Phân biệt mạch, chứng và cách chữa bệnh Thiếu âm (Thiếu âm: một trong sáu kinh, tức sáu đường kinh lạc kiêm sáu giai đoạn mà sách dùng để xếp loại bệnh do cảm phải tà khí từ bên ngoài; Thiếu âm gắn với tạng tâm và tạng thận. Bệnh đến giai đoạn này thường là dương khí, tức sức ấm nóng và sức hoạt động của cơ thể, đã suy, người trở nên hư và lạnh).
Bệnh Thiếu âm có biểu hiện: mạch vi tế (vi: mạch đập rất yếu, mờ nhạt, như có như không; tế: mạch nhỏ như sợi chỉ), người chỉ muốn ngủ, lơ mơ mỏi mệt.
Bệnh Thiếu âm: muốn nôn mà nôn không ra, trong lòng bứt rứt, chỉ muốn ngủ. Đến ngày thứ năm, thứ sáu thì tự đi ngoài lỏng (không do uống thuốc xổ) và khát nước, đó là thuộc bệnh Thiếu âm.
Vì cơ thể hư nên phải uống nước để tự cứu. Nếu nước tiểu trong trắng thì hình chứng của bệnh Thiếu âm đã đầy đủ. Nước tiểu trong trắng là vì hạ tiêu (phần dưới của cơ thể, từ rốn trở xuống, gồm thận, bàng quang, ruột…) hư và có hàn (khí lạnh), không chế ngự được nước, nên nước tiểu trong trắng.
Người bệnh có mạch ở cả bộ âm lẫn bộ dương đều khẩn (bộ dương là bộ thốn, chỗ bắt mạch phía gần bàn tay; bộ âm là bộ xích, chỗ bắt mạch phía trong cánh tay; khẩn: mạch căng, xoắn như sợi dây thừng bị vặn, thường do khí lạnh gây ra). Mạch như thế lẽ ra không có mồ hôi, nay trái lại lại ra mồ hôi, đó là vong dương (dương khí thoát mất ra ngoài theo mồ hôi). Trường hợp này thuộc Thiếu âm, theo lẽ sẽ đau họng, rồi lại nôn mửa và đi ngoài lỏng.
Bệnh Thiếu âm mà ho, đi ngoài lỏng, nói sảng (nói lảm nhảm khi không tỉnh táo), là vì bị dùng phép hỏa (các cách dùng lửa như hun, chườm nóng, châm kim nung đỏ) ép cho ra mồ hôi. Nước tiểu tất sẽ khó đi, vì đã cưỡng ép bệnh Thiếu âm ra mồ hôi.
Bệnh Thiếu âm, mạch tế, trầm, sác (trầm: phải ấn sâu mới thấy mạch; sác: mạch đập nhanh), bệnh ở lý (bên trong cơ thể, tức ở tạng phủ), không được phát hãn (dùng thuốc làm ra mồ hôi để đẩy tà khí ra ngoài).
Bệnh Thiếu âm, mạch vi, không được phát hãn, vì dương khí đã thoát mất. Dương khí đã hư, nếu mạch ở bộ xích lại nhược (yếu, mềm) và sáp (đi rít, không trơn tru) thì cũng không được dùng phép hạ (dùng thuốc xổ cho đi ngoài).
Bệnh Thiếu âm, mạch khẩn, đến ngày thứ bảy, thứ tám tự đi ngoài lỏng, mạch bỗng trở nên vi, tay chân trái lại ấm lên, mạch khẩn trái lại mất đi, đó là bệnh sắp giải. Tuy còn bứt rứt, đi ngoài lỏng, nhưng nhất định sẽ tự khỏi.
Bệnh Thiếu âm, đi ngoài lỏng; nếu tự ngưng đi ngoài, sợ lạnh mà nằm co quắp (?), tay chân ấm thì còn chữa được.
Bệnh Thiếu âm, sợ lạnh mà nằm co quắp (?), có lúc tự thấy bứt rứt, muốn bỏ áo, tung chăn, thì còn chữa được.
Thiếu âm trúng phong (cảm phải phong tà, tức tà khí gió từ bên ngoài, không phải chứng đột quỵ), mạch ở bộ dương vi, ở bộ âm phù (mạch nổi, sờ nhẹ đã thấy), là bệnh sắp khỏi.
Thời điểm bệnh Thiếu âm sắp giải là từ giờ Tý đến giờ Dần (khoảng từ 23 giờ đêm đến 5 giờ sáng).
