Thiên 16 — Phẩm Thánh hạnh thứ 7 – phần 2

 Phẩm Thánh hạnh (những hạnh tu của bậc thánh) thứ bảy, phần hai.

 Lại nữa, này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe pháp), thánh hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; "ma-ha-tát" nghĩa là "bậc lớn", chỉ Bồ-tát đã tu chứng cao) là quán sát thân này từ đầu đến chân. Trong thân chỉ toàn những thứ dơ bẩn, không sạch: tóc, lông, móng, răng; da, thịt, gân, xương, lá lách, thận, tim, phổi, gan, mật, ruột, dạ dày; sinh tạng và thục tạng (chỗ chứa thức ăn chưa tiêu và chỗ chứa thức ăn đã tiêu); phân, nước tiểu, nước mũi, nước bọt, nước mắt; mỡ, chất béo, não, màng, tủy xương, mủ, máu, óc, thịt má(?) và các mạch.

 Khi Bồ-tát chuyên tâm quán như vậy thì tự hỏi: "Ai là cái 'ta' ở đây? Ta thuộc về ai? Ta ở chỗ nào? Ai thuộc về ta?" Rồi lại nghĩ: "Xương là ta chăng? Hay cái ngoài xương là ta?" Lúc ấy Bồ-tát gạt bỏ da thịt, chỉ quán bộ xương trắng. Rồi lại nghĩ: "Xương có màu sắc và hình tướng khác nhau, như xanh, vàng, đỏ, trắng và màu chim bồ câu. Tướng xương như thế cũng không phải ta. Vì sao? Vì cái ta thì không phải xanh, vàng, đỏ, trắng hay màu bồ câu." Khi Bồ-tát buộc tâm quán như vậy thì liền dứt trừ được mọi ham muốn về sắc dục (ham muốn thân thể, sắc đẹp).

 Bồ-tát lại nghĩ: "Những xương này sinh ra do nhân duyên (nhiều điều kiện nương nhau mà thành). Xương bàn chân đỡ xương mắt cá. Xương mắt cá đỡ xương ống chân. Xương ống chân đỡ xương gối. Xương gối đỡ xương đùi. Xương đùi đỡ xương hông. Xương hông đỡ xương thắt lưng. Xương thắt lưng đỡ xương sống. Xương sống đỡ xương sườn. Xương sống lại đỡ lên xương cổ. Xương cổ đỡ xương hàm. Xương hàm đỡ răng, trên cùng là đầu lâu. Xương cổ lại đỡ xương vai. Xương vai đỡ xương cánh tay. Xương cánh tay đỡ xương cổ tay. Xương cổ tay đỡ xương bàn tay. Xương bàn tay đỡ xương ngón tay." Khi Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy thì thấy mọi xương trong thân đều rời rã. Được phép quán này rồi liền dứt ba thứ ham muốn: một là ham muốn hình dáng, hai là ham muốn dáng điệu, ba là ham muốn sự xúc chạm mịn màng.

 Khi Bồ-tát ma-ha-tát quán xương màu xanh, thì thấy cả cõi đất lớn này, khắp đông, tây, nam, bắc, bốn hướng phụ (đông nam, tây nam, đông bắc, tây bắc), trên và dưới đều mang màu xanh. Quán màu vàng, trắng, màu bồ câu cũng như quán màu xanh. Khi Bồ-tát ma-ha-tát quán như thế, giữa hai chân mày liền phóng ra ánh sáng màu xanh, vàng, đỏ, trắng, màu bồ câu... Trong mỗi luồng ánh sáng ấy, Bồ-tát thấy có hình Phật. Thấy rồi Bồ-tát liền hỏi: "Thân này do những nhân duyên không sạch hợp lại mà thành, vì sao lại ngồi, đứng dậy, đi, đứng, co, duỗi, cúi, ngửa, nhìn, chớp mắt, hít thở, buồn khóc, vui cười được? Trong thân không có người làm chủ, vậy ai khiến nó như thế?" Hỏi xong, các đức Phật trong ánh sáng bỗng không hiện nữa.

 Bồ-tát lại nghĩ: "Có lẽ thức (cái biết, tâm phân biệt) là ta, nên các đức Phật không nói cho ta nghe." Bồ-tát lại quán cái thức này, thấy nó sinh rồi diệt nối tiếp nhau như nước chảy, nên cũng không phải ta. Bồ-tát lại nghĩ: "Nếu thức không phải ta, thì có lẽ hơi thở ra vào là ta." Rồi lại nghĩ: "Hơi thở ra vào chỉ là tính chất của gió. Tính gió thuộc về tứ đại (bốn yếu tố lớn tạo nên vật chất và thân thể: đất là chất cứng, nước là chất lỏng, lửa là hơi ấm, gió là sự chuyển động). Trong tứ đại, cái nào là ta? Tính đất không phải ta, tính nước, lửa, gió cũng không phải ta." Bồ-tát lại nghĩ: "Toàn thân này đều không có ta. Chỉ có tâm và hơi gió nhờ nhân duyên hợp lại mà bày ra đủ mọi việc làm, giống như những gì do sức thần chú hay trò ảo thuật làm ra, cũng như cây đàn không hầu (một loại đàn dây thời xưa) theo ý người gảy mà phát ra tiếng.

