Phân biệt mạch, chứng và cách chữa bệnh Quyết âm (Quyết âm: giai đoạn thứ sáu, cũng là giai đoạn cuối, trong sáu giai đoạn bệnh của sách Thương hàn luận; ở giai đoạn này âm khí đã cùng cực, dương khí bắt đầu quay về, nên bệnh thường lẫn cả hàn lẫn nhiệt, khi chân tay lạnh khi lại phát sốt. Mạch: nhịp đập bắt được ở cổ tay để chẩn bệnh. Chứng: các dấu hiệu, triệu chứng của bệnh)
Bệnh Quyết âm có những biểu hiện sau: khát nhiều, uống mãi không hết khát (tiêu khát; ở đây là một triệu chứng, không phải bệnh tiểu đường); có luồng khí xông ngược lên vùng tim ngực; trong ngực đau và nóng; đói mà không muốn ăn, ăn vào thì nôn ra giun đũa. Nếu dùng thuốc xổ (hạ pháp: phép chữa dùng thuốc tẩy cho đi ngoài) thì sẽ tiêu chảy không dứt.
Bệnh Quyết âm do trúng phong (trúng phong: bệnh ngoại cảm do khí gió xấu xâm nhập; không phải chứng tai biến mạch máu não), mạch vi phù (vi: rất yếu, mờ nhạt; phù: nổi, đặt nhẹ tay đã thấy) là bệnh sắp khỏi; mạch không phù là bệnh chưa khỏi.
Bệnh Quyết âm có xu hướng thuyên giảm vào khoảng từ giờ Sửu đến giờ Mão (từ khoảng 1 giờ đến 7 giờ sáng).
Bệnh Quyết âm, người bệnh khát muốn uống nước, thì cho uống từng chút một là khỏi.
Phàm các chứng tứ nghịch, chứng quyết (tứ nghịch, quyết: tay chân lạnh ngược từ đầu ngón lên), đều không được dùng thuốc xổ; người vốn cơ thể hư yếu cũng vậy.
Bệnh thương hàn (thương hàn: theo nghĩa rộng của sách, chỉ các bệnh ngoại cảm do khí lạnh xấu – hàn tà – xâm nhập; không phải bệnh thương hàn do vi khuẩn của y học hiện đại), trước thì chân tay lạnh, sau phát sốt mà tiêu chảy, thì tiêu chảy ắt sẽ tự dứt; nếu lại thấy chân tay lạnh thì sẽ lại tiêu chảy.
Bệnh thương hàn, lúc đầu phát sốt sáu ngày, rồi chân tay lạnh lại kéo dài đến chín ngày, kèm tiêu chảy. Phàm đã chân tay lạnh và tiêu chảy thì lẽ ra không ăn được; nay ngược lại ăn được, e là chứng trừ trung (trừ trung: chứng khí của dạ dày sắp tuyệt, người bệnh nặng bỗng dưng ăn được, là dấu hiệu sắp chết, giống "hồi quang phản chiếu") (có bản chép là tiêu trung),
thì cho ăn thử bánh sợi (một loại mì sợi). Nếu ăn xong không phát sốt, thì biết vị khí (vị khí: sức sống, chức năng tiêu hóa của dạ dày) vẫn còn, ắt sẽ khỏi. Chỉ sợ là cơn sốt đột ngột xuất hiện rồi lại mất đi. Hôm sau bắt mạch, nếu cơn sốt vẫn tiếp tục, thì có thể hẹn đến nửa đêm ngày hôm sau sẽ khỏi.
Sở dĩ như vậy là vì: vốn phát sốt sáu ngày, chân tay lạnh lại chín ngày, nay phát sốt lại ba ngày, cộng với sáu ngày trước cũng thành chín ngày, cân với số ngày chân tay lạnh, cho nên hẹn đến nửa đêm ngày hôm sau sẽ khỏi. Ba ngày sau bắt mạch mà thấy mạch sác (sác: nhanh), sốt vẫn không lui, đó là nhiệt khí dư thừa, ắt sẽ sinh nhọt mủ.