Bệnh Thiếu âm, nôn mửa, đi ngoài lỏng, tay chân không lạnh giá, trái lại phát sốt, thì không chết. Nếu mạch không đến (bắt không thấy mạch; chữ "đến", một bản chép là "đủ"), thì cứu (đốt ngải cứu hơ trên huyệt) vào kinh Thiếu âm bảy tráng (mỗi tráng là một mồi ngải đốt cháy hết).
Bệnh Thiếu âm, đến ngày thứ tám, thứ chín, toàn thân và tay chân đều nóng, là vì nhiệt ở bàng quang, tất sẽ đi tiểu ra máu.
Bệnh Thiếu âm, chỉ có quyết (tay chân lạnh giá), không có mồ hôi, mà lại cưỡng ép cho ra mồ hôi, tất sẽ làm động đến huyết. Không biết máu sẽ ra theo đường nào: hoặc ra từ miệng, mũi, hoặc ra từ mắt. Đó gọi là "hạ quyết thượng kiệt" (ở dưới thì dương khí suy, lạnh giá; ở trên thì âm huyết cạn kiệt), là chứng khó chữa.
Bệnh Thiếu âm, sợ lạnh, nằm co quắp (?), đi ngoài lỏng, tay chân lạnh giá, là không chữa được.
Bệnh Thiếu âm, nôn mửa, đi ngoài lỏng, vật vã bứt rứt, tứ nghịch (cả tay lẫn chân đều lạnh giá), thì chết.
Bệnh Thiếu âm, đã ngưng đi ngoài mà lại chóng mặt, thỉnh thoảng choáng váng tối sầm như bị trùm kín đầu, thì chết.
Bệnh Thiếu âm, tay chân lạnh giá, sợ lạnh, nằm co quắp (?), bắt không thấy mạch, trong lòng không bứt rứt mà thân thể vật vã không yên, thì chết. (Một bản chép là: nôn mửa, đi ngoài lỏng, vật vã, tay chân lạnh giá thì chết.)
Bệnh Thiếu âm đến ngày thứ sáu, thứ bảy, thở hụt hơi, chỉ thở nông ở phần trên ngực, thì chết.
Bệnh Thiếu âm, mạch vi, tế, trầm, chỉ muốn nằm, ra mồ hôi mà không bứt rứt, tự muốn nôn; đến ngày thứ năm, thứ sáu thì tự đi ngoài lỏng, lại vật vã bứt rứt, không nằm ngủ được, thì chết.
Bệnh Thiếu âm mới mắc, trái lại phát sốt, mạch trầm, dùng Ma hoàng Tế tân Phụ tử thang (thang: bài thuốc sắc với nước để uống) làm chủ trị. Bài thứ nhất.
Ma hoàng (vị thuốc làm ra mồ hôi; bỏ đốt; hai lạng — lạng là đơn vị cân thời Hán, nhỏ hơn lạng ngày nay nhiều), Tế tân (hai lạng), Phụ tử (củ phụ, vị thuốc rất nóng, có độc; bào, tức vùi trong tro nóng hoặc nướng cho nứt để giảm độc; bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng; một củ).
Ba vị trên, dùng một đấu nước (đấu: đơn vị dung tích, bằng mười thăng; thăng thời Hán khoảng 200 ml), sắc Ma hoàng trước, đến khi nước giảm đi hai thăng thì vớt bỏ bọt nổi bên trên; cho các vị kia vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Bệnh Thiếu âm, mắc được hai, ba ngày, dùng Ma hoàng Phụ tử Cam thảo thang để làm ra chút ít mồ hôi. Vì hai, ba ngày mà chưa có chứng ở bên trong (như nôn, đi ngoài lỏng), nên cho ra chút ít mồ hôi. Bài thứ hai.
Ma hoàng (bỏ đốt, hai lạng), Cam thảo (rễ cam thảo; chích, tức sao hoặc nướng cho vàng; hai lạng), Phụ tử (bào, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng, một củ).
Ba vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc Ma hoàng trước cho sôi một hai dạo, vớt bỏ bọt nổi bên trên; cho các vị kia vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Bệnh Thiếu âm, mắc từ hai, ba ngày trở lên, trong lòng bứt rứt, không nằm yên được, dùng Hoàng liên A giao thang làm chủ trị. Bài thứ ba.
Hoàng liên (bốn lạng), Hoàng cầm (hai lạng), Thược dược (hai lạng), lòng đỏ trứng gà (hai cái), A giao (keo nấu từ da lừa; một bản nói ba thỏi; ba lạng).
Năm vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc ba vị trước, lấy hai thăng, bỏ bã; cho A giao vào cho tan chảy hết, để nguội bớt; cho lòng đỏ trứng gà vào, khuấy cho hòa đều. Uống ấm mỗi lần bảy hợp (hợp: một phần mười thăng), ngày uống ba lần.