 Thân này không sạch như thế, nhờ nhiều nhân duyên hợp lại mà thành, thì cớ gì lại sinh lòng tham muốn? Nếu bị chửi mắng làm nhục, thì cớ gì lại sinh giận dữ? Thân ta gồm ba mươi sáu thứ (ba mươi sáu bộ phận hợp thành thân như tóc, lông, móng, răng, da, thịt, máu, mủ...) không sạch, hôi thối, vậy chỗ nào có kẻ chịu sự chửi mắng?" Nếu nghe người chửi thì liền suy nghĩ: "Họ lấy âm thanh nào mà chửi ta? Từng âm thanh riêng lẻ không thể chửi được. Nếu một tiếng không chửi được thì nhiều tiếng cũng không chửi được. Vì lẽ ấy, không nên giận." Nếu người khác đến đánh, cũng nên suy nghĩ: "Cái đánh ấy từ đâu mà có?" Rồi lại nghĩ: "Nhờ có tay, dao, gậy và thân ta nên mới gọi là đánh. Vậy cớ gì ta lại giận oan người khác? Chính thân ta tự chuốc lấy lỗi này, vì ta đã nhận lấy cái thân ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác; thọ là cảm giác; tưởng là sự nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành là ý muốn và các hoạt động của tâm; thức là sự nhận biết phân biệt). Ví như có cái đích thì mới có mũi tên trúng vào. Thân ta cũng vậy, có thân thì mới có bị đánh. Nếu ta không nhẫn nhịn thì tâm tán loạn. Tâm tán loạn thì mất chánh niệm (sự tỉnh giác, ghi nhớ đúng đắn). Mất chánh niệm thì không xét được đâu là thiện, đâu là bất thiện. Không xét được điều thiện và bất thiện thì làm điều ác. Do nhân duyên điều ác mà rơi vào địa ngục, súc sinh (loài vật) và ngạ quỷ (quỷ đói)."

 Khi Bồ-tát quán như vậy rồi thì được tứ niệm xứ (bốn phép quán để an trú tâm: quán thân là không sạch, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán mọi pháp đều không có cái ta). Được tứ niệm xứ rồi thì được trụ vào kham nhẫn địa (địa vị chịu đựng được mọi điều, một giai vị tu của Bồ-tát). Bồ-tát ma-ha-tát trụ ở địa vị này rồi thì chịu đựng được tham dục, giận dữ, si mê. Bồ-tát cũng chịu được lạnh, nóng, đói, khát, muỗi mòng, bọ chét, chấy rận, gió dữ, những va chạm khó chịu và đủ thứ bệnh dịch, chịu được lời ác chửi mắng, bị đánh đập, roi vọt. Mọi khổ não của thân và tâm đều nhẫn chịu được. Vì thế gọi là trụ kham nhẫn địa.

 Bồ-tát ma-ha-tát Ca-diếp (vị Bồ-tát đang thưa hỏi Phật trong kinh này) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (đấng được cả thế gian tôn kính, tôn hiệu của Phật), khi Bồ-tát chưa được trụ vào bất động địa (địa vị không còn lay động, không thể thoái lui, bậc thứ tám trong mười bậc tu của Bồ-tát) mà đang giữ giới trong sạch, có nhân duyên nào được phá giới chăng?" Phật dạy: "Này thiện nam tử, có Bồ-tát chưa được trụ bất động địa mà vì có nhân duyên nên có thể phá giới." Ca-diếp cung kính thưa: "Đó là nhân duyên gì?"

 Phật dạy: "Này Ca-diếp, nếu có Bồ-tát biết rằng nhờ nhân duyên phá giới mà có thể khiến người khác thọ trì (nhận lấy và giữ gìn), yêu thích kinh điển Đại thừa (giáo pháp "cỗ xe lớn", chủ trương cứu độ tất cả chúng sinh cùng thành Phật), lại khiến họ đọc tụng thông thuộc, chép kinh, giảng rộng cho người khác, không thoái lui khỏi con đường đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp, tức quả vị Phật), thì vì lẽ ấy được phá giới. Lúc ấy Bồ-tát nên nghĩ: 'Ta thà một kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) hoặc gần một kiếp rơi vào địa ngục A-tỳ (địa ngục khổ nhất, chịu khổ liên tục không ngừng) chịu tội, cũng quyết khiến người ấy không thoái lui khỏi A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Này Ca-diếp, vì nhân duyên ấy mà Bồ-tát ma-ha-tát được hủy bỏ giới thanh tịnh."

