Phẩm Vô thường (nói về sự không thường còn), thứ ba — phần còn lại.
Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc tu hành lớn, phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) Đại Tuệ lại thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật), xin Ngài vì con mà nói về bản chất của sự tự giác ngộ nơi Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (các danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân lý như thật; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính, trọn khắp). Xin Ngài nói để con và các Bồ-tát Ma-ha-tát khéo léo tự mình tỏ ngộ và làm cho người khác tỏ ngộ."
Phật nói: "Đại Tuệ, ông hỏi điều gì, ta sẽ nói cho ông điều ấy." Đại Tuệ thưa: "Vâng. Bạch Thế Tôn, Như Lai Ứng Cúng Chính Đẳng Giác là cái được tạo ra hay không được tạo ra? Là quả hay là nhân? Là tướng (dấu hiệu dùng để nhận biết một vật) hay là cái được tướng biểu thị? Là lời nói hay là cái được nói đến? Là cái biết hay là cái được biết? Những điều như thế là khác nhau hay không khác nhau?"
Phật nói: "Đại Tuệ, Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác chẳng phải được tạo ra, cũng chẳng phải không được tạo ra; chẳng phải quả, chẳng phải nhân; chẳng phải tướng, chẳng phải cái được tướng biểu thị; chẳng phải lời nói, chẳng phải cái được nói đến; chẳng phải cái biết, chẳng phải cái được biết. Vì sao? Vì nói theo bên nào cũng đều có lỗi. Đại Tuệ, nếu Như Lai là cái được tạo ra thì là vô thường (không thường còn, có sinh có diệt). Nếu là vô thường thì mọi thứ được tạo ra đều phải là Như Lai; điều đó ta và chư Phật đều không chấp nhận. Nếu không phải là thứ được tạo ra thì không có thể tính (bản thể thực có), mọi phương tiện tu tập đều trống rỗng, vô ích, giống như sừng thỏ hay con của người đàn bà không thể sinh đẻ (những thứ chỉ có tên mà không hề có thật), vì không do nhân tạo tác mà thành.
Nếu chẳng phải nhân, chẳng phải quả thì chẳng phải có, chẳng phải không. Nếu chẳng phải có, chẳng phải không thì vượt ngoài tứ cú (bốn cách nói về một sự vật: có; không; vừa có vừa không; chẳng có chẳng không). Gọi là tứ cú chỉ là theo thế gian mà có lời nói. Nếu vượt ngoài tứ cú mà chỉ còn lời nói thì giống như con của người đàn bà không sinh đẻ. Đại Tuệ, con của người đàn bà không sinh đẻ thì chỉ có lời nói, không rơi vào tứ cú; vì không rơi vào nên không thể đo lường. Những người có trí nên hiểu mọi ý nghĩa của các câu nói về Như Lai đúng như thế.
Đại Tuệ, như ta nói các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) là vô ngã (không có cái "tôi", không có bản thể riêng cố định): vì trong các pháp không có tính chất của cái "tôi" nên nói vô ngã, chứ không phải là các pháp không có tự tính (bản chất riêng của chúng). Ý nghĩa các câu nói về Như Lai cũng nên hiểu như vậy. Đại Tuệ, ví như con bò không có tính chất của con ngựa, con ngựa không có tính chất của con bò, nhưng chẳng phải chúng không có bản chất riêng. Mọi pháp cũng như vậy: không có tự tướng (đặc tính riêng cố định), nhưng chẳng phải là không mà vẫn có theo cách của nó (?). Điều này không phải kẻ phàm phu ngu muội biết được. Vì sao không biết? Vì phân biệt (tâm vọng tưởng chia cắt, so đo, gán đặt cho đối tượng). Mọi pháp đều không, mọi pháp đều vô sinh (không thực có sự sinh ra), mọi pháp đều không có tự tính — cũng đều như thế.
Đại Tuệ, Như Lai với các uẩn (năm nhóm hợp thành thân tâm con người: sắc – thân thể vật chất; thụ – cảm giác; tưởng – nhận biết hình ảnh khái niệm; hành – ý chí, tạo tác của tâm; thức – sự nhận biết phân biệt) chẳng phải khác, cũng chẳng phải không khác. Nếu không khác thì Như Lai phải là vô thường, vì năm uẩn và các pháp là thứ được tạo ra. Nếu khác thì giống như hai sừng của con bò, vừa có khác vừa không khác: vì giống nhau nên không khác, vì dài ngắn khác nhau nên có khác. Như sừng phải của bò khác sừng trái, sừng trái khác sừng phải, dài ngắn chẳng như nhau, màu sắc hình dáng mỗi cái mỗi khác, nhưng cũng không khác. Như đối với uẩn, đối với giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng của chúng và sáu thức nhận biết), xứ (mười hai xứ: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) v.v., mọi pháp cũng như vậy.
