Là vì bị núi non, vách đá, rèm màn, trướng che ngăn cách nên không nắm được chăng? Là vì quá xa, quá gần, già, trẻ, mù tối, các căn không đầy đủ nên không nắm được chăng?"

 "Nếu vì không hiểu rõ nghĩa một hay khác của tự tướng và cộng tướng của các pháp mà nói là không nắm được, thì đó không gọi là trí mà phải là không trí, vì có cảnh giới mà không biết. Nếu vì tự tướng và cộng tướng của các pháp khác nhau che lấp lẫn nhau mà không nắm được, thì cũng chẳng phải trí, vì biết được cảnh mới gọi là trí, chứ không phải không biết. Nếu vì bị núi non, vách đá, rèm màn, trướng che ngăn cách, quá xa, quá gần, già trẻ, mù tối mà không biết, thì cũng chẳng phải trí, vì có cảnh giới mà trí không đầy đủ nên không biết."

 Phật nói: "Đại Tuệ, đó thật là trí, không phải như ông nói. Điều Ta nói không phải là lời nói che giấu. Ta nói cảnh giới chỉ là tên giả không thể nắm được, là vì hiểu rõ rằng pháp bên ngoài có hay không chỉ là do tự tâm thấy; trí tuệ đối với đó rốt ráo không nắm được gì. Vì không nắm được nên nhĩ-diễm (âm Phạn, chỉ đối tượng được biết, cảnh giới của trí) không khởi; vào ba cửa giải thoát thì ngay cả thể của trí cũng quên mất."

 "Chẳng phải như tất cả phàm phu có suy tưởng, từ vô thủy đến nay bị tập khí hý luận (những lời bàn luận vô ích, phân biệt rỗng) huân tập, chấp trước pháp bên ngoài hoặc có hoặc không với đủ thứ hình tướng. Biết như vậy thì gọi là không biết, vì không hiểu rõ các pháp chỉ do tâm thấy, chấp vào 'ta', 'cái của ta', phân biệt cảnh và trí, không biết pháp bên ngoài là có hay là không, vì tâm họ trụ trong đoạn kiến (kiến chấp cho rằng mọi thứ đứt mất, chết là hết). Để họ bỏ lìa sự phân biệt như vậy, nên nói tất cả pháp chỉ do tâm dựng lập." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Nếu có ai đối với đối tượng được biết mà trí tuệ không quán thấy,

 kẻ ấy không có trí, chẳng phải trí, đó gọi là kẻ chấp lầm.

 (Cho rằng) do các tướng vô biên che lấp lẫn nhau, do chướng ngại và xa gần,

 mà trí tuệ không thể thấy – đó gọi là trí tà.

 (Cho rằng) do già trẻ, các căn mù tối, trong khi thật có cảnh giới,

 mà không thể sinh trí tuệ – đó gọi là trí tà.

 "Lại nữa Đại Tuệ, phàm phu ngu si từ vô thủy bị sự hư ngụy, phân biệt tà ác làm mê hoặc, không hiểu rõ pháp như thật và pháp ngôn thuyết, chấp vào tướng ngoài tâm, chấp vào lời nói phương tiện, không thể tu tập pháp thanh tịnh chân thật lìa tứ cú." Đại Tuệ thưa: "Đúng vậy, đúng vậy, thật như lời Thế Tôn dạy. Xin vì con nói về pháp như thật và pháp ngôn thuyết, để con và các đại Bồ-tát được khéo léo đối với hai pháp này, là điều ngoại đạo và nhị thừa không thể vào được."

 Phật nói: "Hãy lắng nghe, Ta sẽ vì ông mà nói. Đại Tuệ, Như Lai ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) có hai thứ pháp, đó là pháp ngôn thuyết và pháp như thật. Pháp ngôn thuyết là tùy theo tâm chúng sinh mà nói các giáo pháp phương tiện. Pháp như thật là người tu hành đối với những gì tâm hiện ra thì lìa các phân biệt, không rơi vào loại một, khác, vừa một vừa khác, chẳng một chẳng khác, vượt qua tất cả tâm, ý và ý thức; ở trong cảnh giới của Thánh trí tự giác ngộ, lìa các kiến tướng tương ứng với nhân duyên; tất cả ngoại đạo, Thanh văn, Duyên giác rơi vào hai bên đều không thể biết. Đó gọi là pháp như thật. Hai thứ pháp này, ông và các đại Bồ-tát nên khéo tu học." Bấy giờ Thế Tôn lại nói kệ rằng:

 Ta nói hai thứ pháp: lời dạy và như thật;

 pháp lời dạy chỉ bày cho phàm phu, pháp như thật dành cho người tu hành.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, có lúc Như Lai nói rằng những lời bàn luận và chú thuật của Lô-ca-da-đà (một phái ngoại đạo ở Ấn Độ xưa, thuận theo thế tục, chủ trương duy vật) chỉ có thể thu được tài lợi thế gian, không được pháp lợi (lợi ích của chánh pháp); vì không được pháp lợi nên không nên gần gũi, phụng sự, cúng dường. Bạch Thế Tôn, vì sao Ngài nói như vậy?"

 Phật nói: "Đại Tuệ, những lời bàn luận của Lô-ca-da-đà chỉ trau chuốt văn câu để lừa dối kẻ phàm ngu, thuận theo những lời nói hư vọng của thế gian, không đúng nghĩa, không hợp lý, không thể chứng vào cảnh giới chân thật, không thể giác ngộ tất cả các pháp, luôn rơi vào hai bên, tự đánh mất chánh đạo và cũng khiến người khác đánh mất, xoay vần trong các cõi mãi không ra khỏi. Vì sao? Vì không hiểu các pháp chỉ do tâm thấy, chấp trước cảnh bên ngoài, tăng thêm phân biệt. Vì thế Ta nói văn câu của thế luận (lý luận thế tục), với lý do, ví dụ trau chuốt, chỉ lừa được kẻ ngu, không thể giải thoát các nỗi khổ sinh, già, bệnh, chết, lo, buồn v.v."

 "Đại Tuệ, Thích-đề-hoàn-nhân (Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi) hiểu rộng các luận, tự soạn các luận. Kẻ thế luận kia có một đệ tử hiện thân rồng đến cung trời của Đế Thích, lập ra luận đề và giao ước rằng: 'Kiều-thi-ca (tên họ của Đế Thích), ta cùng ngươi tranh luận. Nếu ngươi thua, ta sẽ phá bánh xe nghìn nan hoa (bánh xe báu của Đế Thích) của ngươi; nếu ta thua, ta sẽ chặt từng cái đầu của ta để tạ lỗi thua.' Nói xong, liền dùng phép luận hàng phục Đế Thích, phá hủy bánh xe nghìn nan hoa rồi trở về nhân gian."

 "Đại Tuệ, lời luận thế gian với lý do, ví dụ trau chuốt, thậm chí có thể hiện hình rồng, dùng văn từ hay đẹp mê hoặc chư thiên và A-tu-la (một loài thần hiếu chiến, thường đánh nhau với chư thiên), khiến họ chấp trước các kiến chấp sinh diệt v.v., huống chi là đối với loài người. Vì thế Đại Tuệ, không nên gần gũi, phụng sự, cúng dường, vì chúng có thể làm nhân sinh ra khổ. Đại Tuệ, thế luận chỉ nói về cảnh giới do thân và giác quan cảm biết. Đại Tuệ, thế luận kia có hàng trăm nghìn câu chữ; về sau, đời mạt thế, vì kiến giải ác mà chia lìa, tà chúng tan rã, chia thành nhiều phái, mỗi phái chấp nhân của mình."

 "Đại Tuệ, chẳng phải ngoại đạo nào khác có thể lập giáo pháp, chỉ có Lô-ca-da dùng hàng trăm nghìn câu nói rộng vô lượng tướng nhân sai khác, không phải lý như thật, cũng không tự biết đó là pháp mê hoặc người đời."

 Bấy giờ Đại Tuệ thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu luận do Lô-ca-da soạn, với đủ thứ văn tự, lý do, ví dụ trau chuốt, chấp trước tông chỉ của mình, không phải pháp như thật, nên gọi là ngoại đạo; thì Thế Tôn cũng nói việc thế gian, tức là dùng đủ thứ văn câu lời lẽ nói rộng về trời, người v.v. trong mười phương các cõi nước đến tụ hội, không phải là pháp do tự trí chứng – vậy Thế Tôn cũng giống ngoại đạo mà nói sao?"