 Lúc ấy Bồ-tát ma-ha-tát Văn-thù-sư-lợi (vị Bồ-tát tượng trưng cho trí tuệ) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu có Bồ-tát thu nhận, che chở, giữ gìn người như thế, khiến họ không thoái mất tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật), thì tuy là hủy giới, nhưng không có lẽ nào vì thế mà rơi vào địa ngục A-tỳ."

 Bấy giờ Phật khen Văn-thù-sư-lợi: "Hay thay, hay thay! Đúng như lời ông nói. Ta nhớ thuở xưa, ở cõi Diêm-phù-đề (châu lục phía nam núi Tu-di, chỉ thế giới loài người chúng ta) này, ta làm vua một nước lớn, tên là Tiên Dự. Vua yêu quý, kính trọng kinh điển Đại thừa. Tâm vua hoàn toàn hiền lành, không thô ác, không ghen ghét, không keo kiệt. Miệng vua thường nói lời yêu thương, lời tốt lành. Thân vua thường che chở người nghèo khổ, côi cút. Vua bố thí và tinh tấn không hề ngừng nghỉ. Thời ấy không có Phật, cũng không có Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) và Duyên giác (người tự quán lý nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy).

 Lúc ấy ta yêu thích kinh điển Phương đẳng (kinh Đại thừa, giảng giáo lý rộng lớn và bình đẳng) của Đại thừa. Trong mười hai năm, ta phụng sự các Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế của đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ), cung cấp mọi thứ họ cần. Qua mười hai năm, việc cung dưỡng đã xong, ta liền nói: 'Nay các thầy nên phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Bà-la-môn nói: 'Tâu đại vương, tính chất của bồ-đề là không có gì cả, kinh điển Đại thừa cũng vậy. Đại vương, sao lại bảo người ta trở nên giống như hư không?' Này thiện nam tử, lúc ấy ta rất trọng Đại thừa. Nghe Bà-la-môn phỉ báng kinh Phương đẳng, ta liền lập tức dứt mạng căn (sự sống) của họ. Này thiện nam tử, vì nhân duyên ấy mà từ đó đến nay ta không rơi vào địa ngục. Này thiện nam tử, che chở và giữ gìn kinh điển Đại thừa có sức mạnh vô lượng như vậy."

 Lại nữa, này Ca-diếp, còn có thánh hạnh nữa, đó là tứ thánh đế (bốn chân lý của bậc thánh). Khổ, tập, diệt, đạo gọi là bốn thánh đế. Này Ca-diếp, khổ (sự khổ đau) có tướng bức bách. Tập (nguyên nhân gom góp gây ra khổ) có tướng sinh ra và làm lớn thêm. Diệt (sự chấm dứt khổ) có tướng vắng lặng. Đạo (con đường dẫn đến chấm dứt khổ) có tướng Đại thừa. Lại nữa, này thiện nam tử, khổ là tướng hiện ra, tập là tướng chuyển biến, diệt là tướng trừ bỏ, đạo là tướng có thể trừ bỏ.

 Lại nữa, này thiện nam tử, khổ có ba tướng: khổ khổ (cái khổ của chính những cảm giác đau khổ), hành khổ (cái khổ vì mọi thứ luôn biến đổi, không dừng), hoại khổ (cái khổ khi niềm vui bị tan hoại). Tập là hai mươi lăm hữu (hai mươi lăm cõi tồn tại mà chúng sinh trôi lăn sinh tử trong đó). Diệt là diệt hết hai mươi lăm hữu. Đạo là tu giới (giữ gìn giới luật), định (tâm chuyên nhất, lắng yên) và tuệ (trí tuệ thấy rõ chân lý). Lại nữa, này thiện nam tử, pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rỉ chảy, còn bị trói buộc trong sinh tử) có hai thứ: có nhân và có quả. Pháp vô lậu (pháp đã dứt sạch phiền não) cũng có hai thứ: có nhân và có quả. Quả hữu lậu gọi là khổ. Nhân hữu lậu gọi là tập. Quả vô lậu gọi là diệt. Nhân vô lậu gọi là đạo.