Bệnh thương hàn, mạch trì (trì: chậm) đã sáu bảy ngày, vậy mà lại cho uống Hoàng cầm thang (một bài thuốc tính mát dùng để thanh nhiệt) để dập hết nhiệt. Mạch trì là có hàn (lạnh), nay cho uống Hoàng cầm thang lại trừ thêm nhiệt, thì trong bụng lẽ ra phải lạnh, không ăn được; nay ngược lại ăn được, đó gọi là trừ trung, ắt sẽ chết.
Bệnh thương hàn, trước chân tay lạnh sau phát sốt, thì tiêu chảy ắt tự dứt. Nếu ngược lại ra mồ hôi, trong họng đau, thì họng sẽ bị hầu tý (hầu tý: họng sưng đau, nghẹn tắc). Phát sốt mà không ra mồ hôi, thì tiêu chảy ắt tự dứt; nếu không dứt, ắt sẽ đi ngoài ra máu mủ. Đã đi ngoài ra máu mủ thì họng không bị hầu tý.
Bệnh thương hàn, từ ngày thứ nhất, thứ hai đến ngày thứ tư, thứ năm mà chân tay lạnh, ắt sẽ phát sốt; trước đã sốt thì sau ắt chân tay lạnh. Chân tay lạnh nặng thì nhiệt bên trong cũng nặng, chân tay lạnh nhẹ thì nhiệt cũng nhẹ. Chứng quyết này lẽ ra phải dùng thuốc xổ, nếu ngược lại cho thuốc phát hãn (phát hãn: phép chữa cho uống thuốc làm ra mồ hôi để đuổi tà khí) thì ắt miệng bị lở loét, đỏ tấy.
Bệnh thương hàn, chân tay lạnh năm ngày, sốt cũng năm ngày; giả sử đến ngày thứ sáu lẽ ra lại lạnh chân tay, mà không lạnh thì sẽ tự khỏi. Chân tay lạnh rốt cuộc không quá năm ngày, mà sốt đủ năm ngày, cho nên biết sẽ tự khỏi.
Phàm chứng quyết là do khí âm và khí dương không nối tiếp, thông thuận với nhau, nên mới thành quyết. Quyết tức là tay chân lạnh ngược lên.
Bệnh thương hàn, mạch vi mà chân tay lạnh, đến ngày thứ bảy, thứ tám thì da lạnh, người bệnh vật vã, không lúc nào yên, đó là tạng quyết (tạng quyết: chứng lạnh tay chân do dương khí của các tạng phủ suy kiệt, rất nặng), không phải hồi quyết (hồi quyết: chứng lạnh tay chân do giun đũa quấy động). Người bị hồi quyết thì phải nôn ra giun. Nay người bệnh nằm yên, nhưng lại có lúc bứt rứt, đó là tạng bị lạnh. Giun bò lên vùng cơ hoành nên bứt rứt, chốc lát lại thôi; ăn vào thì nôn, lại bứt rứt, là vì giun ngửi thấy mùi thức ăn mà bò ra, người bệnh thường tự nôn ra giun. Hồi quyết thì dùng Ô mai hoàn làm bài thuốc chính. Bài này cũng chữa tiêu chảy lâu ngày. Phương thứ nhất.
Ô mai (quả mơ hun khói) 300 quả; Tế tân (rễ một loại cỏ thơm, vị cay ấm) 6 lạng (lạng: đơn vị trọng lượng thời Hán, mỗi lạng khoảng 14–15 gam); Can khương (gừng khô) 10 lạng; Hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị rất đắng) 16 lạng;
Đương quy 4 lạng; Phụ tử (rễ con của cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) đã bào chế bằng cách vùi tro nóng nướng, bỏ vỏ, 6 lạng; Thục tiêu (hạt tiêu Tứ Xuyên) đã sao cho ra dầu, 4 lạng; Quế chi (cành quế) bỏ vỏ, 6 lạng; Nhân sâm 6 lạng; Hoàng bá (vỏ cây hoàng bá) 6 lạng.