 Phật nói: "Đại Tuệ, Ta không nói theo thế gian, cũng không có đến đi. Ta nói các pháp không đến không đi. Đại Tuệ, đến là tụ hợp mà sinh, đi là tan hoại mà diệt; không đến không đi, đó gọi là không sinh không diệt. Đại Tuệ, điều Ta nói không giống ngoại đạo rơi vào phân biệt. Vì sao? Vì không chấp trước pháp bên ngoài có hay không, hiểu rõ chỉ là tự tâm, không thấy hai thứ nắm lấy (cái nắm lấy và cái bị nắm lấy), không đi vào cảnh giới của tướng, không sinh phân biệt, vào cửa không, không tướng, không mong cầu mà giải thoát."

 "Đại Tuệ, Ta nhớ có lần Ta ở một nơi, có một bà-la-môn (người thuộc giai cấp tăng lữ cao nhất ở Ấn Độ xưa) theo thế luận đến chỗ Ta, vội hỏi Ta rằng: 'Cồ-đàm (họ của Phật Thích-ca), tất cả đều là do tạo tác sao?' Lúc ấy Ta đáp: 'Bà-la-môn, tất cả do tạo tác – đó là thế luận thứ nhất.' Lại hỏi Ta: 'Tất cả không phải do tạo tác sao?' Ta đáp: 'Tất cả không phải do tạo tác – đó là thế luận thứ hai.' Ông ta lại hỏi: 'Tất cả là thường hay tất cả là vô thường? Tất cả là sinh hay tất cả là không sinh?' Ta đáp: 'Đó là thế luận thứ sáu.'"

 "Ông ta lại hỏi: 'Tất cả là một hay tất cả là khác? Tất cả là cùng nhau hay tất cả là không cùng nhau? Tất cả đều do đủ thứ nhân duyên mà thọ sinh sao?' Ta đáp: 'Đó là thế luận thứ mười một.' Ông ta lại hỏi: 'Tất cả là hữu ký (có thể xác định là thiện hay ác) hay tất cả là vô ký (không xác định được thiện ác)? Có ta hay không có ta? Có đời này hay không có đời này? Có đời khác hay không có đời khác? Có giải thoát hay không có giải thoát? Là sát-na hay không phải sát-na? Hư không, niết-bàn và phi trạch diệt (sự diệt không do trí tuệ lựa chọn, tức sự không sinh khởi vì thiếu duyên) là do tạo tác hay không do tạo tác? Có thân trung hữu hay không có thân trung hữu?'"

 "Lúc ấy Ta đáp: 'Bà-la-môn, những điều như vậy đều là thế luận của ông, không phải điều Ta nói. Bà-la-môn, Ta nói rằng do các tập khí xấu của hý luận từ vô thủy mà sinh ra ba cõi; không hiểu rằng chỉ do tự tâm thấy, mà chấp lấy pháp bên ngoài, thật ra không thể nắm được. Như ngoại đạo nói: cái ta, căn và cảnh, ba thứ hợp lại thì cái biết sinh ra. Ta không như vậy. Ta không nói có nhân, không nói không nhân, chỉ nói duyên khởi theo nghĩa vọng tâm như có cái nắm lấy và cái bị nắm lấy; điều này không phải ông và những kẻ chấp trước cái ta khác có thể đo lường được.'"

 "Đại Tuệ, hư không, niết-bàn và phi trạch diệt chỉ có ba con số, vốn không có thể tính, huống chi nói là do tạo tác hay không do tạo tác. Đại Tuệ, bấy giờ bà-la-môn thế luận lại hỏi Ta: 'Do vô minh, ái, nghiệp làm nhân duyên mà có ba cõi, hay là không có nhân?' Ta nói: 'Hai điều ấy cũng là thế luận.' Lại hỏi Ta: 'Tất cả các pháp đều thuộc vào tự tướng và cộng tướng sao?' Ta đáp: 'Đó cũng là thế luận. Bà-la-môn, cho đến chỉ cần có chút tâm thức lay động, phân biệt cảnh bên ngoài, thì đều là thế luận.'"

 "Đại Tuệ, bấy giờ bà-la-môn ấy lại hỏi Ta: 'Có điều gì không phải thế luận chăng? Lời luận của tất cả ngoại đạo, với đủ thứ văn câu, lý do, ví dụ trau chuốt, đều từ pháp của tôi mà ra.' Ta đáp: 'Có. Đó là điều ông không chấp nhận, nhưng chẳng phải thế gian không chấp nhận; chẳng phải không nói bằng đủ thứ văn câu, nghĩa lý tương ứng hay không tương ứng (?).' Ông ta lại hỏi: 'Lẽ nào có điều được thế gian chấp nhận mà không phải thế luận sao?' Ta đáp: 'Có, chỉ là ông và tất cả ngoại đạo không thể biết. Vì sao? Vì đối với pháp bên ngoài phân biệt hư vọng mà sinh chấp trước.'"