Đại Tuệ, Như Lai là dựa vào giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc, khổ đau) mà nói. Như Lai với giải thoát chẳng phải khác, chẳng phải không khác. Nếu khác thì Như Lai sẽ gắn liền với sắc tướng (hình tướng vật chất); gắn với sắc tướng tức là vô thường. Nếu không khác thì cái thấy của người tu hành lẽ ra không có sai biệt; nhưng thật có sai biệt, cho nên chẳng phải không khác. Cũng như vậy, trí với cái được biết chẳng phải khác, chẳng phải không khác. Nếu chẳng khác chẳng phải không khác thì chẳng thường chẳng vô thường, chẳng phải cái tạo ra chẳng phải cái được tạo ra, chẳng phải hữu vi chẳng phải vô vi (hữu vi: pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt; vô vi: pháp không do tạo tác, không sinh không diệt), chẳng phải cái biết chẳng phải cái được biết, chẳng phải tướng chẳng phải cái được tướng biểu thị, chẳng phải uẩn chẳng phải khác với uẩn, chẳng phải lời nói chẳng phải cái được nói đến, chẳng phải một chẳng phải khác, chẳng phải cùng nhau chẳng phải không cùng nhau.
Vì nghĩa ấy nên vượt ngoài mọi sự đo lường. Vì vượt ngoài mọi sự đo lường nên chỉ có lời nói. Vì chỉ có lời nói nên không có sinh. Không có sinh nên không có diệt. Không có diệt nên như hư không. Đại Tuệ, hư không chẳng phải cái tạo ra, chẳng phải cái được tạo ra. Vì chẳng phải cái tạo ra, chẳng phải cái được tạo ra nên xa lìa phan duyên (sự bám víu, níu theo đối tượng của tâm). Xa lìa phan duyên nên vượt khỏi mọi hý luận (lời bàn suông, những suy diễn phân biệt vô ích). Vượt khỏi mọi hý luận tức là Như Lai. Như Lai tức là thể của Chính Đẳng Giác. Bậc Chính Đẳng Giác vĩnh viễn lìa mọi cảnh giới của các căn (các giác quan)." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ (bài tụng có vần điệu) rằng:
Vượt khỏi sự đo lường của các giác quan, chẳng phải quả cũng chẳng phải nhân;
Tướng và cái được tướng biểu thị v.v., những thứ như thế thảy đều xa lìa.
Uẩn, duyên và chính giác (sự giác ngộ chân chính), là một hay khác đều không ai thấy được;
Đã không có người thấy, thì sao lại khởi phân biệt?
Chẳng được tạo ra, chẳng phải không được tạo ra; chẳng phải nhân, chẳng phải không phải nhân;
Chẳng phải uẩn, chẳng phải không phải uẩn, cũng chẳng lìa các vật khác.
Chẳng có một thể pháp nào như cái thấy của sự phân biệt kia;
Nhưng cũng chẳng phải là không: bản tính của các pháp là như vậy.
Dựa vào "có" nên thành "không", dựa vào "không" nên thành "có";
"Không" đã chẳng thể nắm bắt, thì "có" cũng không nên nói.
Không hiểu ngã và vô ngã, chỉ bám chặt vào lời nói;
Kẻ ấy chìm đắm trong hai bên (hai cực đoan có và không), tự hại mình và hại cả thế gian.
Nếu thấy được pháp này thì lìa mọi lỗi lầm;
Đó gọi là chính quán (cách nhìn chân chính), không hủy báng bậc Đại Đạo Sư (người dẫn đường lớn, tức Phật).
Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát Đại Tuệ lại thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, như trong kinh của Phật có phân biệt mà nêu lên điều 'không sinh không diệt' (?), nói rằng đó chính là tên khác của Như Lai. Bạch Thế Tôn, xin Ngài vì con mà nói: không sinh không diệt thì đó là không có pháp nào, sao lại nói là tên khác của Như Lai? Như Thế Tôn nói mọi pháp không sinh không diệt, nên biết nói như thế là rơi vào cái thấy có – không. Bạch Thế Tôn, nếu pháp không sinh thì không thể nắm bắt; không có chút pháp nào, vậy ai là Như Lai? Kính mong Thế Tôn vì con mà giảng nói."
Phật nói: "Hãy lắng nghe cho kỹ, ta sẽ nói cho ông. Đại Tuệ, ta nói Như Lai chẳng phải là không có pháp, cũng chẳng phải nắm giữ cái không sinh không diệt, cũng chẳng chờ duyên, cũng chẳng phải không có ý nghĩa. Ta nói 'vô sinh' chính là tên khác của ý sinh pháp thân (thân chân lý của Như Lai, hiện ra theo ý nguyện chứ không do cha mẹ sinh) của Như Lai. Mọi ngoại đạo (người theo các giáo phái ngoài Phật pháp), Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình), Độc giác (người tự mình ngộ lý nhân duyên mà giải thoát, không cần thầy chỉ dạy) và Bồ-tát ở thất địa (bậc thứ bảy trong mười bậc tu chứng của Bồ-tát) đều không hiểu nghĩa ấy.
