Phân biệt mạch, chứng và cách chữa bệnh hoắc loạn (chứng bệnh phát đột ngột, vừa nôn mửa vừa tiêu chảy, khiến ruột và dạ dày rối loạn dữ dội).
Hỏi: Bệnh gọi là hoắc loạn là bệnh thế nào? Đáp: Nôn mửa và tiêu chảy, đó gọi là hoắc loạn.
Hỏi: Người bệnh phát sốt, đau đầu, đau mình, ố hàn (sợ lạnh, gặp gió lạnh thì rét), lại nôn và tiêu chảy, thì thuộc bệnh gì? Đáp: Đó gọi là hoắc loạn. Hoắc loạn thì tự nôn, tự đi tả. Khi tiêu chảy đã ngừng thì lại phát sốt trở lại.
Bệnh thương hàn (bệnh do khí lạnh từ bên ngoài xâm nhập cơ thể, gây sốt, sợ lạnh, đau mình) mà mạch vi sáp (mạch rất nhỏ, yếu, mờ, đập không trơn mà rít, ngắc ngứ dưới ngón tay, cho thấy khí huyết suy kém). Người này trước vốn mắc hoắc loạn, nay lại mắc thương hàn. Qua bốn, năm ngày, bệnh đi đến các kinh âm (ba đường kinh âm là Thái âm, Thiếu âm và Quyết âm, ứng với tầng sâu bên trong cơ thể; bệnh vào đây tức là đã vào sâu, thuộc hàn và hư). Bệnh chuyển vào kinh âm thì ắt sẽ tiêu chảy.
Nếu vốn đã nôn và tiêu chảy sẵn thì không được chữa (theo cách chữa thương hàn) (?). Nếu người bệnh mót như muốn đi đại tiện mà rốt cuộc chỉ trung tiện (đánh rắm), vẫn không đi lỏng, thì bệnh đã thuộc kinh Dương minh (đường kinh thuộc dạ dày và ruột già; bệnh vào đây thường sinh nóng bên trong, ruột khô, đại tiện táo). Khi ấy phân ắt sẽ cứng, đến ngày thứ mười ba thì khỏi. Sở dĩ như vậy là vì bệnh đã đi hết một vòng kinh (bệnh truyền lần lượt qua sáu đường kinh, mỗi vòng sáu ngày; hết vòng thì khí chính của cơ thể hồi phục).
Sau khi tiêu chảy, phân phải trở nên cứng; phân cứng mà ăn được thì khỏi. Nay trái lại không ăn được, đến vòng kinh kế sau mới khá ăn được, lại qua thêm một vòng kinh nữa mà vẫn ăn được, thì qua đó một ngày sẽ khỏi. Nếu không khỏi thì bệnh không thuộc kinh Dương minh.
Sợ lạnh, mạch vi (rất nhỏ, rất yếu) mà lại tiêu chảy; nay tiêu chảy đã ngừng, ấy là do vong huyết (máu và các chất dịch trong người đã hao kiệt, không còn gì để tháo ra nữa, chứ không phải bệnh đã khỏi). Dùng bài Tứ nghịch gia Nhân sâm thang (bài thuốc sắc Tứ nghịch thêm nhân sâm) để chữa chính. Bài thuốc số một.
Cam thảo (chích, tức tẩm rồi sao hoặc nướng; hai lạng — lạng là đơn vị trọng lượng thời Hán, mỗi lạng ước chừng 13–15 gam ngày nay), phụ tử (để sống, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng; một củ), can khương (gừng khô; một lạng rưỡi), nhân sâm (một lạng).
Bốn vị trên, dùng ba thăng nước (thăng là đơn vị dung tích thời Hán, mỗi thăng ước chừng 200 ml), sắc lấy một thăng hai hợp (hợp bằng một phần mười thăng), bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm.
Bệnh hoắc loạn, đau đầu, phát sốt, đau nhức khắp mình: nếu nóng nhiều, khát muốn uống nước, thì dùng bài Ngũ linh tán (thuốc tán bột Ngũ linh) để chữa chính; nếu lạnh nhiều, không muốn uống nước, thì dùng bài Lý trung hoàn (thuốc viên Lý trung, nghĩa là điều lý phần giữa, tức làm ấm và điều hòa tỳ vị) để chữa chính. Bài thuốc số hai.
Bài Ngũ linh tán: trư linh (bỏ vỏ), bạch truật, phục linh (mỗi vị mười tám thù — thù là đơn vị trọng lượng nhỏ, bằng một phần hai mươi bốn lạng), quế chi (bỏ vỏ; nửa lạng), trạch tả (một lạng sáu thù).
Năm vị trên tán thành bột, rồi lại nghiền cho thật mịn. Hòa với nước cháo trắng mà uống, mỗi lần một phương thốn chủy (lượng bột thuốc vừa đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc, ước chừng vài gam), ngày uống ba lần. Uống nhiều nước ấm, ra mồ hôi thì khỏi.