 "'Nếu có thể thấu suốt rằng các pháp có, không v.v. tất cả đều do tự tâm thấy, không sinh phân biệt, không nắm lấy cảnh bên ngoài, an trụ ở chỗ của chính mình – an trụ ở chỗ của chính mình nghĩa là không khởi; không khởi gì? Không khởi phân biệt – đó là pháp của Ta, không phải điều ông có. Bà-la-môn, nói tóm lại, bất cứ nơi đâu tâm thức qua lại, chết sinh, mong cầu luyến tiếc, hoặc cảm thọ, hoặc thấy, hoặc xúc chạm, hoặc dừng trụ, nắm lấy đủ thứ tướng, hòa hợp nối tiếp, sinh chấp trước vào ái và nhân, đều là thế luận của ông, không phải pháp của Ta.'"

 "Đại Tuệ, bà-la-môn thế luận hỏi như vậy, Ta đáp như vậy; ông ta không hỏi đến pháp chân thật trong tông chỉ của Ta, im lặng bỏ đi, nghĩ rằng: 'Sa-môn (người xuất gia tu hành) Cồ-đàm chẳng có gì đáng tôn trọng, nói tất cả pháp không sinh, không tướng, không nhân, không duyên, chỉ là do tự tâm phân biệt thấy ra, nếu hiểu được điều này thì phân biệt không sinh.' Đại Tuệ, nay ông cũng hỏi Ta nghĩa này: vì sao gần gũi những kẻ thế luận chỉ được tài lợi mà không được pháp lợi."

 Đại Tuệ thưa: "Tài và pháp mà Ngài nói là nghĩa thế nào?" Phật nói: "Hay thay! Ông lại có thể vì chúng sinh đời sau mà suy nghĩ nghĩa này. Hãy lắng nghe, lắng nghe, Ta sẽ vì ông mà nói. Đại Tuệ, nói tài là những gì có thể xúc chạm, có thể cảm thọ, có thể nắm lấy, có thể nếm; khiến người chấp trước cảnh bên ngoài, rơi vào hai bên, tăng thêm tham ái, sinh, già, bệnh, chết, lo, buồn, khổ não. Ta và chư Phật gọi đó là tài lợi, là thứ có được do gần gũi thế luận."

 "Thế nào là pháp lợi? Là hiểu rõ pháp là tâm, thấy hai vô ngã, không nắm lấy tướng, không có phân biệt, khéo biết các địa, lìa tâm, ý, thức, được tất cả chư Phật cùng quán đỉnh (rưới nước lên đỉnh đầu: nghi thức chư Phật trao truyền, xác nhận địa vị cao nhất của Bồ-tát), đầy đủ thọ trì và thực hành mười đại nguyện không cùng tận, đối với tất cả pháp đều được tự tại. Đó gọi là pháp lợi. Nhờ vậy mà không rơi vào mọi kiến chấp, hý luận, phân biệt, hai bên thường và đoạn."

 "Đại Tuệ, thế luận của ngoại đạo khiến những kẻ si mê rơi vào hai bên, tức là thường và đoạn: chấp nhận thuyết không có nhân thì khởi thường kiến (kiến chấp cho rằng mọi thứ thường còn mãi); cho rằng nhân hoại diệt thì sinh đoạn kiến. Ta nói không thấy sinh, trụ, diệt gọi là được pháp lợi. Đó gọi là tướng sai khác của tài và pháp. Ông và các đại Bồ-tát nên siêng năng quán xét." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Điều phục và thu nhiếp chúng sinh, dùng giới hàng phục các điều ác,

 dùng trí tuệ diệt các kiến chấp, giải thoát nhờ đó được tăng trưởng.

 Lời nói hư vọng của ngoại đạo đều là luận thế tục,

 chấp càn có người làm và việc được làm, không thể tự đứng vững.

 Chỉ riêng một tông chỉ của Ta không chấp vào chủ thể và đối tượng,

 nói cho các đệ tử, khiến họ lìa thế luận.