 Lại nữa, này thiện nam tử, có tám tướng gọi là khổ: khổ vì sinh, khổ vì già, khổ vì bệnh, khổ vì chết, ái biệt ly khổ (khổ vì phải xa lìa người, vật mình yêu thương), oán tằng hội khổ (khổ vì phải gặp gỡ, chung đụng với điều mình oán ghét), cầu bất đắc khổ (khổ vì mong cầu mà không được), ngũ thịnh ấm khổ (khổ vì năm ấm hừng thịnh, tức chính thân tâm do năm ấm hợp thành là một khối khổ). Pháp sinh ra tám khổ ấy gọi là nhân (tức là tập). Chỗ không còn tám pháp ấy gọi là diệt. Thập lực (mười thứ trí lực của Phật), tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), tam niệm xứ (ba chỗ an trú tâm của Phật: dù người nghe pháp kính tin, không kính tin, hay có người tin có người không, Phật vẫn không vui không buồn) và đại bi (lòng thương xót lớn), đó gọi là đạo.

 Này thiện nam tử, sinh là tướng đi ra, gồm năm thứ: một là lúc mới bắt đầu, hai là đến lúc trọn đủ(?), ba là lớn lên, bốn là ra khỏi thai, năm là sinh theo chủng loại.

 Thế nào là già? Già có hai thứ: một là già trong từng khoảnh khắc, hai là già suốt một đời. Lại có hai thứ: một là già trong lúc lớn lên, hai là già trong lúc suy hoại. Đó gọi là già.

 Thế nào là bệnh? Bệnh là bốn đại, giống như bốn con rắn độc, không điều hòa với nhau. Bệnh cũng có hai thứ: một là bệnh thân, hai là bệnh tâm. Bệnh thân có năm: một là do nước, hai là do gió, ba là do nhiệt, bốn là bệnh lẫn lộn, năm là bệnh khách (bệnh từ bên ngoài đến). Bệnh khách có bốn: một là gắng làm quá sức mình, hai là sơ ý quên mà té ngã, ba là bị dao, gậy, gạch, đá, bốn là bị quỷ mị nhập vào. Bệnh tâm cũng có bốn: một là quá phấn khích, hai là sợ hãi, ba là lo buồn, bốn là ngu si.

 Lại nữa, này thiện nam tử, bệnh của thân và tâm gồm có ba loại. Ba loại ấy là gì? Một là do quả báo của nghiệp (những việc làm đời trước). Hai là không tránh xa được những điều trái nghịch xấu. Ba là thời tiết thay đổi. Từ những điều ấy sinh ra các thứ bệnh, được phân theo nhân duyên, theo tên gọi và theo cảm giác. Phân theo nhân duyên là các bệnh do gió v.v. Phân theo tên gọi là tim buồn bực, phổi trướng, khí nghịch khó thở, ho, tim hồi hộp, tiêu chảy. Phân theo cảm giác là nhức đầu, đau mắt, đau tay chân v.v. Đó gọi là bệnh.

 Thế nào là chết? Chết là bỏ cái thân đã nhận. Bỏ thân đã nhận cũng có hai thứ: một là chết vì hết mạng, hai là chết vì duyên bên ngoài. Chết vì hết mạng có ba: một là hết mạng nhưng chưa hết phúc, hai là hết phúc nhưng chưa hết mạng, ba là cả phúc lẫn mạng đều hết. Chết vì duyên bên ngoài cũng có ba: một là tự hại mình một cách phi lý mà chết, hai là bị người khác hại oan mà chết, ba là cả hai cùng có mà chết. Lại có ba thứ chết: một là chết vì buông lung, hai là chết vì phá giới, ba là chết vì mạng căn bị hoại. Thế nào gọi là chết vì buông lung? Nếu có ai phỉ báng kinh Đại thừa Phương đẳng và Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ đưa người sang bờ giải thoát), đó gọi là chết vì buông lung. Thế nào gọi là chết vì phá giới? Hủy phạm những giới cấm mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã chế định, đó gọi là chết vì phá giới. Thế nào gọi là chết vì mạng căn bị hoại? Bỏ thân ngũ ấm, đó gọi là chết vì mạng căn bị hoại. Vì thế nói rằng chết là khổ lớn.

 Thế nào gọi là ái biệt ly khổ? Là những gì mình yêu thương bị hư hoại, tan lìa. Sự tan lìa ấy cũng có hai thứ: một là năm ấm ở cõi người bị hoại, hai là năm ấm ở cõi trời bị hoại. Năm ấm mà người và trời yêu thương như thế, nếu phân biệt tính đếm thì có vô lượng thứ. Đó gọi là ái biệt ly khổ.

 Thế nào gọi là oán tằng hội khổ? Là những điều mình không ưa lại cứ tụ họp với mình. Điều ấy có ba thứ, đó là địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh. Ba nẻo ấy, nếu phân biệt tính đếm thì có vô lượng thứ. Đó gọi là oán tằng hội khổ.

 Thế nào gọi là cầu bất đắc khổ? Cầu bất đắc khổ có hai thứ: một là mong cầu điều gì mà không được, hai là bỏ ra nhiều công sức mà không được kết quả. Đó gọi là cầu bất đắc khổ.

