Thiên 2 — Bàn về âm dương sinh khắc

 Sự vận hành của bốn mùa là nhờ các hành sinh ra nhau mà thành. Vì thế Mộc (hành Cây) sinh Hỏa (hành Lửa), Hỏa sinh Thổ (hành Đất), Thổ sinh Kim (hành Kim loại), Kim sinh Thủy (hành Nước), Thủy lại sinh Mộc. Đó là thứ tự tương sinh (hành này nuôi dưỡng, sinh ra hành kia) trong ngũ hành (năm yếu tố cơ bản tạo nên vạn vật theo quan niệm cổ: Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy). Thứ tự ấy xoay vòng, thay nhau vận hành, nên mùa tiếp mùa không bao giờ cạn.

 Nhưng đã có sinh thì ắt phải có khắc. Chỉ sinh mà không khắc thì bốn mùa cũng chẳng thành được. Khắc (hành này chế ngự, kìm hãm hành kia) là để điều tiết và ngăn lại, khiến vật thu gom vào trong, làm cái đà cho lần bung tỏa về sau. Cho nên Kinh Dịch nói: "Trời đất có điều tiết mà bốn mùa thành" (câu trong lời giải quẻ Tiết, quẻ nói về sự tiết chế).

 Lấy riêng Mộc mà bàn: Mộc tươi tốt nhất vào mùa hạ, bị tàn sát vào mùa thu. Tàn sát ở đây là khiến cái đang bung tỏa ra ngoài phải thu cất vào trong, vậy tàn sát chính là cách để sinh. Kinh Dịch lấy sự thu gom vào trong làm thực chất của tính tình muôn vật, lại cho quẻ Đoài (quẻ ứng với mùa thu, mang nghĩa vui vẻ) là nơi muôn vật vui thỏa. Lời ấy thật chí lý thay!

 Ví như con người dưỡng sinh, đương nhiên phải nhờ ăn uống mà sống. Nhưng nếu lúc nào cũng ăn uống, chẳng để cho hơi đói một chút để chờ bữa sau, thì người ấy sống lâu được chăng? Cho nên trong sự vận hành của bốn mùa, sinh và khắc cùng được dùng, khắc và sinh có công ngang nhau.

 Nếu bàn chung theo ngũ hành thì Thủy với Mộc tương sinh, Kim với Mộc tương khắc. Nhưng nếu chia ngũ hành theo âm dương (mỗi hành có một mặt dương và một mặt âm) mà xếp cho từng thứ, thì ngay trong sinh và khắc lại có chỗ giống, chỗ khác.

 Vì vậy cùng là Thủy sinh Mộc mà Ấn lại chia ra thiên và chính. Ấn, hay Ấn thụ, là hành sinh ra can ngày sinh, tức thiên can của ngày sinh, đại diện cho bản thân người có lá số. Ấn gọi là chính ấn khi khác tính âm dương với can ngày, gọi là thiên ấn khi cùng tính âm dương. Cũng vậy, cùng là Kim khắc Mộc mà trong cục lại có quan và sát. Cục là cách cục, tức cấu trúc chính của lá số. Quan là chính quan: hành khắc can ngày và khác tính âm dương. Sát là thất sát: hành khắc can ngày và cùng tính âm dương.

 Trong Ấn thụ, thiên và chính giống nhau nhiều, chỗ khác nhau về sinh khắc có thể gác lại không bàn. Còn trong quan hệ khắc, một bên là quan, một bên là sát, tốt xấu khác nhau rõ rệt, lẽ ấy không thể không xét cho thật kỹ.

 Hãy lấy Giáp, Ất, Canh, Tân mà nói (đây là các thiên can, tức mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý dùng để ghi năm, tháng, ngày, giờ; mỗi can thuộc một hành và mang tính âm hoặc dương). Giáp là Mộc dương, là sinh khí (sức sống) của cây. Ất là Mộc âm, là hình hài, thân chất của cây. Canh là Kim dương, là khí lạnh lẽo, tàn sát của trời thu. Tân là Kim âm, là chất của năm thứ kim loại trong cõi người (vàng, bạc, đồng, sắt, thiếc).

 Sinh khí của cây gửi vào thân cây mà vận hành trên trời, cho nên gặp khí trời thu thì thành quan (?). Ất thì ngược lại: với Ất, Canh là quan còn Tân là sát.

 Lại lấy Bính, Đinh, Canh, Tân mà nói. Bính là Hỏa dương, là khí ấm áp hòa dịu. Đinh là Hỏa âm, là ngọn lửa củi truyền từ thanh này sang thanh khác. Khí lạnh tàn sát của trời thu gặp hơi ấm dương hòa thì bị khắc mà tan đi. Còn kim loại trong cõi người thì không sợ hơi ấm ấy. Vì thế với Canh, Bính là sát, còn với Tân, Bính là quan.

 Chất vàng sắt trong cõi người gặp lửa củi thì chảy ngay. Còn khí lạnh tàn sát thì chẳng sợ lửa củi. Vì thế với Tân, Đinh là sát, còn với Canh, Đinh là quan.

 Cứ theo đó mà suy ra, thì quan hệ khắc của các can còn lại đều có thể biết được.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video