 Pháp nắm lấy và pháp bị nắm lấy, chỉ là tâm, không có gì cả;

 cả hai đều do tâm hiện, đoạn và thường không thể nắm được.

 Cho đến chỉ cần tâm lay động, thì đó là thế luận;

 người không khởi phân biệt, người ấy thấy được tự tâm.

 "Đến" là thấy sự việc sinh ra, "đi" là sự việc không còn hiện;

 biết rõ ràng về đến và đi, thì không khởi phân biệt.

 Có thường và vô thường, có tạo tác và không tạo tác,

 đời này, đời khác v.v. – đều là pháp của thế luận.

 Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, Phật nói niết-bàn, vậy nói pháp gì là niết-bàn, mà các ngoại đạo lại phân biệt đủ cách?" Phật nói: "Đại Tuệ, những gì các ngoại đạo phân biệt về niết-bàn đều không thuận theo tướng của niết-bàn. Hãy lắng nghe, lắng nghe, Ta sẽ vì ông mà nói."

 "Đại Tuệ, có ngoại đạo nói: thấy pháp vô thường, không tham đắm cảnh giới, uẩn, giới, xứ diệt, tâm và tâm sở không hiện ra, không nghĩ đến cảnh giới quá khứ, hiện tại, vị lai, như đèn tắt, như hạt giống hư, như lửa tàn, các sự nắm lấy không khởi, phân biệt không sinh – rồi khởi tưởng đó là niết-bàn. Đại Tuệ, không phải vì thấy sự hoại diệt mà gọi là niết-bàn. Có kẻ cho rằng đi đến một phương chốn nào đó (?) gọi là được niết-bàn, lìa tưởng cảnh giới như gió ngừng thổi. Có kẻ cho rằng không thấy cái biết và cái được biết gọi là niết-bàn. Có kẻ cho rằng không khởi phân biệt về kiến chấp thường và vô thường gọi là được niết-bàn."

 "Có kẻ nói rằng: phân biệt các tướng thì sinh ra khổ, nhưng không biết các tướng do tự tâm hiện ra; vì không biết nên sợ hãi các tướng, tìm cầu cái không tướng, sinh lòng ưa thích sâu đậm, chấp đó là niết-bàn. Có kẻ cho rằng biết được tự tướng và cộng tướng của các pháp trong và ngoài trong quá khứ, vị lai, hiện tại đều có tự tính không hoại, rồi khởi tưởng niết-bàn. Có kẻ chấp ta, người, chúng sinh, thọ mạng (những quan niệm về một chủ thể thường còn) và tất cả các pháp không hoại diệt, rồi khởi tưởng niết-bàn."

 "Lại có ngoại đạo không có trí tuệ, chấp rằng có tự tính (theo phái Số luận: vật chất nguyên sơ, nguồn gốc của vạn vật) và sĩ phu (thần ngã, linh hồn thuần tịnh), cùng cầu-na (các thuộc tính, phẩm chất của tự tính) chuyển biến mà tạo ra mọi vật, cho đó là niết-bàn. Có ngoại đạo chấp rằng phước và phi phước (nghiệp lành và nghiệp không lành) hết là niết-bàn. Có kẻ chấp rằng không do trí tuệ mà các phiền não tự hết. Có kẻ chấp rằng Tự Tại (thần Tự Tại Thiên, vị thần được cho là sáng tạo ra vạn vật) là người thật sự tạo tác, cho đó là niết-bàn."

 "Có kẻ cho rằng chúng sinh nối tiếp nhau sinh ra, lấy đó làm nhân, không có nhân nào khác; họ vì không có trí nên không thể giác ngộ, vì không hiểu nên chấp đó là niết-bàn. Có kẻ chấp rằng chứng đắc đạo đế (?), phân biệt hư vọng, cho đó là niết-bàn. Có kẻ chấp rằng cầu-na và vật mang cầu-na hòa hợp với nhau, là cùng một tính, khác tính, vừa cùng vừa khác, chẳng cùng chẳng khác, chấp đó là niết-bàn."