Mười vị trên, giã và rây riêng từng vị, rồi trộn chung lại. Ngâm ô mai trong giấm một đêm, bỏ hạt, đem hấp dưới năm đấu gạo (đấu: đơn vị dung tích thời Hán, khoảng 2 lít), cơm chín thì giã nhuyễn ô mai thành bột nhão, trộn đều với các vị thuốc. Cho vào cối, thêm mật ong, giã hai nghìn chày, viên thành viên to bằng hạt ngô đồng. Uống mười viên trước bữa ăn, ngày uống ba lần, tăng dần lên đến hai mươi viên. Kiêng đồ sống lạnh, đồ trơn nhớt, đồ có mùi nặng.
Bệnh thương hàn, sốt ít, chân tay hơi lạnh, đầu ngón tay (có bản chép là "hơi") lạnh, lặng lẽ không muốn ăn, bứt rứt vật vã; vài ngày sau tiểu tiện thông, nước tiểu trong, đó là nhiệt đã hết, muốn ăn uống, bệnh sẽ khỏi. Nếu chân tay lạnh mà nôn, ngực sườn bứt rứt đầy tức, thì về sau ắt đi ngoài ra máu.
Người bệnh tay chân lạnh ngắt, tự nói rằng mình không bị kết hung (kết hung: chứng tà khí kết tụ ở ngực, vùng ngực và bụng trên đau cứng), bụng dưới đầy, ấn vào thì đau, đó là khí lạnh kết ở vùng bàng quang và Quan nguyên (Quan nguyên: tên huyệt châm cứu nằm dưới rốn khoảng ba đốt ngón tay, ở đây chỉ vùng bụng dưới).
Bệnh thương hàn, phát sốt bốn ngày, chân tay lạnh lại chỉ ba ngày, rồi lại sốt bốn ngày. Lạnh ít sốt nhiều thì bệnh sẽ khỏi; nếu từ ngày thứ tư đến ngày thứ bảy mà sốt không lui thì ắt đi ngoài ra máu mủ.
Bệnh thương hàn, chân tay lạnh bốn ngày, sốt lại chỉ ba ngày, rồi lại lạnh năm ngày, thì bệnh đang nặng thêm. Lạnh nhiều sốt ít, dương khí (dương khí: khí ấm, sức sống, sức chống bệnh của cơ thể) đang lùi, cho nên là bệnh tiến triển.
Bệnh thương hàn sáu bảy ngày, mạch vi, tay chân lạnh ngắt, bứt rứt vật vã, thì cứu (cứu: đốt ngải hơ nóng lên huyệt) các huyệt của kinh Quyết âm. Nếu chân tay vẫn không ấm trở lại thì chết.
Bệnh thương hàn phát sốt, tiêu chảy, chân tay lạnh ngược, vật vã không nằm yên được, thì chết.
Bệnh thương hàn phát sốt, tiêu chảy rất nặng, chân tay lạnh không dứt, thì chết.
Bệnh thương hàn sáu bảy ngày không tiêu chảy, rồi bỗng phát sốt mà tiêu chảy, người bệnh ra mồ hôi không dứt, thì chết, vì chỉ còn âm mà không còn dương.
Bệnh thương hàn năm sáu ngày, không bị kết hung, bụng mềm, mạch hư (hư: mạch yếu, ấn vào thấy rỗng không lực), lại thêm chân tay lạnh, thì không được dùng thuốc xổ; đây là chứng huyết bị hao kiệt, nếu cho xổ thì chết.
Phát sốt mà chân tay lạnh, đến ngày thứ bảy lại tiêu chảy, là khó chữa.
