Thiên 1 — Bàn về mười Thiên can và mười hai Địa chi

 Một. Bàn về mười Thiên can và mười hai Địa chi (mười Thiên can là: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý; mười hai Địa chi là: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Đây là hai bộ ký hiệu dùng để ghi năm, tháng, ngày, giờ, và là nền tảng của môn đoán số mệnh).

 Khắp khoảng giữa trời và đất chỉ là một khí (khí: thứ năng lượng, thực chất nguyên sơ làm nên mọi vật theo quan niệm triết học cổ phương Đông) mà thôi. Chỉ vì khí ấy có lúc động, lúc tĩnh mà chia ra âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của mọi sự vật: dương là động, sáng, mạnh; âm là tĩnh, tối, nhu).

 Động và tĩnh lại có già có non, nên chia ra tứ tượng (bốn trạng thái của âm dương: thái dương, thái âm, thiếu dương, thiếu âm). "Già" là lúc động hoặc tĩnh đã đến cực điểm, gọi là thái dương (dương già, dương đến cực thịnh) và thái âm (âm già, âm đến cực thịnh). "Non" là lúc vừa mới bắt đầu động hoặc vừa mới bắt đầu tĩnh, gọi là thiếu âm (âm non, âm mới sinh) và thiếu dương (dương non, dương mới sinh).

 Có bốn tượng ấy thì ngũ hành (năm loại khí cơ bản là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, tương ứng kim loại, cây cối, nước, lửa, đất, chúng sinh ra nhau và khắc chế nhau) đã có đủ ở trong đó rồi. Thủy là thái âm; Hỏa là thái dương; Mộc là thiếu dương; Kim là thiếu âm. Còn Thổ là do xung khí (phần khí giao hòa, trung hòa) của âm dương già non, của Mộc, Hỏa, Kim, Thủy kết đọng lại mà thành.

 Đã có năm hành ấy, sao lại còn có mười Thiên can và mười hai Địa chi? Vì có âm dương nên sinh ra ngũ hành, mà trong mỗi hành lại có âm dương riêng.

 Lấy hành Mộc mà bàn: Giáp và Ất là âm dương của Mộc. Giáp là phần khí của Ất; Ất là phần thực thể, hình chất của Giáp. Ở trên trời là sinh khí (luồng khí làm cho muôn vật sinh sôi) lưu chuyển khắp muôn vật, đó là Giáp. Ở dưới đất là muôn vật đón nhận luồng sinh khí ấy, đó là Ất.

 Lại chia nhỏ hơn nữa: sinh khí lúc tỏa rộng ra là "Giáp trong Giáp", sinh khí lúc ngưng tụ thành hình là "Ất trong Giáp". Cái khiến cho mọi loài cây có cành có lá là "Giáp trong Ất", còn bản thân từng cành từng lá của mọi loài cây là "Ất trong Ất".

 Khi còn đang là Giáp thì khí của Ất đã có sẵn; đến khi thành Ất thì hình chất của Giáp mới cứng chắc. Có Giáp và Ất thì âm dương của Mộc đã đầy đủ.

 Vì sao lại còn có Dần và Mão? Đó là để đối với Giáp Ất mà nói về sự phân chia âm dương theo trời và đất. Lấy Giáp Ất mà chia âm dương thì Giáp là dương, Ất là âm; đó là Mộc vận hành trên trời mà thành âm dương. Lấy Dần Mão mà chia âm dương thì Dần là dương, Mão là âm; đó là Mộc tồn tại dưới đất mà thành âm dương.

 Gộp Giáp, Ất, Dần, Mão lại mà chia âm dương chung thì Giáp Ất là dương, Dần Mão là âm; đó là Mộc ở trên trời thành hình tượng, ở dưới đất thành hình thể. Giáp Ất vận hành trên trời thì Dần Mão đón nhận; Dần Mão tồn tại dưới đất thì Giáp Ất ban phát xuống.

 Cho nên Giáp Ất giống như viên quan đứng đầu, còn Dần Mão giống như vùng đất thuộc quyền cai quản của viên quan ấy. Giáp có lộc ở Dần, Ất có lộc ở Mão (lộc: trong môn đoán mệnh, là Địa chi mà tại đó một Thiên can được hưởng khí cùng hành, mạnh mẽ vững vàng như người làm quan được hưởng bổng lộc), cũng như quan phủ ở trong quận, quan huyện ở trong ấp của mình, mỗi người nắm giữ lệnh (quyền chi phối khí hậu, khí vận) của một tháng.

 Giáp Ất ở trên trời nên luôn chuyển động, không ở yên một chỗ. Tháng kiến Dần (tháng mà chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về phương Dần, tức tháng Giêng âm lịch) đâu nhất thiết phải mang can Giáp? Tháng kiến Mão (tháng chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về phương Mão, tức tháng Hai âm lịch) đâu nhất thiết phải mang can Ất? Dần Mão ở dưới đất nên đứng yên, không dời đổi. Can Giáp tuy lần lượt thay đổi qua các năm, nhưng tháng ấy vẫn luôn là tháng Dần; can Ất tuy lần lượt thay đổi, nhưng tháng ấy vẫn luôn là tháng Mão.

 Xét về khí thì Giáp mạnh hơn Ất; xét về hình chất thì Ất cứng chắc hơn Giáp. Thế mà sách vở thông tục bàn sai, cho rằng Giáp là cây rừng lớn, tươi tốt nên cần chặt đốn, còn Ất là mầm non nhỏ, mềm yếu nên chớ làm tổn thương. Như thế có thể gọi là những người không hiểu lẽ âm dương vậy.

 Từ hành Mộc mà suy ra thì các hành còn lại cũng có thể biết được. Chỉ riêng Thổ là xung khí của Mộc, Hỏa, Kim, Thủy, nên Thổ gửi sự thịnh vượng của mình vào cả bốn mùa (Thổ không chiếm riêng mùa nào mà vượng ở khoảng cuối mỗi mùa, tức các tháng Thìn, Mùi, Tuất, Sửu), còn lẽ âm dương, khí và hình chất của Thổ thì cũng bàn giống như trên. Ai muốn học môn đoán số mệnh thì trước hết phải hiểu thuyết về Thiên can, Địa chi, sau đó mới có thể bước vào cửa của môn này.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video