Đại Tuệ, ví như Đế Thích (vua của cõi trời Đao Lợi), đất và hư không, cho đến tay và chân, mỗi vật đều có nhiều tên gọi, nhưng chẳng phải vì tên nhiều mà có nhiều thể, cũng chẳng phải không có thể. Đại Tuệ, ta cũng như vậy: ở thế giới Ta-bà (thế giới chúng ta đang sống, nơi chúng sinh phải nhẫn chịu nhiều khổ não) này, ta có ba a-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không thể đếm) trăm nghìn danh hiệu. Những kẻ phàm phu ngu muội tuy có nghe, có nói, nhưng không biết đó là tên khác của Như Lai.
Trong số ấy, có người biết ta là Như Lai, có người biết ta là Bậc Không Thầy, có người biết là Đạo Sư (người dẫn đường), có người biết là Thắng Đạo (người dẫn đường thù thắng), có người biết là Phổ Đạo (người dẫn đường cho khắp mọi loài), có người biết là Phật, có người biết là Ngưu Vương (vua loài bò, chỉ bậc dẫn đầu), có người biết là Phạm Vương (vua cõi trời Phạm thiên), có người biết là Tỳ-nữu (thần Vishnu của Ấn Độ), có người biết là Tự Tại (thần Ishvara, đấng tối cao của Ấn Độ), có người biết là Bậc Chiến Thắng, có người biết là Ca-tỳ-la (Kapila, tên một vị tiên Ấn Độ), có người biết là Chân Thực Biên (giới hạn tột cùng của sự thật), có người biết là Vô Tận, có người biết là Thụy Tướng (tướng tốt lành), có người biết là như Gió, có người biết là như Lửa, có người biết là như Câu-tỳ-la (Kubera, thần giữ của cải), có người biết là như Mặt Trăng, có người biết là như Mặt Trời, có người biết là như Vua, có người biết là như Tiên, có người biết là Tuất-ca (Shuka, tên một vị tiên), có người biết là Nhân-đà-la (Indra, vua các cõi trời), có người biết là Sao Mai, có người biết là Đại Lực, có người biết là như Nước, có người biết là Vô Diệt, có người biết là Vô Sinh, có người biết là Tính Không (bản tính vốn trống rỗng), có người biết là Chân Như (thực tại chân thật, như thế mãi không đổi), có người biết là Đế (chân lý), có người biết là Thực Tính, có người biết là Thực Tế (chỗ tột cùng của sự thật), có người biết là Pháp Giới (toàn thể thực tại), có người biết là Niết-bàn (cảnh giới tắt hết phiền não và khổ đau), có người biết là Thường Trụ, có người biết là Bình Đẳng, có người biết là Không Hai, có người biết là Vô Tướng, có người biết là Tịch Diệt (vắng lặng, dứt hết phiền não), có người biết là Đủ Tướng Tốt, có người biết là Nhân Duyên, có người biết là Phật Tính, có người biết là Bậc Dạy Dỗ Dẫn Dắt, có người biết là Giải Thoát, có người biết là Con Đường, có người biết là Nhất Thiết Trí (trí biết hết mọi điều), có người biết là Tối Thắng, có người biết là Ý Thành Thân (thân do ý tạo thành).
Những danh hiệu như thế đủ ba a-tăng-kỳ trăm nghìn, không thêm không bớt. Ở thế giới này và các thế giới khác, có người biết ta như mặt trăng trong nước, không vào cũng không ra. Nhưng những kẻ phàm ngu tâm chìm trong hai bên nên không hiểu rõ được. Họ tuy cũng tôn trọng, phụng sự, cúng dường, nhưng không khéo hiểu nghĩa của tên gọi và câu chữ, bám chặt vào lời dạy mà mờ tối với sự thật, cho rằng không sinh không diệt là không có thể tính, không biết đó là những danh hiệu khác nhau của Phật, cũng như Nhân-đà-la, Thích-yết-la (Shakra, cũng là tên khác của vua trời Indra) v.v. Vì tin vào lời dạy mà mờ tối với sự thật, đối với mọi pháp họ cứ theo lời mà nắm lấy nghĩa.
Những kẻ phàm ngu ấy nói rằng: 'Nghĩa đúng như lời nói, nghĩa và lời không khác nhau.' Vì sao? Vì cho rằng nghĩa không có thể riêng. Người ấy không hiểu bản chất của âm thanh lời nói, cho rằng lời tức là nghĩa, ngoài lời không có thể riêng của nghĩa. Đại Tuệ, người ấy ngu si, không biết lời nói thì có sinh có diệt, còn nghĩa thì không sinh không diệt. Đại Tuệ, mọi lời nói đều rơi vào văn tự (chữ nghĩa), còn nghĩa thì không rơi vào, vì nghĩa lìa có lìa không, vì không sinh, không có thể. Đại Tuệ, Như Lai không nói pháp rơi vào văn tự, vì văn tự có hay không đều không thể nắm bắt; chỉ trừ cái không rơi vào văn tự. Đại Tuệ, nếu người nói pháp mà rơi vào văn tự thì đó là lời nói dối lừa. Vì sao? Vì bản chất của các pháp vốn lìa văn tự.