 Thế nào gọi là ngũ thịnh ấm khổ? Ngũ thịnh ấm khổ gồm khổ vì sinh, khổ vì già, khổ vì bệnh, khổ vì chết, ái biệt ly khổ, oán tằng hội khổ(?), cầu bất đắc khổ. Vì vậy gọi là ngũ thịnh ấm khổ.

 Này Ca-diếp, sinh là gốc rễ của bảy thứ khổ như vậy, từ khổ vì già cho đến ngũ thịnh ấm khổ. Này Ca-diếp, sự già yếu thì không phải ai cũng có. Phật và chư thiên (các vị trời) thì nhất định không có già. Ở cõi người thì không nhất định, có người có, có người không. Này Ca-diếp, đã nhận thân trong tam giới (ba cõi mà chúng sinh trôi lăn: cõi Dục còn ham muốn; cõi Sắc còn thân hình vi tế; cõi Vô sắc chỉ còn tâm) thì không ai không có sinh, còn già thì không nhất định. Vì vậy, mọi khổ đều lấy sinh làm gốc. Này Ca-diếp, chúng sinh ở thế gian bị sự điên đảo che lấp tâm, nên tham đắm sự sinh mà chán ghét già và chết. Này Ca-diếp, Bồ-tát thì không như vậy, ngay khi mới sinh đã thấy được tai hại của sự sinh.

 Này Ca-diếp, ví như có một người nữ vào nhà người khác. Cô gái ấy xinh đẹp, dung mạo lộng lẫy, đeo chuỗi ngọc quý trang sức trên thân. Chủ nhà thấy vậy liền hỏi: "Cô tên gì? Thuộc về nhà ai?" Cô gái đáp: "Tôi là Công Đức Đại Thiên (nữ thần Công Đức, vị thần mang lại phúc lộc)." Chủ nhà hỏi: "Cô đến đâu thì làm gì?" Cô gái đáp: "Tôi đến đâu thì có thể ban cho đủ thứ vàng, bạc, lưu ly (ngọc xanh), pha lê, trân châu, san hô, hổ phách, xà cừ, mã não, voi, ngựa, xe cộ, tôi tớ, kẻ hầu người hạ." Chủ nhà nghe xong vui mừng hớn hở vô cùng, nói: "Nay nhờ phúc đức của tôi mà cô đến nhà tôi." Rồi ông liền đốt hương, rải hoa, cúng dường, cung kính lễ lạy.

 Rồi ông lại thấy ngoài cửa có một người nữ khác. Cô ta hình dạng xấu xí, quần áo rách nát, đầy những cáu ghét, da dẻ nứt nẻ, màu trắng bệch. Thấy vậy ông hỏi: "Cô tên gì? Thuộc về nhà ai?" Cô gái đáp: "Tôi tên là Hắc Ám (Tối Tăm)." Ông lại hỏi: "Vì sao tên là Hắc Ám?" Cô gái đáp: "Tôi đi đến đâu thì khiến mọi của cải trong nhà ấy hao mòn sạch." Chủ nhà nghe xong liền cầm dao bén, nói: "Nếu cô không đi, ta sẽ giết cô." Cô gái đáp: "Ông thật ngu si, chẳng có trí tuệ." Chủ nhà hỏi: "Sao lại bảo ta ngu si, không có trí tuệ?" Cô gái đáp: "Người ở trong nhà ông chính là chị tôi. Tôi luôn đi đứng cùng với chị. Nếu ông đuổi tôi thì cũng phải đuổi cả chị tôi."

 Chủ nhà trở vào hỏi Công Đức Thiên: "Ngoài cửa có một người nữ nói là em gái cô, có thật vậy không?" Công Đức Thiên đáp: "Đúng là em gái tôi. Tôi với em đi đứng cùng nhau, chưa từng rời nhau. Ở bất cứ chỗ nào, tôi thường làm điều tốt, em tôi thường làm điều xấu. Tôi thường đem lại lợi ích, em tôi thường gây suy sụp. Ai yêu tôi thì cũng phải yêu em tôi. Ai kính trọng tôi thì cũng phải kính trọng em tôi." Chủ nhà liền nói: "Nếu có chuyện tốt xấu như thế thì tôi không cần cả hai, các cô cứ tùy ý mà đi." Bấy giờ hai cô gái cùng dắt nhau trở về chỗ ở của mình. Lúc ấy chủ nhà thấy họ đã đi, lòng vui mừng hớn hở vô cùng.