 "Có kẻ chấp rằng các vật đều tự nhiên mà sinh: vằn đẹp của chim công, mũi gai sắc nhọn, nơi sinh ra châu báu thì sinh ra đủ thứ châu báu – những việc như vậy ai có thể làm ra? Rồi chấp tự nhiên là niết-bàn. Có kẻ cho rằng hiểu được hai mươi lăm đế (hai mươi lăm nguyên lý cấu thành vũ trụ theo phái Số luận) thì được niết-bàn. Có kẻ nói rằng: (vua) nhận một phần sáu (thuế một phần sáu sản lượng của dân) mà bảo vệ chúng sinh thì được niết-bàn. Có kẻ nói rằng: thời gian sinh ra thế gian, thời gian chính là niết-bàn. Có kẻ chấp có vật là niết-bàn. Có kẻ chấp không có vật là niết-bàn. Có kẻ chấp vừa có vật vừa không có vật là niết-bàn. Có kẻ chấp các vật với niết-bàn không khác nhau, rồi khởi tưởng niết-bàn."

 "Đại Tuệ, lại có điều khác với những gì ngoại đạo nói: bậc Nhất thiết trí (bậc biết tất cả, tức Phật) cất tiếng sư tử rống (lời nói quả quyết, không sợ hãi, như tiếng sư tử khiến muông thú khuất phục) mà nói rằng: có thể thấu suốt chỉ là tâm hiện ra, không nắm lấy cảnh bên ngoài, xa lìa tứ cú, trụ trong cái thấy như thật, không rơi vào hai bên, lìa cái nắm lấy và cái bị nắm lấy, không vào các lượng, không chấp vào chân thật, trụ trong pháp do Thánh trí hiện tiền chứng ngộ, ngộ hai vô ngã, lìa hai phiền não, làm sạch hai thứ chướng, lần lượt tu qua các địa, vào địa vị Phật, đạt được các đại tam-muội như như huyễn v.v., vĩnh viễn vượt khỏi tâm, ý và ý thức – thì gọi là được niết-bàn."

 "Đại Tuệ, các ngoại đạo kia suy lường hư vọng, không đúng lý, bị người trí bỏ đi, đều rơi vào hai bên mà khởi tưởng niết-bàn. Trong đó không có trụ cũng không có ra. Các ngoại đạo ấy đều dựa vào tông chỉ của mình mà sinh hiểu biết sai lầm, trái với lý, không thành tựu được gì, chỉ khiến tâm ý rong ruổi qua lại; không có một ai được niết-bàn. Ông và các Bồ-tát nên xa lìa." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:

 Kiến giải về niết-bàn của ngoại đạo, mỗi kẻ phân biệt một khác;

 đó chỉ là vọng tưởng, không có phương tiện giải thoát.

 Xa lìa các phương tiện, không đến được chỗ không trói buộc,

 sinh lầm tưởng là giải thoát, mà thật ra không có giải thoát.

 Những gì ngoại đạo lập ra, các trí (của họ) nắm lấy mỗi cách một khác;

 họ đều không có giải thoát, chỉ là ngu si phân biệt lầm.

 Tất cả ngoại đạo si mê, thấy lầm có người làm và việc được làm,

 đều chấp vào thuyết có và không, vì thế không có giải thoát.

 Phàm ngu ưa phân biệt, không sinh tuệ chân thật;

 lời nói là gốc của ba cõi, (tuệ) chân thật diệt nhân của khổ.

 Ví như hình trong gương, tuy hiện ra mà không thật;

 trong tấm gương tâm đầy tập khí, phàm ngu thấy có hai.

 Không hiểu chỉ là tâm hiện, nên khởi hai thứ phân biệt;

 nếu biết chỉ là tâm, thì phân biệt không sinh.

 Tâm chính là đủ thứ (hiện tượng), xa lìa cái tưởng và cái bị tưởng;

 như kẻ ngu phân biệt, tuy thấy mà không thấy.

 Ba cõi chỉ là phân biệt, cảnh bên ngoài đều không có;

 vọng tưởng hiện ra đủ thứ, phàm ngu không thể giác ngộ.

 Kinh này kinh khác nói về phân biệt, chỉ là những tên gọi khác nhau;

 nếu lìa ngôn ngữ, thì nghĩa của nó không thể nắm được.

 Kinh Đại thừa Nhập Lăng-già, quyển thứ tư.

 Kinh Đại thừa Nhập Lăng-già, quyển thứ năm.

 Đời Đại Chu (triều đại do Võ Tắc Thiên lập ra), Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Thực-xoa-nan-đà, người nước Vu Điền (một nước cổ ở vùng Tân Cương ngày nay), vâng sắc chỉ (lệnh của nhà vua) dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video