Bệnh thương hàn, mạch xúc (xúc: mạch nhanh mà thỉnh thoảng ngừng một nhịp), tay chân lạnh ngược, có thể dùng phép cứu. (Chữ "xúc" có bản chép là "tung".)
Bệnh thương hàn, mạch hoạt (hoạt: mạch trơn, đi qua tay như hạt châu lăn) mà chân tay lạnh, là bên trong (lý: phần bên trong cơ thể) có nhiệt, dùng Bạch hổ thang làm bài chính. Phương thứ hai.
Tri mẫu 6 lạng; Thạch cao (một loại khoáng chất) đập vụn, bọc vải, 1 cân (cân: bằng 16 lạng); Cam thảo chích (chích: tẩm mật rồi sao) 2 lạng; Ngạnh mễ (gạo tẻ) 6 hợp (hợp: đơn vị dung tích, bằng một phần mười thăng, khoảng 20 ml).
Bốn vị trên, dùng một đấu nước, nấu đến khi gạo chín là thuốc thành, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng (thăng: đơn vị dung tích thời Hán, khoảng 200 ml), ngày uống ba lần.
Tay chân lạnh ngắt, mạch tế (tế: nhỏ như sợi chỉ), yếu như sắp mất, dùng Đương quy tứ nghịch thang làm bài chính. Phương thứ ba.
Đương quy 3 lạng; Quế chi bỏ vỏ, 3 lạng; Thược dược 3 lạng; Tế tân 3 lạng; Cam thảo chích, 2 lạng; Thông thảo 2 lạng;
Đại táo (táo tàu) bẻ ra, 25 quả (có cách dùng 12 quả).
Bảy vị trên, dùng tám thăng nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Nếu người bệnh bên trong có hàn lâu ngày, thì nên dùng Đương quy tứ nghịch gia Ngô thù du Sinh khương thang. Phương thứ tư.
Đương quy 3 lạng; Thược dược 3 lạng; Cam thảo chích, 2 lạng; Thông thảo 2 lạng;
Quế chi bỏ vỏ, 3 lạng; Tế tân 3 lạng; Sinh khương (gừng tươi) thái lát, nửa cân; Ngô thù du 2 thăng; Đại táo bẻ ra, 25 quả.
Chín vị trên, dùng sáu thăng nước pha với sáu thăng rượu trong, sắc còn năm thăng, bỏ bã, chia làm năm lần uống ấm. (Có phương dùng rượu và nước mỗi thứ bốn thăng.)
Ra mồ hôi nhiều, sốt không lui, bên trong co rút căng tức, tứ chi đau nhức, lại tiêu chảy, chân tay lạnh ngược mà sợ lạnh, dùng Tứ nghịch thang làm bài chính. Phương thứ năm.
Cam thảo chích, 2 lạng; Can khương 1 lạng rưỡi; Phụ tử dùng sống, bỏ vỏ, bổ làm tám miếng, 1 củ.
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc còn một thăng hai hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm. Nếu là người khỏe mạnh có thể dùng một củ phụ tử to, can khương ba lạng.
Ra mồ hôi nhiều, hoặc tiêu chảy nhiều mà chân tay lạnh ngắt, dùng Tứ nghịch thang làm bài chính. Phương thứ sáu. (Dùng phương thứ năm ở trên.)
Người bệnh tay chân lạnh ngắt, mạch bỗng khẩn (khẩn: mạch căng chặt như sợi dây thừng xoắn), đó là tà khí (tà khí: các yếu tố gây bệnh) kết ở trong ngực; vùng dưới tim (vùng thượng vị, chỗ lõm dưới xương ức) đầy tức mà bứt rứt, đói mà không ăn được, bệnh ở trong ngực, phải dùng phép gây nôn, nên dùng Qua đế tán.
Phương thứ bảy.