Cho nên, Đại Tuệ, trong kinh ta nói: ta cùng chư Phật và các Bồ-tát không nói một chữ, không đáp một chữ. Vì sao vậy? Vì mọi pháp đều lìa văn tự; nhưng chẳng phải không theo nghĩa mà phân biệt nói ra. Đại Tuệ, nếu không nói thì giáo pháp sẽ dứt; giáo pháp dứt thì không còn Thanh văn, Duyên giác (tức Độc giác), Bồ-tát và chư Phật. Nếu hoàn toàn không có ai, thì ai nói và nói cho ai? Cho nên, Đại Tuệ, Bồ-tát Ma-ha-tát nên không bám vào văn tự, tùy theo chỗ thích hợp mà nói pháp. Ta và chư Phật đều tùy theo phiền não, sự hiểu biết và ý muốn khác nhau của chúng sinh mà mở bày, diễn giảng, khiến họ biết các pháp là do tự tâm thấy ra, không có cảnh giới bên ngoài, bỏ hai thứ phân biệt, chuyển đổi tâm, ý và ý thức (ba tầng của tâm: tâm là kho chứa mọi hạt giống kinh nghiệm; ý là tầng luôn chấp có cái "tôi"; ý thức là tầng nhận biết, phân biệt các đối tượng); chứ lời nói không phải để xác lập chỗ tự chứng của bậc thánh.
Đại Tuệ, Bồ-tát Ma-ha-tát nên theo nghĩa, đừng dựa vào văn tự. Kẻ dựa vào văn tự sẽ rơi vào ác kiến (cái thấy sai lầm), chấp vào tông phái của mình mà khởi lời nói, không thể hiểu rõ tướng của mọi pháp cùng lời văn, câu chữ; đã tự làm hại mình lại hại cả người khác, không thể khiến người khác tâm được tỏ ngộ. Nếu khéo biết tướng của mọi pháp, thông suốt hết lời văn và nghĩa câu, thì có thể khiến tự thân được hưởng niềm vui vô tướng (niềm vui không dính mắc vào hình tướng), cũng có thể khiến người khác an trụ trong Đại thừa (cỗ xe lớn — giáo pháp cứu độ tất cả chúng sinh, con đường của Bồ-tát). Nếu khiến được người khác an trụ trong Đại thừa thì được chư Phật, Thanh văn, Duyên giác và các Bồ-tát nhiếp thụ (đón nhận, che chở). Nếu được chư Phật, Thanh văn, Duyên giác và các Bồ-tát nhiếp thụ thì có thể nhiếp thụ mọi chúng sinh. Nếu nhiếp thụ được mọi chúng sinh thì có thể nhiếp thụ mọi chính pháp. Nếu nhiếp thụ được mọi chính pháp thì không làm dứt giống Phật. Nếu không làm dứt giống Phật thì được sinh vào nơi thù thắng tuyệt diệu.
Đại Tuệ, Bồ-tát Ma-ha-tát sinh vào nơi thù thắng tuyệt diệu, muốn khiến chúng sinh an trụ trong Đại thừa, nên dùng mười sức tự tại hiện ra đủ loại hình tướng, tùy theo chỗ thích hợp mà nói pháp chân thật. Pháp chân thật là không khác, không riêng, không đến, không đi, mọi hý luận thảy đều dứt lặng. Cho nên, Đại Tuệ, thiện nam tín nữ không nên theo lời mà bám vào nghĩa. Vì sao? Vì pháp chân thật lìa văn tự. Đại Tuệ, ví như có người lấy ngón tay chỉ vật, đứa trẻ nhỏ chỉ nhìn ngón tay mà không nhìn vật. Phàm phu ngu si cũng như thế: theo ngón tay của lời nói mà sinh bám chấp, cho đến hết đời rốt cuộc không thể bỏ ngón tay văn tự để nắm lấy đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng).
Đại Tuệ, ví như trẻ sơ sinh phải ăn đồ đã nấu chín; có người không hiểu cách làm cho chín, cho trẻ ăn đồ sống thì trẻ phát cuồng loạn. Không sinh không diệt cũng như thế: tu mà không có phương tiện (cách thức khéo léo, thích hợp) thì không tốt. Cho nên phải khéo tu phương tiện, chớ chạy theo lời nói như kẻ chỉ nhìn đầu ngón tay. Đại Tuệ, nghĩa thật thì vi diệu, lặng lẽ, là nhân của Niết-bàn; lời nói thì hòa với vọng tưởng mà trôi lăn trong sinh tử. Đại Tuệ, nghĩa thật có được là nhờ đa văn (nghe học nhiều). Đa văn là giỏi về nghĩa, chứ không phải giỏi về lời nói. Giỏi về nghĩa là không theo ác kiến của mọi ngoại đạo, tự mình không theo mà cũng khiến người khác không theo; như thế gọi là đa văn về nghĩa. Người muốn cầu nghĩa nên gần gũi người như vậy; còn kẻ trái với điều này, bám chặt vào văn tự, thì nên mau xa lìa."
Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát Đại Tuệ nương oai lực thần diệu của Phật, lại thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, Như Lai giảng nói không sinh không diệt cũng chẳng có gì đặc biệt. Vì sao? Vì mọi ngoại đạo cũng nói đấng sáng tạo không sinh không diệt. Thế Tôn cũng nói hư không, Niết-bàn và phi số diệt (sự dứt mất không nhờ trí tuệ phân tích mà do thiếu duyên nên không sinh — một loại pháp vô vi) là không sinh không diệt. Ngoại đạo nói đấng sáng tạo cùng nhân duyên sinh ra thế gian; Thế Tôn cũng nói vô minh (sự mê mờ không thấy chân lý), ái (lòng tham luyến) và nghiệp (hành động tạo ra quả báo) sinh ra các thế gian. Cả hai đều là nhân duyên, chỉ khác tên mà thôi. Nhân duyên của các vật bên ngoài cũng như vậy. Cho nên lời Phật nói và lời ngoại đạo nói không có gì khác nhau.
Ngoại đạo nói: vi trần (hạt bụi cực nhỏ, tựa như nguyên tử), Thắng Diệu (tự tính nguyên thủy sinh ra vạn vật theo phái Số luận), Tự Tại (thần Ishvara), Sinh Chủ (thần Prajapati, chúa tể sinh ra muôn loài) v.v., chín thứ như thế là không sinh không diệt. Thế Tôn cũng nói mọi pháp không sinh không diệt, có hay không đều không thể nắm bắt. Bạch Thế Tôn, đại chủng (bốn yếu tố lớn cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) không hư hoại, vì tự tướng của chúng không sinh không diệt, trôi lăn khắp các nẻo mà không bỏ bản chất của mình. Bạch Thế Tôn, sự phân biệt tuy có hơi khác, nhưng tất cả không có gì mà ngoại đạo chưa nói. Cho nên Phật pháp giống với ngoại đạo. Nếu có chỗ khác, xin Phật giảng cho: vì lẽ gì mà lời Phật nói là hơn? Nếu không khác thì ngoại đạo cũng là Phật, vì họ cũng nói không sinh không diệt. Thế Tôn thường nói trong một thế giới không có nhiều Phật; nhưng theo điều vừa nói thì lẽ ra phải có."
Phật nói: "Đại Tuệ, cái không sinh không diệt mà ta nói không giống cái không sinh không diệt và thuyết không sinh, vô thường (?) của ngoại đạo. Vì sao? Ngoại đạo nói có một tướng tính thật, không sinh không đổi. Ta không như thế mà rơi vào loại có – không. Pháp ta nói chẳng có chẳng không, lìa sinh lìa diệt. Sao gọi là chẳng không? Vì như hình sắc trong huyễn thuật, trong mộng, vẫn thấy được đủ thứ. Sao gọi là chẳng có? Vì bản chất của hình sắc không phải là có thật; thấy mà như không thấy, nắm mà như không nắm. Cho nên ta nói mọi pháp chẳng có chẳng không. Nếu giác ngộ rằng tất cả chỉ là do tự tâm thấy ra, an trụ nơi bản tính thì phân biệt không sinh, mọi việc làm của thế gian thảy đều vĩnh viễn dứt bặt. Phân biệt là việc của kẻ phàm ngu, không phải của bậc hiền thánh.
Đại Tuệ, tâm hư vọng phân biệt những cảnh giới không thật, như thành Càn-thát-bà (ảo ảnh thành quách hiện trên không trung, ví cho thứ không có thật) và người do huyễn thuật làm ra. Đại Tuệ, ví như đứa trẻ nhỏ thấy thành Càn-thát-bà cùng người huyễn, thương nhân ra vào, tâm mê lầm phân biệt, bảo là có thật. Cái thấy của kẻ phàm ngu về sinh và không sinh, hữu vi và vô vi cũng thảy như thế: như người huyễn sinh, như người huyễn diệt, mà người huyễn thật ra không sinh không diệt; các pháp cũng vậy, lìa sinh lìa diệt. Đại Tuệ, phàm phu hư vọng mới khởi cái thấy sinh diệt, các bậc thánh thì không. Nói hư vọng là không đúng với pháp tính (bản tính chân thật của các pháp) mà khởi cái thấy điên đảo. Cái thấy điên đảo là chấp pháp có tính thật, không thấy tịch diệt (sự vắng lặng, dứt hết sinh diệt). Vì không thấy tịch diệt nên không thể xa lìa phân biệt hư vọng.
Cho nên, Đại Tuệ, cái thấy vô tướng là hơn, chứ không phải cái thấy có tướng. Tướng là nhân của sinh; nếu không có tướng thì không có phân biệt; không sinh không diệt tức là Niết-bàn. Đại Tuệ, nói Niết-bàn là thấy đúng chỗ như thật, bỏ lìa sự phân biệt của tâm và tâm sở (tâm chủ và các trạng thái tâm phụ thuộc như vui, buồn, tham, giận…), đạt được thánh trí tự chứng bên trong của Như Lai. Ta nói đó là Niết-bàn tịch diệt." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Để trừ sự chấp có sinh, nên xác lập nghĩa vô sinh;
Ta nói thuyết vô nhân (không có nhân tạo tác thật), chẳng phải kẻ ngu hiểu được.