 Rồi hai cô gái lại cùng nhau đến nhà một người nghèo. Người nghèo thấy vậy vui mừng, liền mời: "Từ nay trở đi, xin hai cô thường ở nhà tôi." Công Đức Thiên nói: "Chúng tôi vừa bị người khác đuổi đi, vì sao ông lại mời cả hai chúng tôi ở lại?" Người nghèo đáp: "Nay cô thương đến tôi, vì cô mà tôi cũng sẽ kính trọng em cô. Vì thế tôi mời cả hai cô ở lại nhà tôi." Này Ca-diếp, Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, không mong được sinh lên cõi trời, vì có sinh thì sẽ có già, bệnh, chết. Vì vậy Bồ-tát bỏ cả hai, không hề có lòng luyến ái. Còn kẻ phàm phu ngu si không biết tai hại của già, bệnh, chết, nên tham nhận cả hai thứ là sinh và chết.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như một cậu bé dòng Bà-la-môn bị cơn đói bức bách, thấy trong đống phân người có quả am-la (một loại quả như xoài), liền nhặt lấy. Người có trí thấy vậy liền quở: "Cậu là dòng Bà-la-môn, dòng dõi trong sạch, sao lại nhặt quả dơ bẩn trong đống phân?" Cậu bé nghe vậy đỏ mặt xấu hổ, liền đáp: "Thật tôi không ăn, chỉ định rửa sạch rồi lại vứt đi." Người trí nói: "Cậu thật ngu si! Nếu rồi lại vứt đi thì lúc đầu không nên nhặt." Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, đối với sự sinh thì không nhận cũng không bỏ, như người trí kia quở trách cậu bé. Còn kẻ phàm phu thì mừng khi sinh, ghét khi chết, như cậu bé kia nhặt quả rồi lại vứt đi.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như ở đầu ngã tư đường có người đựng đầy thức ăn trong đồ chứa, đủ cả màu, hương, vị, muốn đem bán. Có người từ xa đến, đói lả, gầy yếu, thấy thức ăn đủ màu, hương, vị, liền chỉ vào hỏi: "Đây là món gì?" Chủ hàng đáp: "Đây là thức ăn thượng hạng, đủ màu, hương, vị. Ai ăn món này thì được sắc đẹp, được sức lực, hết đói khát, được thấy các vị trời. Chỉ có một điều hại, đó là ăn xong thì chết." Người kia nghe xong liền nghĩ: "Ta không cần sắc đẹp, sức lực hay thấy các vị trời, cũng không muốn chết." Rồi người ấy nói: "Ăn món này xong mà chết, vậy ông bán ở đây để làm gì?" Chủ hàng đáp: "Người có trí thì không bao giờ chịu mua. Chỉ có kẻ ngu không biết chuyện này, trả cho tôi nhiều tiền rồi tham ăn." Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, không mong sinh lên cõi trời để được sắc đẹp, sức lực và thấy các vị trời. Vì sao? Vì sinh lên đó cũng không thoát khỏi các khổ não. Còn kẻ phàm phu ngu si thì hễ sinh ở đâu cũng đều tham luyến chỗ đó, vì họ không thấy được già, bệnh, chết.

 Lại nữa, này thiện nam tử, ví như cây độc, rễ có thể giết người, thân cũng có thể giết người, vỏ, hoa, quả, hạt đều có thể giết người. Này thiện nam tử, năm ấm mà chúng sinh nhận lấy ở những nơi thọ sinh trong hai mươi lăm hữu cũng như vậy, thứ nào cũng có thể giết người.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như phân dơ, dù ít hay nhiều cũng đều hôi thối. Này thiện nam tử, sự sinh cũng như vậy, dù sống đến tám vạn tuổi hay chỉ mười tuổi cũng đều chịu khổ.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như trên bờ vực hiểm có cỏ che phủ. Bên bờ vực ấy có nhiều cam lộ (nước ngọt thần diệu). Ai ăn được thì sống lâu nghìn năm(?), dứt hẳn mọi bệnh tật, yên ổn vui sướng. Kẻ phàm phu ngu si vì tham vị ngọt nên không biết bên dưới có hố sâu lớn, cứ tiến tới định lấy, không ngờ trượt chân rơi xuống hố mà chết. Người trí biết vậy thì bỏ đi xa. Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, còn không muốn nhận món ăn ngon ở cõi trời, huống gì ở cõi người. Kẻ phàm phu ở cõi người thì [vì tham] mà phải xuống địa ngục nuốt hòn sắt nóng, huống gì đến món ăn ngon của trời người mà không ăn được(?). Này Ca-diếp, qua những ví dụ như thế và vô số ví dụ khác, nên biết rằng sự sinh thật là khổ lớn. Này Ca-diếp, đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát an trú trong kinh Đại thừa Đại Niết-bàn (kinh nói về sự giải thoát rốt ráo, dứt sạch sinh tử) mà quán khổ vì sinh.