Qua đế (cuống quả dưa), Xích tiểu đậu (đậu đỏ nhỏ): hai vị trên, lượng bằng nhau, giã và rây riêng, rồi cùng cho vào cối, giã lại lần nữa.
Riêng lấy một hợp Hương thị (đậu đen lên men), dùng bảy hợp nước sôi nấu thành cháo loãng; bỏ bã, lấy nước hòa với một tiền chủy bột thuốc (tiền chủy: lượng bột vun đầy trên một đồng tiền, khoảng 1,5–2 gam), uống ấm một lần cho hết. Nếu không nôn thì tăng thêm từng ít một, đến khi nôn thoải mái thì thôi. Những người mất máu, người cơ thể hư yếu đều không được cho uống Qua đế tán.
Bệnh thương hàn, chân tay lạnh mà vùng dưới tim đập hồi hộp, nên trị chứng nước ứ đọng trước, phải uống Phục linh cam thảo thang, sau mới trị chứng chân tay lạnh; nếu không, nước ngấm vào dạ dày, ắt sinh tiêu chảy. Phục linh cam thảo thang. Phương thứ tám.
Phục linh 2 lạng; Cam thảo chích, 1 lạng; Sinh khương thái lát, 3 lạng; Quế chi bỏ vỏ, 2 lạng.
Bốn vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc còn hai thăng, bỏ bã, chia làm ba lần uống ấm.
Bệnh thương hàn sáu bảy ngày, sau khi đã cho xổ mạnh, mạch ở bộ thốn (thốn: vị trí bắt mạch ở cổ tay, phía gần bàn tay nhất) trầm (trầm: chìm, phải ấn sâu mới thấy) mà trì, tay chân lạnh ngược, mạch ở bộ dưới (bộ xích ở cổ tay, hoặc mạch ở chân) không bắt được, họng nuốt không thông, nhổ ra máu mủ, tiêu chảy không dứt, là khó chữa. Dùng Ma hoàng thăng ma thang làm bài chính. Phương thứ chín.
Ma hoàng bỏ đốt, 2 lạng rưỡi; Thăng ma 1 lạng 1 phân (phân: ở đây bằng một phần tư lạng); Đương quy 1 lạng 1 phân; Tri mẫu 18 thù (thù: đơn vị trọng lượng, bằng một phần hai mươi bốn lạng); Hoàng cầm 18 thù;
Uy nhuy (tức ngọc trúc; có bản chép là Xương bồ) 18 thù; Thược dược 6 thù; Thiên môn đông bỏ lõi, 6 thù; Quế chi bỏ vỏ, 6 thù; Phục linh 6 thù;
Cam thảo chích, 6 thù; Thạch cao đập vụn, bọc vải, 6 thù; Bạch truật 6 thù; Can khương 6 thù.
Mười bốn vị trên, dùng một đấu nước, nấu ma hoàng trước cho sôi một hai dạo, hớt bỏ bọt nổi trên mặt, rồi cho các vị thuốc khác vào, sắc còn ba thăng, bỏ bã, chia làm ba lần uống ấm. Mỗi lần uống cách nhau chừng thời gian nấu chín ba đấu gạo, uống cho hết, ra mồ hôi là khỏi.
Bệnh thương hàn bốn năm ngày, trong bụng đau, nếu thấy hơi chuyển động dồn xuống bụng dưới, đó là sắp tự tiêu chảy.
Bệnh thương hàn vốn đã tiêu chảy do lạnh, thầy thuốc lại dùng phép gây nôn và phép xổ, gây ra chứng hàn cách (hàn cách: khí lạnh ngăn trở bên trong, trên dưới không thông), càng thêm nôn ngược và tiêu chảy; nếu thức ăn vừa vào miệng đã nôn ra, dùng Can khương hoàng cầm hoàng liên nhân sâm thang làm bài chính. Phương thứ mười.
Can khương, Hoàng cầm, Hoàng liên, Nhân sâm (mỗi vị 3 lạng).