Mọi pháp đều vô sinh, nhưng cũng chẳng phải là không có pháp;
Như thành Càn-thát-bà, như huyễn, như mộng: tuy có mà không có nhân.
(Hỏi:) Không, vô sinh, vô tính (không có bản chất riêng) — vì sao lại nói cho con như thế?
(Đáp:) Lìa các duyên hòa hợp thì trí tuệ không thể thấy được gì;
Vì thế nên ta nói: không, vô sinh, vô tính.
Từng duyên một hòa hợp, tuy hiện ra mà chẳng phải có;
Phân tích ra thì không có hòa hợp, chẳng như cái thấy của ngoại đạo.
Như mộng, như sợi tóc lơ lửng (ảo giác của người mắt bệnh thấy như có sợi tóc trước mắt), như dã mã (bóng nắng lung linh giữa đồng trông như nước) và thành Càn-thát-bà;
Không có nhân mà hiện ra hư vọng — việc đời đều như thế.
Bẻ dẹp thuyết có nhân, trình bày ý chỉ vô sinh;
Nếu nghĩa vô sinh còn, thì pháp nhãn (con mắt thấy chân lý) mãi không diệt.
Ta nói thuyết vô nhân, ngoại đạo thảy đều kinh sợ.
(Họ hỏi:) Thế nào, do nhân gì, lại vì cớ gì mà sinh?
Hòa hợp ở chỗ nào mà lập ra thuyết vô nhân?
(Đáp:) Quán sát các pháp hữu vi: chẳng có nhân, chẳng không có nhân;
Những kẻ chủ trương thuyết sinh diệt, cái thấy của họ từ đó mà diệt.
(Hỏi:) Là vì không có nên không sinh, hay vì phải chờ các duyên?
Hay là có tên mà không có nghĩa? Xin Ngài vì con giảng nói.
(Đáp:) Chẳng phải vì không có pháp nên không sinh, cũng chẳng phải vì chờ duyên;
Chẳng phải có vật rồi mới đặt tên, cũng chẳng phải có tên mà không nghĩa.
Mọi ngoại đạo, Thanh văn và Duyên giác,
Cùng Bồ-tát Thập trụ (các bậc tu của Bồ-tát) đều không đạt tới được — đây là tướng vô sinh.
Xa lìa các nhân duyên, không có ai là kẻ tạo tác;
Chỉ do tâm dựng lập — ta nói đó là vô sinh.
Các pháp không do nhân sinh ra, chẳng không cũng chẳng có;
Lìa sự phân biệt chủ thể và đối tượng — ta nói đó là vô sinh.
Chỉ là tâm, không có gì bị thấy, cũng lìa cả hai tính;
Chuyển chỗ nương tựa như thế (chuyển y: chuyển đổi gốc rễ tâm thức từ mê sang ngộ) — ta nói đó là vô sinh.
Vật bên ngoài có hay chẳng có, tâm đều không nắm lấy;
Mọi kiến chấp đều dứt — đây là tướng vô sinh.
Các câu như "không", "vô tính" v.v., nghĩa của chúng đều như thế.
Chẳng phải vì không mà gọi là không; vì vô sinh nên nói là không.
Nhân duyên cùng tụ họp, cho nên có sinh diệt;
Nhân duyên tan rã, thì sinh diệt không còn.
Nếu lìa các nhân duyên thì không còn có pháp nào khác.
Tính "một" và tính "khác" là điều kẻ phàm ngu phân biệt.
Có, không, pháp không sinh, cả "chẳng phải có chẳng phải không" cũng như vậy.
Chỉ là khi các duyên hội tụ, trong đó thấy khởi lên và diệt đi.
Theo thế tục tạm dùng lời nói: nhân duyên móc nối nhau như chuỗi xích.
Nếu lìa chuỗi xích nhân duyên, thì nghĩa "sinh" không thể có.
Ta nói chỉ có chuỗi xích; sinh không thật có nên là không sinh.
Lìa các lỗi của ngoại đạo, chẳng phải phàm ngu hiểu được.
Nếu lìa chuỗi xích của duyên mà riêng có pháp sinh ra,
Thì đó là thuyết vô nhân, phá hoại nghĩa chuỗi xích.
Nếu cho rằng chuỗi xích hiện ra như đèn soi sáng được vật (?),
Thì như thế là lìa chuỗi xích mà riêng có các pháp.
Vô sinh thì vô tính, thể tướng như hư không;
Lìa chuỗi xích mà cầu pháp, là điều kẻ ngu phân biệt.
Lại có một thứ vô sinh khác, là pháp mà các bậc thánh chứng được;
Cái "sinh mà vô sinh" ấy (?) chính là vô sinh nhẫn (sự an trụ, chấp nhận trọn vẹn chân lý rằng các pháp vốn không sinh).