Bài Lý trung hoàn: (bên dưới có cách làm thành thuốc sắc và cách gia giảm.)
Nhân sâm, can khương, cam thảo (chích), bạch truật (mỗi vị ba lạng).
Bốn vị trên giã nhỏ, rây lấy bột, trộn với mật ong vo thành viên, to chừng lòng đỏ trứng gà. Lấy vài hợp nước sôi hòa với một viên, nghiền nát ra, uống ấm. Ban ngày uống ba, bốn lần, ban đêm uống hai lần. Nếu trong bụng chưa thấy ấm lên thì tăng lên ba, bốn viên mỗi lần; tuy vậy thuốc viên không bằng thuốc sắc.
Cách làm thuốc sắc: lấy bốn vị thuốc, cắt theo đúng số lạng như trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, mỗi lần uống ấm một thăng, ngày uống ba lần.
Nếu phía trên rốn đập thình thịch như có vật nện, đó là thận khí động (khí của thận bị kích động, xung ngược lên trên), thì bỏ bạch truật, thêm quế bốn lạng. Nôn nhiều thì bỏ bạch truật, thêm sinh khương (gừng tươi) ba lạng. Tiêu chảy nhiều thì vẫn dùng bạch truật. Nếu hồi hộp, tim đập mạnh, thì thêm phục linh hai lạng. Nếu khát muốn uống nước thì thêm bạch truật, cộng với lượng cũ cho đủ bốn lạng rưỡi. Nếu trong bụng đau thì thêm nhân sâm, cộng với lượng cũ cho đủ bốn lạng rưỡi. Nếu lạnh nhiều thì thêm can khương, cộng với lượng cũ cho đủ bốn lạng rưỡi. Nếu bụng đầy trướng thì bỏ bạch truật, thêm phụ tử một củ.
Uống thuốc sắc xong, chừng khoảng một bữa ăn thì húp chừng một thăng cháo nóng, để người tự ấm lên một chút. Chớ tung chăn, cởi áo ra.
Nôn và tiêu chảy đã ngừng mà mình mẩy vẫn đau không dứt, thì nên cân nhắc liệu chừng mà điều hòa, giải trừ phần bên ngoài (phần biểu, tức da thịt, cơ bắp, nơi tà khí bên ngoài còn lưu lại). Nên dùng bài Quế chi thang (thuốc sắc Quế chi) để điều hòa nhẹ nhàng. Bài thuốc số ba.
Quế chi (bỏ vỏ; ba lạng), thược dược (ba lạng), sinh khương (ba lạng), cam thảo (chích; hai lạng), đại táo (bẻ ra; mười hai quả).
Năm vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, mỗi lần uống ấm một thăng.
Nôn, tiêu chảy, ra mồ hôi, phát sốt, sợ lạnh, tay chân co rút, căng cứng, bàn tay bàn chân lạnh giá, thì dùng bài Tứ nghịch thang (thuốc sắc Tứ nghịch, nghĩa là chữa chứng tứ chi lạnh ngược) để chữa chính. Bài thuốc số bốn.
Cam thảo (chích; hai lạng), can khương (một lạng rưỡi), phụ tử (để sống, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng; một củ).
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng hai hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm. Người khỏe mạnh có thể dùng một củ phụ tử to và ba lạng can khương.
Đã nôn lại tiêu chảy, nước tiểu lại đi nhiều, mồ hôi ra đầm đìa, đi tả ra phân lỏng còn nguyên hạt thức ăn chưa tiêu, bên trong lạnh mà bên ngoài nóng, mạch vi như sắp tuyệt (mạch cực nhỏ, cực yếu, gần như không còn bắt được), thì dùng bài Tứ nghịch thang để chữa chính. Bài thuốc số năm. (Dùng bài thuốc số bốn ở trên.)
Nôn đã hết, tiêu chảy đã dứt, nhưng ra mồ hôi mà chân tay lạnh giá, tay chân co rút không duỗi ra được, mạch vi như sắp tuyệt, thì dùng bài Thông mạch tứ nghịch gia trư đởm trấp thang (thuốc sắc Thông mạch tứ nghịch — làm cho mạch thông trở lại — có thêm mật lợn) để chữa chính. Bài thuốc số sáu.
Cam thảo (chích; hai lạng), can khương (ba lạng, người khỏe có thể dùng bốn lạng), phụ tử (để sống, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng; một củ loại to), mật lợn (nửa hợp).
Bốn vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng hai hợp, bỏ bã; cho mật lợn vào, chia làm hai lần uống ấm, mạch sẽ trở lại ngay. Nếu không có mật lợn thì dùng mật dê thay thế.
Sau khi đã nôn, tiêu chảy và ra mồ hôi, mạch đã trở lại bình thường mà người hơi bứt rứt khó chịu, ấy là vì cơ thể mới hư yếu, chưa chịu nổi cốc khí (khí do thức ăn, lương thực sinh ra; ý nói tỳ vị còn yếu, chưa tiêu hóa nổi thức ăn).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video