 Này Ca-diếp, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát an trú trong kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì già? Già khiến người ta ho ngược, khó thở, làm mất sức mạnh. Già phá hỏng trí nhớ, sự gắng sức giữ gìn, niềm vui tuổi trẻ, sự kiêu ngạo tự cao, sự yên ổn và tự do. Già làm lưng còng(?), làm người ta lười biếng, uể oải, bị người khác coi thường. Này Ca-diếp, ví như ao nước đầy hoa sen nở tươi tốt, rất đáng yêu thích, gặp trời đổ mưa đá thì bị phá nát hết. Này thiện nam tử, già cũng như vậy, phá hỏng hết sự cường tráng và sắc đẹp.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như vua một nước có một vị quan trí giỏi binh pháp. Có vua nước địch chống lại, không chịu thuần phục. Vua sai vị quan này đi đánh dẹp, ông liền bắt được vua địch đem về dâng vua. Già cũng như vậy, bắt lấy sự cường tráng và sắc đẹp đem nộp cho vua Chết. Lại nữa, này Ca-diếp, ví như trục xe đã gãy thì không còn dùng được nữa. Già cũng như vậy, không còn dùng được vào việc gì.

 Lại nữa, này Ca-diếp, như nhà giàu lớn có nhiều của báu như vàng, bạc, lưu ly, san hô, hổ phách, xà cừ, mã não. Nếu có bọn giặc cướp vào nhà thì cướp đoạt sạch không còn gì. Này thiện nam tử, tuổi trẻ và sắc đẹp cũng như vậy, luôn bị giặc Già cướp đoạt. Lại nữa, này Ca-diếp, ví như người nghèo ham món ăn ngon, áo quần mềm mại, tuy mong ước mà không có được. Này thiện nam tử, già cũng như vậy, tuy có lòng tham muốn hưởng giàu sang, thỏa thích năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon và sự xúc chạm êm ái) mà không thể có được.

 Lại nữa, này Ca-diếp, như con rùa trên cạn, lòng luôn nhớ nước. Này thiện nam tử, con người cũng như vậy, khi đã bị tuổi già làm cho khô héo thì lòng luôn nhớ những thú vui năm dục đã hưởng thời trai trẻ. Lại nữa, này Ca-diếp, như hoa sen vào tháng mùa thu ai cũng thích ngắm, nhưng khi hoa héo vàng thì người ta ghét bỏ. Này thiện nam tử, tuổi trẻ và vẻ cường tráng cũng như vậy, được mọi người yêu thích, nhưng khi già đến thì bị mọi người ghét bỏ, coi rẻ.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như cây mía, khi đã bị ép thì bã không còn vị gì. Này thiện nam tử, tuổi trẻ và vẻ cường tráng cũng như vậy, khi đã bị tuổi già ép thì không còn ba vị: một là vị của việc xuất gia, hai là vị của việc đọc tụng kinh, ba là vị của việc ngồi thiền. Lại nữa, này Ca-diếp, ví như trăng tròn, ban đêm thì sáng rỡ, ban ngày thì không. Này thiện nam tử, con người cũng như vậy, lúc trẻ thì đoan trang, dung mạo đẹp đẽ khác thường, khi già thì suy yếu, hình dáng và tinh thần khô héo.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như có vị vua thường lấy chánh pháp trị nước, chân thật không gian dối, từ bi, ưa bố thí, rồi bị nước địch đánh phá, phải lưu lạc chạy trốn sang nước khác. Dân nước khác thấy vậy sinh lòng thương xót, đều nói: "Đại vương, ngày trước ngài lấy chánh pháp trị nước, không làm oan trăm họ, sao một sớm lại lưu lạc đến đây?" Này thiện nam tử, con người cũng như vậy, khi đã bị tuổi già làm suy sụp thì thường khen ngợi những việc mình làm thời trai trẻ.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như bấc đèn chỉ nhờ vào dầu. Khi dầu đã cạn thì đèn không cháy được lâu. Này thiện nam tử, con người cũng như vậy, chỉ nhờ vào dầu của tuổi trẻ. Khi dầu tuổi trẻ đã cạn thì cái bấc già nua làm sao còn cháy lâu được? Lại nữa, này Ca-diếp, ví như sông cạn, không thể đem lợi ích cho người, loài phi nhân (các loài không phải người như quỷ thần), chim bay, thú chạy. Này thiện nam tử, con người cũng như vậy, bị tuổi già làm khô cạn thì không làm lợi ích được việc gì.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như cái cây mọc sát bờ sông dốc đứng, nếu gặp gió dữ thì ắt sẽ đổ nhào. Này thiện nam tử, con người cũng như vậy, đứng bên bờ hiểm của tuổi già, khi gió Chết thổi đến thì không thể đứng vững. Lại nữa, này Ca-diếp, như xe gãy trục thì không chở nặng được. Này thiện nam tử, già cũng như vậy, không thể thưa hỏi và tiếp nhận mọi pháp lành. Lại nữa, này Ca-diếp, ví như trẻ thơ bị người ta coi nhẹ. Này thiện nam tử, già cũng như vậy, thường bị mọi người coi thường, chê bai. Này Ca-diếp, qua những ví dụ như thế và vô số ví dụ khác, nên biết rằng già thật là khổ lớn. Này Ca-diếp, đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì già.