Bốn vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc còn hai thăng, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm.
Tiêu chảy, hơi sốt mà khát, mạch nhược (nhược: mạch mềm yếu), thì sẽ tự khỏi.
Tiêu chảy, mạch sác, hơi sốt, ra mồ hôi, thì sẽ tự khỏi; nếu mạch lại khẩn, là bệnh chưa giải. (Có bản chép là: nếu mạch phù lại khẩn.)
Tiêu chảy, tay chân lạnh ngắt, không bắt được mạch, dùng phép cứu mà không ấm lên, nếu mạch không trở lại, ngược lại còn hơi thở gấp, thì chết. Nếu mạch Thiếu âm (mạch ở mắt cá trong bàn chân) yếu hơn mạch Phu dương (mạch ở mu bàn chân, phản ánh vị khí), là thuận, có thể sống.
Tiêu chảy, mạch bộ thốn lại phù và sác, mạch bộ xích (xích: vị trí bắt mạch ở cổ tay, phía xa bàn tay nhất) lại sáp (sáp: mạch đi rít, không trơn tru), thì ắt đi ngoài ra máu mủ.
Tiêu chảy ra thức ăn chưa tiêu, không được dùng phép công biểu (công biểu: dùng thuốc làm ra mồ hôi để đuổi tà khí ở phần ngoài cơ thể); nếu ra mồ hôi thì ắt bụng trướng đầy.
Tiêu chảy, mạch trầm huyền (huyền: căng thẳng như dây đàn), là mót rặn, nặng tức ở hậu môn; mạch đại (đại: to, rộng) là tiêu chảy chưa dứt; mạch vi nhược mà sác là sắp tự dứt, dù có phát sốt cũng không chết.
Tiêu chảy, mạch trầm mà trì, mặt người bệnh hơi đỏ, người hơi sốt, đi ngoài ra thức ăn chưa tiêu, ắt sẽ có lúc hoa mắt chóng mặt như bị trùm kín (uất mạo), ra mồ hôi rồi bệnh giải; người bệnh ắt hơi lạnh chân tay. Sở dĩ như vậy là vì mặt bị đới dương (đới dương: dương khí hư yếu bị đẩy nổi lên trên làm mặt đỏ), phần dưới cơ thể hư yếu.
Tiêu chảy, mạch sác mà khát, thì sẽ tự khỏi; nếu không khỏi, ắt đi ngoài ra máu mủ, vì có nhiệt.
Sau khi tiêu chảy, mạch mất, tay chân lạnh ngắt, sau một ngày đêm mạch trở lại, tay chân ấm lên thì sống; mạch không trở lại thì chết.
Bệnh thương hàn tiêu chảy mỗi ngày hơn mười lần, mạch lại thực (thực: mạch mạnh, ấn vào thấy cứng có lực), thì chết.
Tiêu chảy ra thức ăn chưa tiêu, bên trong lạnh mà bên ngoài nóng, ra mồ hôi mà chân tay lạnh, dùng Thông mạch tứ nghịch thang làm bài chính. Phương thứ mười một.
Cam thảo chích, 2 lạng; Phụ tử sống, bỏ vỏ, bổ làm tám miếng, loại to 1 củ; Can khương 3 lạng (người khỏe có thể dùng 4 lạng).
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc còn một thăng hai hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm; mạch hiện ra ngay là khỏi.
Tiêu chảy do nhiệt, mót rặn nặng ở hậu môn, dùng Bạch đầu ông thang làm bài chính. Phương thứ mười hai.
Bạch đầu ông 2 lạng; Hoàng bá 3 lạng; Hoàng liên 3 lạng; Tần bì (vỏ cây tần bì) 3 lạng.
Bốn vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc còn hai thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng; nếu chưa khỏi, uống thêm một thăng.