Bệnh Thiếu âm, mắc được một, hai ngày, trong miệng bình thường (không đắng, không khô, không khát), lưng sợ lạnh, thì nên cứu, và dùng Phụ tử thang làm chủ trị. Bài thứ tư.
Phụ tử (bào, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng, hai củ), Phục linh (ba lạng), Nhân sâm (hai lạng), Bạch truật (bốn lạng), Thược dược (ba lạng).
Năm vị trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Bệnh Thiếu âm, thân thể đau, tay chân lạnh, các khớp xương đau, mạch trầm, dùng Phụ tử thang làm chủ trị. Bài thứ năm. (Dùng bài thứ tư ở trên.)
Bệnh Thiếu âm, đi ngoài lỏng, phân có mủ máu, dùng Đào hoa thang làm chủ trị. Bài thứ sáu.
Xích thạch chi (một loại đất sét màu đỏ dùng làm thuốc; một cân, một nửa dùng nguyên, một nửa rây thành bột), Can khương (gừng khô; một lạng), Ngạnh mễ (gạo tẻ; một thăng).
Ba vị trên, dùng bảy thăng nước, nấu cho gạo chín, bỏ bã. Uống ấm mỗi lần bảy hợp, cho thêm bột Xích thạch chi một phương thốn chủy (cái thìa vuông mỗi bề một tấc, xúc bột thuốc đầy mà không rơi), ngày uống ba lần. Nếu uống một lần đã khỏi thì phần còn lại đừng uống.
Bệnh Thiếu âm, từ ngày thứ hai, thứ ba đến ngày thứ tư, thứ năm, đau bụng, đi tiểu không thông, đi ngoài lỏng không dứt, phân có mủ máu, dùng Đào hoa thang làm chủ trị. Bài thứ bảy. (Dùng bài thứ sáu ở trên.)
Bệnh Thiếu âm, đi ngoài lỏng, phân có mủ máu, có thể dùng kim châm.
Bệnh Thiếu âm, nôn mửa, đi ngoài lỏng, tay chân lạnh giá, vật vã bứt rứt như muốn chết, dùng Ngô thù du thang làm chủ trị. Bài thứ tám.
Ngô thù du (một thăng), Nhân sâm (hai lạng), Sinh khương (gừng tươi; thái lát; sáu lạng), Đại táo (táo tàu; bẻ ra; mười hai quả).
Bốn vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy hai thăng. Bỏ bã, uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày uống ba lần.
Bệnh Thiếu âm, đi ngoài lỏng, đau họng, ngực đầy tức, trong lòng bứt rứt, dùng Trư phu thang làm chủ trị. Bài thứ chín.
Trư phu (da lợn; một cân).
Một vị trên, dùng một đấu nước, nấu lấy năm thăng, bỏ bã, thêm một thăng mật ong trắng, năm hợp bột gạo trắng, đun cho dậy mùi thơm, trộn cho hòa đều, để ấm, chia làm sáu lần uống.
Bệnh Thiếu âm hai, ba ngày, đau họng, có thể cho uống Cam thảo thang; nếu không khỏi thì cho uống Cát cánh thang. Bài thứ mười.
Bài Cam thảo thang: Cam thảo (hai lạng).
Một vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng rưỡi, bỏ bã, uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày uống hai lần.
Bài Cát cánh thang: Cát cánh (một lạng), Cam thảo (hai lạng).
Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm.
Bệnh Thiếu âm, trong họng bị tổn thương, mọc lở loét, không nói được, tiếng không ra, dùng Khổ tửu thang (khổ tửu: giấm) làm chủ trị. Bài thứ mười một.
Bán hạ (rửa sạch, đập vỡ thành miếng cỡ hạt táo, mười bốn củ), trứng gà (bỏ lòng đỏ, đổ giấm vào trong vỏ trứng, một quả).
Hai vị trên, cho Bán hạ vào trong giấm, đặt vỏ trứng vào vòng tròn ở chuôi dao, để lên lửa đun sôi ba dạo, bỏ bã. Ngậm từng chút một rồi nuốt; nếu không khỏi thì làm thêm ba thang nữa.
Bệnh Thiếu âm, trong họng đau, dùng Bán hạ tán (tán: thuốc bột) hoặc Bán hạ thang làm chủ trị. Bài thứ mười hai.
Bán hạ (rửa sạch), Quế chi (cành quế; bỏ vỏ), Cam thảo (chích).