Mọi thế gian không gì không phải là chuỗi xích;
Nếu hiểu được như thế, người ấy tâm được định.
Vô minh cùng ái và nghiệp — đó là chuỗi xích bên trong;
Hạt giống, đất sét, bàn xoay của thợ gốm v.v. — những thứ như thế gọi là bên ngoài.
Nếu nói có pháp nào khác mà sinh ra từ nhân duyên,
Lìa nghĩa chuỗi xích, thì đó chẳng phải là giáo lý.
Pháp sinh nếu chẳng thật có, thì nhân duyên ấy là nhân duyên của cái gì?
Lần lượt nối nhau mà sinh — đó là nghĩa nhân duyên.
Cứng, ướt, ấm, động (tính chất của đất, nước, lửa, gió) v.v. là điều kẻ phàm ngu phân biệt;
Chỉ là duyên, không có pháp thật, nên nói không có tự tính.
Như thầy thuốc chữa các bệnh, lý thuyết y học không khác nhau;
Vì bệnh không giống nhau, nên phương thuốc mỗi thứ mỗi khác.
Ta vì các chúng sinh trừ diệt bệnh phiền não,
Biết căn cơ hơn kém của họ mà diễn nói các pháp môn.
Chẳng phải vì gốc phiền não khác nhau mà có nhiều thứ pháp (?);
Chỉ có một Đại thừa, là Bát chính đạo (con đường tám nhánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) mát mẻ.
Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát Đại Tuệ lại thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, mọi ngoại đạo đều nói càn về vô thường; Thế Tôn cũng nói các hành (mọi pháp do nhân duyên tạo thành) là vô thường, là pháp có sinh có diệt. Chưa biết lời nói ấy là tà hay là chính? Vô thường có mấy loại?"
Phật nói: "Đại Tuệ, ngoại đạo nói có bảy loại vô thường, không phải pháp của ta. Bảy loại là gì? Có kẻ nói vừa khởi lên liền bỏ đi, gọi là vô thường — sinh rồi không sinh nữa, vì có tính vô thường. Có kẻ nói hình dạng, nơi chốn biến đổi hư hoại gọi là vô thường. Có kẻ nói sắc (hình sắc vật chất) chính là vô thường. Có kẻ nói sự biến đổi của sắc gọi là vô thường: mọi pháp tiếp nối không dứt, có thể làm cho biến đổi rồi tự nhiên trở về diệt, giống như sữa biến thành lạc (sữa đông), trước sau biến đổi; tuy không thấy được, nhưng nó ở trong các pháp mà làm hoại mọi pháp. Có kẻ nói vật là vô thường. Có kẻ nói vật và không-vật đều vô thường. Có kẻ nói không sinh là vô thường, có khắp trong mọi pháp.
Trong đó, 'vật và không-vật vô thường' là nói tướng của năng tạo (cái tạo ra, tức bốn đại chủng) và sở tạo (cái được tạo ra, tức các vật thể) bị diệt hoại, còn tự tính của đại chủng vốn không khởi lên. 'Không sinh vô thường' là nói thường và vô thường, có và không v.v., tất cả như thế đều không có khởi lên, cho đến phân tích tới vi trần cũng không thấy gì; vì không khởi nên gọi là vô sinh; đó là tướng của không-sinh vô thường. Nếu không hiểu điều này thì rơi vào nghĩa 'sinh vô thường' của ngoại đạo.
Nghĩa 'có vật vô thường': có vật vô thường là đối với chỗ chẳng thường chẳng vô thường mà tự sinh ra phân biệt. Nghĩa ấy thế nào? Họ lập ra một cái vô thường mà tự nó không bị diệt hoại nhưng lại làm hoại được các pháp; nếu không có cái vô thường làm hoại mọi pháp thì các pháp rốt cuộc không diệt để trở thành không. Như gậy đánh vào ngói đá làm vỡ vật mà tự gậy không vỡ; đây cũng như vậy. Đại Tuệ, hiện thấy giữa vô thường và mọi pháp không có sự sai biệt giữa cái làm ra và cái được làm ra để có thể nói đây là vô thường, đây là cái được làm ra. Vì không sai biệt nên cái làm ra và cái được làm ra lẽ ra đều là thường. Không thấy có nhân nào làm cho các pháp thành không. Đại Tuệ, các pháp hoại diệt thật ra cũng có nhân, nhưng không phải kẻ phàm ngu hiểu được.
Đại Tuệ, nhân khác loại không thể sinh ra quả khác loại; nếu sinh được thì mọi pháp khác nhau đều có thể sinh ra lẫn nhau, pháp kia với pháp này, cái sinh ra và cái được sinh ra lẽ ra không có khác biệt; nhưng hiện thấy có khác biệt, vậy sao nhân khác loại lại sinh ra quả khác loại được? Đại Tuệ, nếu tính vô thường là một pháp có thật thì nó phải giống cái được tạo ra, tự nó cũng là vô thường; vì tự nó vô thường nên những pháp mà nó làm cho vô thường lẽ ra đều là thường. Đại Tuệ, nếu tính vô thường nằm trong các pháp thì nó phải giống các pháp mà rơi vào ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai): cùng với sắc quá khứ đồng thời đã diệt, ở vị lai thì chưa sinh, ở hiện tại thì cùng hoại.