Tiêu chảy, bụng trướng đầy, mình mẩy đau nhức, thì trước hãy làm ấm bên trong, sau mới công biểu; làm ấm bên trong nên dùng Tứ nghịch thang, công biểu nên dùng Quế chi thang. Phương thứ mười ba.
(Tứ nghịch thang dùng phương thứ năm ở trên.)
Phương Quế chi thang: Quế chi bỏ vỏ, 3 lạng; Thược dược 3 lạng; Cam thảo chích, 2 lạng; Sinh khương thái lát, 3 lạng; Đại táo bẻ ra, 12 quả.
Năm vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng; chốc lát sau húp một thăng cháo loãng nóng để trợ sức thuốc.
Tiêu chảy mà muốn uống nước là vì có nhiệt, dùng Bạch đầu ông thang làm bài chính. Phương thứ mười bốn. (Dùng phương thứ mười hai ở trên.)
Tiêu chảy mà nói sảng, là trong ruột có phân khô, nên dùng Tiểu thừa khí thang. Phương thứ mười lăm.
Đại hoàng rửa bằng rượu, 4 lạng; Chỉ thực (quả cam chua non) nướng, 3 quả; Hậu phác (vỏ cây hậu phác) bỏ vỏ ngoài, nướng, 2 lạng.
Ba vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc còn một thăng hai hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống. Uống lần đầu mà hết nói sảng, nếu đã đi ngoài được thì thôi lần sau; nếu không thì uống hết.
Sau khi tiêu chảy lại càng bứt rứt, ấn vùng dưới tim thấy mềm, đó là hư phiền (hư phiền: bứt rứt do nhiệt còn sót lại, không có vật gì tích kết bên trong), nên dùng Chi tử thị thang. Phương thứ mười sáu.
Chi tử (quả dành dành) loại mập, bẻ ra, 14 quả; Hương thị bọc vải, 4 hợp.
Hai vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc chi tử trước, còn hai thăng rưỡi; cho hương thị vào, sắc tiếp còn một thăng rưỡi, bỏ bã, chia làm hai lần uống. Uống một lần mà nôn được thì thôi lần sau.
Người hay nôn mà trong người có nhọt mủ, thì không được chữa chứng nôn; mủ ra hết thì tự khỏi.
Nôn mà mạch nhược, tiểu tiện lại thông, người hơi sốt, lại thấy chân tay lạnh, là khó chữa, dùng Tứ nghịch thang làm bài chính. Phương thứ mười bảy. (Dùng phương thứ năm ở trên.)
Nôn khan, ọe ra nước dãi bọt, đau đầu, dùng Ngô thù du thang làm bài chính. Phương thứ mười tám.
Ngô thù du rửa bằng nước sôi bảy lần, 1 thăng; Nhân sâm 3 lạng; Đại táo bẻ ra, 12 quả; Sinh khương thái lát, 6 lạng.
Bốn vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc còn hai thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày uống ba lần.
Nôn mà phát sốt, dùng Tiểu sài hồ thang làm bài chính. Phương thứ mười chín.
Sài hồ 8 lạng; Hoàng cầm 3 lạng; Nhân sâm 3 lạng; Cam thảo chích, 3 lạng; Sinh khương thái lát, 3 lạng; Bán hạ rửa sạch, nửa thăng;
Đại táo bẻ ra, 12 quả.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, sắc còn sáu thăng, bỏ bã, lại sắc tiếp còn ba thăng, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Bệnh thương hàn, đã cho nôn mạnh, xổ mạnh, người cực kỳ hư yếu, lại cho ra mồ hôi rất nhiều, khí ở bên ngoài người bệnh bị uất nghẽn (da mặt bừng đỏ), lại cho uống nước để làm ra mồ hôi, nhân đó mà sinh nấc. Sở dĩ như vậy là vì trong dạ dày lạnh.
Bệnh thương hàn, nấc mà bụng đầy, thì xem đường tiểu tiện và đại tiện, biết đường nào không thông, làm cho thông thì khỏi.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video