Ba vị trên, lượng bằng nhau, mỗi vị giã và rây riêng xong rồi trộn chung. Hòa với nước cơm loãng, uống mỗi lần một phương thốn chủy, ngày uống ba lần. Nếu không uống được thuốc bột thì dùng một thăng nước, đun sôi bảy dạo, cho vào hai phương thốn chủy thuốc bột, đun thêm ba dạo sôi nữa, nhấc khỏi lửa cho nguội bớt, nuốt từng chút một. Bán hạ có độc, không nên uống dạng bột.
Bệnh Thiếu âm, đi ngoài lỏng, dùng Bạch thông thang làm chủ trị. Bài thứ mười ba.
Thông bạch (đầu hành trắng; bốn cây), Can khương (một lạng), Phụ tử (dùng sống, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng, một củ).
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm.
Bệnh Thiếu âm, đi ngoài lỏng, mạch vi, cho uống Bạch thông thang. Nếu vẫn đi ngoài không dứt, quyết nghịch (tay chân lạnh giá), bắt không thấy mạch, nôn khan, bứt rứt, thì dùng Bạch thông gia Trư đởm trấp thang (bài Bạch thông thang thêm mật lợn) làm chủ trị. Uống thuốc xong, nếu mạch bỗng nổi bùng lên thì chết; nếu mạch dần dần nối lại từng chút thì sống. Bài Bạch thông gia Trư đởm trấp thang là bài thứ mười bốn. (Bạch thông thang thì dùng bài ở trên.)
Thông bạch (bốn cây), Can khương (một lạng), Phụ tử (dùng sống, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng, một củ), nước tiểu người (năm hợp), mật lợn (một hợp).
Năm vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, cho mật lợn và nước tiểu người vào, trộn cho hòa đều, chia làm hai lần uống ấm. Nếu không có mật lợn thì cũng có thể dùng được.
Bệnh Thiếu âm, hai, ba ngày không khỏi, đến ngày thứ tư, thứ năm thì đau bụng, đi tiểu không thông, tay chân nặng nề đau nhức, tự đi ngoài lỏng, đó là có thủy khí (nước ứ đọng trong cơ thể do dương khí suy, không chuyển hóa được). Người bệnh hoặc ho, hoặc đi tiểu nhiều, hoặc đi ngoài lỏng, hoặc nôn, thì dùng Chân vũ thang làm chủ trị. Bài thứ mười lăm.
Phục linh (ba lạng), Thược dược (ba lạng), Bạch truật (hai lạng), Sinh khương (thái lát, ba lạng), Phụ tử (bào, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng, một củ).
Năm vị trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã. Uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày uống ba lần. Nếu ho thì thêm Ngũ vị tử nửa thăng, Tế tân một lạng, Can khương một lạng; nếu đi tiểu nhiều thì bỏ Phục linh; nếu đi ngoài lỏng thì bỏ Thược dược, thêm Can khương hai lạng; nếu nôn thì bỏ Phụ tử, thêm Sinh khương cho đủ cùng lượng cũ thành nửa cân.
Bệnh Thiếu âm, đi ngoài phân lỏng còn nguyên thức ăn chưa tiêu, bên trong lạnh mà bên ngoài nóng, tay chân lạnh giá, mạch vi như sắp tắt, thân thể trái lại không sợ lạnh, mặt người bệnh đỏ; hoặc đau bụng, hoặc nôn khan, hoặc đau họng, hoặc đã ngưng đi ngoài mà vẫn bắt không thấy mạch, thì dùng Thông mạch Tứ nghịch thang làm chủ trị. Bài thứ mười sáu.
Cam thảo (chích, hai lạng), Phụ tử (dùng sống, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng, một củ loại to), Can khương (ba lạng, người khỏe mạnh có thể dùng bốn lạng).
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng hai hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm; mạch nổi lên ngay là khỏi. Mặt đỏ thì thêm chín cây hành; trong bụng đau thì bỏ hành, thêm Thược dược hai lạng; nôn thì thêm Sinh khương hai lạng; đau họng thì bỏ Thược dược, thêm Cát cánh một lạng; đã ngưng đi ngoài mà vẫn không thấy mạch thì bỏ Cát cánh, thêm Nhân sâm hai lạng. Bệnh chứng phải đều khớp với bài thuốc thì mới cho uống.
Bệnh Thiếu âm, tay chân lạnh giá, người bệnh hoặc ho, hoặc tim đập hồi hộp, hoặc đi tiểu không thông, hoặc trong bụng đau, hoặc đi ngoài lỏng mà hậu môn nặng trằn, mót rặn, thì dùng Tứ nghịch tán làm chủ trị. Bài thứ mười bảy.
