Thuyết về ngũ hành (năm loại khí cơ bản cấu thành vạn vật: Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy) và can chi (thiên can là mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý; địa chi là mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi; cả hai dùng để ghi năm, tháng, ngày, giờ và để luận mệnh) đã được bàn kỹ ở thiên Can Chi. Thiên can thì chuyển động không ngừng, địa chi thì đứng yên và có trật tự cố định. Mỗi thiên can lần lượt đi qua mười hai tháng ứng với mười hai địa chi, và các trạng thái sinh, vượng, mộ, tuyệt (các giai đoạn khí của một thiên can được sinh ra, mạnh lên, bị thu cất lại, rồi dứt hẳn) từ đó mà ra.
Dương chủ về tụ lại, lấy tiến lên làm tiến, nên chủ về đi thuận. Âm chủ về tan ra, lấy lùi lại làm tiến, nên chủ về đi nghịch. Vì thế các giai đoạn như trường sinh, mộc dục mới có sự khác nhau: can dương đi thuận, can âm đi nghịch. Vận hành của bốn mùa là thứ đã làm xong việc thì lui đi, thứ đang chờ được dùng (?) thì tiến lên. Cho nên mỗi thiên can khi đi qua mười hai tháng, các trạng thái sinh, vượng, mộ, tuyệt đều có vị trí nhất định. Chỗ can dương được sinh chính là chỗ can âm chết, hai bên đổi chỗ cho nhau; đó là lẽ vận hành tự nhiên.
Lấy Giáp và Ất mà bàn. Giáp là Mộc dương. Cây cối từng cành từng lá đã nhận sinh khí của trời, đến lúc ấy đã được thu cất đầy đủ, có thể làm mầm để mùa xuân sắp tới (?) bung ra. Vì vậy Giáp trường sinh ở tháng Hợi (tháng Mười âm lịch, đầu mùa đông). Đến tháng Ngọ (tháng Năm âm lịch, giữa mùa hè), cây đang lúc cành lá sum suê, vậy sao Giáp lại chết? Vì bên ngoài tuy sum suê, nhưng sinh khí bên trong đã tỏa ra hết, nên Giáp chết ở tháng Ngọ. Ất là Mộc âm thì ngược lại: tháng Ngọ cành lá sum suê thì gọi là sinh, tháng Hợi cành lá rụng trụi thì gọi là chết. Đó là bàn theo hình chất, nên tự nhiên khác với bàn theo khí. Lấy Giáp và Ất làm ví dụ, các can khác cũng suy ra được.
Địa chi ứng với mười hai tháng, nên mỗi thiên can từ trường sinh đến thai, dưỡng cũng chia làm mười hai vị trí. Khí đi từ thịnh đến suy, từ suy lại thịnh, chia nhỏ theo từng tiết thì thành mười hai giai đoạn. Còn các tên gọi như trường sinh, mộc dục chỉ là lời mượn hình ảnh để mô tả.
Trường sinh giống như lúc người mới sinh ra. Mộc dục (tắm gội) giống như người sau khi sinh ra được tắm gội cho sạch bụi bẩn; cũng như hạt quả đã nảy thành mầm thì lớp vỏ xanh trước kia bị rửa trôi đi. Quan đới (đội mũ, thắt đai) là hình và khí dần lớn lên, giống như người đến tuổi trưởng thành thì đội mũ, thắt đai. Lâm quan (đến chỗ làm quan) là từ lớn lên đến cường tráng, giống như người đã có thể ra làm quan. Đế vượng (mạnh nhất, như phò vua) là lúc cường thịnh đến cực điểm, giống như người có thể giúp vua làm nên việc lớn. Suy là thịnh đến cùng thì suy, là lúc sự vật bắt đầu biến đổi. Bệnh là suy đến mức nặng. Tử (chết) là khí đã hết, không còn gì. Mộ là trời đất thu cất lại, giống như người bị chôn xuống đất. Tuyệt là khí cũ đã dứt, khí mới sắp nối tiếp. Thai là khí mới nối tiếp, tụ lại thành bào thai. Dưỡng giống như người được nuôi trong bụng mẹ. Từ đó về sau lại đến trường sinh, xoay vòng không có điểm dừng.
Nhật chủ (thiên can của ngày sinh, đại diện cho chính người có lá số) không nhất thiết phải sinh vào tháng mà mình ở thế lộc (tức lâm quan) hay vượng (tức đế vượng). Dù nguyệt lệnh (địa chi của tháng sinh, quyết định khí nào đang nắm quyền) khiến nhật chủ ở thế hưu tù (khí suy yếu, không gặp thời), nhưng trong các trụ năm, ngày, giờ mà có được trường sinh, lộc, vượng thì cũng không phải là yếu. Ngay cả gặp khố (tức mộ, cái kho thu cất khí của can ấy) thì cũng vẫn là có căn (gốc rễ, chỗ dựa trong địa chi).
Có thuyết đương thời (?) nói rằng đã vào khố thì phải có xung (hai địa chi đối nhau va chạm, ở đây hiểu là phá kho cho khí thoát ra) mới dùng được; đó là sai lầm của sách vở tầm thường. Có điều, trường sinh của can dương thì có sức, còn trường sinh của can âm thì không mạnh lắm, nhưng cũng không đến nỗi yếu. Còn nếu gặp khố, thì can dương được tính là có gốc, còn can âm thì vô dụng. Bởi dương lớn, âm nhỏ; dương có thể bao gồm cả âm, âm không thể bao gồm dương; đó là lẽ tự nhiên.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video