Mọi ngoại đạo cho rằng thể tính của bốn đại chủng không hư hoại; sắc chính là sự sai khác của đại chủng, là sắc do đại chủng tạo thành; vì lìa khác và không khác nên tự tính của nó cũng không hoại diệt. Đại Tuệ, trong tam hữu (ba cõi tồn tại của chúng sinh: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc), năng tạo và sở tạo không gì không phải là tướng sinh, trụ, diệt; há lại riêng có một tính vô thường sinh ra vật mà tự nó không diệt hay sao?
'Vừa tạo liền bỏ là vô thường': không phải đại chủng tạo ra lẫn nhau, vì mỗi thứ đều riêng biệt; không phải tự tướng tạo ra chính mình, vì không có gì khác; cũng không phải cùng nhau tạo ra, vì chúng trái lìa nhau. Nên biết không có cái gọi là 'vừa tạo liền vô thường'. 'Hình trạng hoại là vô thường': đây không phải năng tạo và sở tạo hoại, chỉ là hình trạng hoại. Nghĩa thế nào? Tức là phân tích sắc cho đến vi trần, chỉ làm mất cái thấy về hình trạng dài ngắn v.v., chứ không làm mất thể của năng tạo và sở tạo. Cái thấy này rơi vào Số luận (phái Sāṃkhya, một trường phái triết học Ấn Độ). 'Sắc chính là vô thường': là nói đây chính là hình trạng vô thường, không phải tính đại chủng vô thường. Nếu tính đại chủng cũng vô thường thì không có việc đời; không có việc đời thì nên biết là rơi vào kiến chấp Lô-ca-da (Lokāyata, phái Thuận thế, chủ nghĩa duy vật thời Ấn Độ cổ), vì thấy tự tướng của mọi pháp sinh ra chỉ là lời nói. 'Chuyển biến là vô thường': là thể của sắc biến đổi chứ không phải đại chủng biến đổi; ví như lấy vàng làm đồ trang sức, đồ trang sức có biến đổi mà vàng không đổi; đây cũng như vậy.
Đại Tuệ, những ngoại đạo như thế hư vọng phân biệt mà thấy có tính vô thường. Họ nói: lửa không thể đốt tự tướng của các đại, chỉ làm cho mỗi thứ phân tán; nếu đốt được thì năng tạo và sở tạo đều bị đoạn diệt. Đại Tuệ, ta nói các pháp chẳng thường chẳng vô thường. Vì sao? Vì không nắm lấy pháp bên ngoài; vì ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc — ba tầng thế giới chúng sinh luân hồi) chỉ là tâm; vì không nói các tướng; vì ở nơi tính đại chủng, mọi sự sai khác đều không sinh không diệt; vì chẳng phải năng tạo sở tạo; vì hai thể tính năng thủ (cái nắm bắt) và sở thủ (cái bị nắm bắt) đều từ phân biệt mà khởi; vì biết đúng như thật tính chất của hai thứ nắm bắt ấy; vì thấu rõ tất cả chỉ là tự tâm hiện ra; vì lìa hai kiến chấp có và không về bên ngoài; lìa kiến chấp có không thì không phân biệt năng tạo sở tạo.
Đại Tuệ, các pháp thế gian, xuất thế gian (vượt khỏi thế gian) và xuất thế gian thượng thượng (vượt khỏi thế gian ở bậc cao nhất) đều chỉ là tự tâm, chẳng thường chẳng vô thường. Không thấu rõ được thì rơi vào ác kiến hai bên của ngoại đạo. Đại Tuệ, mọi ngoại đạo không thể hiểu ba loại pháp này, dựa vào sự phân biệt của mình mà khởi lời nói, chấp vào tính vô thường. Đại Tuệ, cảnh giới lời nói và phân biệt của ba loại pháp này không phải kẻ phàm ngu biết được." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ rằng:
Vừa tạo liền bỏ đi, hình trạng có chuyển biến,
Sắc, vật v.v. là vô thường — ngoại đạo hư vọng phân biệt.
Các pháp không hoại diệt, tự tính các đại vẫn còn;
Ngoại đạo với đủ thứ kiến chấp, nói vô thường như thế.
Đám ngoại đạo ấy đều nói không sinh không diệt;
Tính các đại tự nó là thường, vậy cái gì là pháp vô thường?
Năng thủ và sở thủ, tất cả chỉ là tâm;
Hai thứ đều từ tâm hiện, không có ngã và ngã sở (cái "tôi" và cái "của tôi").
Phạm Thiên (vị trời sáng tạo theo Ấn Độ giáo) v.v. và các pháp, ta nói chỉ là tâm;
Nếu lìa tâm ra thì tất cả không thể có.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video