Cam thảo (chích), Chỉ thực (đập vỡ, ngâm nước, nướng khô), Sài hồ, Thược dược. Bốn vị trên, mỗi vị mười phần (phần: đơn vị chia theo tỉ lệ), giã và rây, hòa với nước cơm loãng, uống mỗi lần một phương thốn chủy, ngày uống ba lần.
Ho thì thêm Ngũ vị tử, Can khương mỗi vị năm phần, đồng thời chữa luôn chứng đi ngoài lỏng; tim đập hồi hộp thì thêm Quế chi năm phần; đi tiểu không thông thì thêm Phục linh năm phần; trong bụng đau thì thêm một củ Phụ tử, bào cho nứt; đi ngoài lỏng mà hậu môn nặng trằn thì trước hết lấy năm thăng nước nấu ba thăng Giới bạch (củ kiệu), nấu lấy ba thăng, bỏ bã, cho ba phương thốn chủy thuốc bột vào nước thuốc, sắc lấy một thăng rưỡi, chia làm hai lần uống ấm.
Bệnh Thiếu âm, đi ngoài lỏng sáu, bảy ngày, ho mà nôn, khát, trong lòng bứt rứt, không ngủ được, dùng Trư linh thang làm chủ trị. Bài thứ mười tám.
Trư linh (bỏ vỏ), Phục linh, A giao, Trạch tả, Hoạt thạch (mỗi vị một lạng).
Năm vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc bốn vị trước, lấy hai thăng, bỏ bã, cho A giao vào cho tan chảy hết. Uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày uống ba lần.
Bệnh Thiếu âm, mắc được hai, ba ngày, miệng ráo họng khô, phải gấp rút dùng phép hạ, nên dùng Đại thừa khí thang. Bài thứ mười chín.
Chỉ thực (nướng, năm quả), Hậu phác (bỏ vỏ, nướng, nửa cân), Đại hoàng (rửa bằng rượu, bốn lạng), Mang tiêu (ba hợp).
Bốn vị trên, dùng một đấu nước, sắc hai vị trước, lấy năm thăng, bỏ bã; cho Đại hoàng vào, sắc tiếp lấy hai thăng, bỏ bã; cho Mang tiêu vào, lại bắc lên lửa cho sôi một hai dạo, chia làm hai lần uống ấm. Uống một lần mà đi ngoài được thì thôi, không uống lần sau.
Bệnh Thiếu âm, tự đi ngoài ra toàn nước trong, màu xanh thuần, vùng dưới tim (vùng bụng trên, dưới mỏ ác) tất sẽ đau, miệng khô ráo, có thể dùng phép hạ, nên dùng Đại thừa khí thang. Bài thứ hai mươi.
(Dùng bài thứ mười chín ở trên; một cách khác thì dùng Đại sài hồ thang.)
Bệnh Thiếu âm, sáu, bảy ngày, bụng chướng, không đi đại tiện, phải gấp rút dùng phép hạ, nên dùng Đại thừa khí thang. Bài thứ hai mươi mốt. (Dùng bài thứ mười chín ở trên.)
Bệnh Thiếu âm, mạch trầm, phải gấp rút làm ấm bằng thuốc có tính ấm nóng, nên dùng Tứ nghịch thang. Bài thứ hai mươi hai.
Cam thảo (chích, hai lạng), Can khương (một lạng rưỡi), Phụ tử (dùng sống, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng, một củ).
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng hai hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm. Người khỏe mạnh có thể dùng một củ Phụ tử to và ba lạng Can khương.
Bệnh Thiếu âm, ăn uống vào miệng là nôn ra; trong lòng lợm giọng muốn nôn mà lại không nôn được. Lúc mới mắc, tay chân lạnh, mạch huyền (căng thẳng như dây đàn) và trì (đập chậm), đó là trong ngực có thực tà (tà khí có hình như đờm, thức ăn ứ đọng), không được dùng phép hạ mà nên dùng phép thổ (cho uống thuốc gây nôn để tống tà ra).
Nếu trên cơ hoành có hàn ẩm (nước đờm lạnh ứ đọng) mà nôn khan thì không được dùng phép thổ, mà nên làm ấm, nên dùng Tứ nghịch thang. Bài thứ hai mươi ba. (Bài thuốc theo như ở trên.)
Bệnh Thiếu âm, đi ngoài lỏng, mạch vi và sáp, nôn mà ra mồ hôi, tất phải đi ngoài nhiều lần mà lượng lại ít, thì nên làm ấm phần trên bằng cách cứu. (Sách Mạch kinh nói: cứu vào kinh Quyết âm, có thể đến năm mươi tráng.)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video