 Này Ca-diếp, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì bệnh? Bệnh có thể phá hỏng mọi điều yên ổn vui vẻ, ví như mưa đá làm hư hại lúa mạ. Lại nữa, này Ca-diếp, như người có kẻ thù thì lòng thường lo buồn, sợ hãi. Này thiện nam tử, tất cả chúng sinh cũng như vậy, thường sợ khổ vì bệnh, lòng mang lo buồn.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như có người dung mạo đẹp đẽ, được phu nhân của vua đem lòng ham muốn, sai người ép gọi đến để tư thông. Vua bắt được, liền sai người móc một mắt, cắt một tai, chặt một tay một chân của người ấy. Lúc ấy hình dáng người ấy đổi khác, bị người ta ghét bỏ. Này thiện nam tử, con người cũng như vậy, dù thân thể, tai mắt đầy đủ, nhưng khi đã bị bệnh khổ trói buộc, bức bách thì bị mọi người ghét bỏ.

 Lại nữa, này Ca-diếp, như cây chuối, tre, lau, sậy và con la, hễ có hạt hay có con thì chết. Này thiện nam tử, con người cũng như vậy, hễ có bệnh thì chết. Lại nữa, này Ca-diếp, như vua Chuyển luân (vị vua thánh cai trị cả bốn châu thiên hạ bằng chánh pháp), vị đại thần cầm quân luôn đi trước dẫn đường, vua đi theo sau. Cũng như vua cá, vua kiến, vua ốc, vua trâu, hay người chủ đoàn buôn: khi những vị này đi trước thì cả bầy, cả đoàn đều theo sau, không ai rời bỏ. Này thiện nam tử, vua Chuyển luân Chết cũng như vậy, luôn theo sau vị đại thần Bệnh, không hề rời bỏ. Vua Bệnh cũng như vua cá, vua kiến, vua ốc, vua trâu, người chủ đoàn buôn kia, luôn có cả đoàn Chết theo sau.

 Này Ca-diếp, nhân duyên của bệnh là khổ não, lo buồn, than khóc, thân tâm không yên, hoặc bị giặc thù bức hại. Bệnh làm thủng chiếc phao bơi, dỡ bỏ cây cầu (ví như phá hỏng chỗ nương tựa để vượt qua biển khổ), cũng có thể cướp mất gốc rễ của chánh niệm, lại phá hỏng sự cường tráng, sắc đẹp, sức lực và sự yên vui, khiến người ta bỏ mất lòng hổ thẹn, làm thân tâm nóng như lửa đốt. Qua những ví dụ như thế và vô số ví dụ khác, nên biết rằng khổ vì bệnh là khổ lớn. Này Ca-diếp, đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì bệnh.

 Này Ca-diếp, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì chết? Chết là vì nó thiêu hủy hết. Này Ca-diếp, như khi nạn lửa (trận lửa lớn hủy diệt thế giới vào cuối kiếp) nổi lên thì thiêu cháy hết mọi thứ, chỉ trừ cõi Nhị thiền (cõi trời của người chứng tầng thiền định thứ hai), vì sức lửa không lên tới được. Này thiện nam tử, lửa Chết cũng vậy, thiêu cháy hết mọi thứ, chỉ trừ Bồ-tát an trú trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn, vì sức của nó không với tới được. Lại nữa, này Ca-diếp, như khi nạn nước nổi lên thì cuốn chìm hết mọi thứ, chỉ trừ cõi Tam thiền (cõi trời của tầng thiền định thứ ba), vì sức nước không lên tới được. Này thiện nam tử, nước Chết cũng vậy, cuốn chìm hết mọi thứ, chỉ trừ Bồ-tát an trú trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn. Lại nữa, này Ca-diếp, như khi nạn gió nổi lên thì thổi tan hết mọi thứ, chỉ trừ cõi Tứ thiền (cõi trời của tầng thiền định thứ tư), vì sức gió không lên tới được. Này thiện nam tử, gió Chết cũng vậy, thổi tan hết mọi thứ, chỉ trừ Bồ-tát an trú trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vì nhân duyên gì mà cõi Tứ thiền gió không thổi được, nước không cuốn được, lửa không đốt được?" Phật bảo Ca-diếp: "Này thiện nam tử, vì cõi Tứ thiền không còn lỗi hại nào ở trong lẫn ở ngoài. Này thiện nam tử, lỗi hại của cõi Sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất) là bên trong còn giác và quán (hoạt động suy tìm thô và xét kỹ tinh tế của tâm), bên ngoài có nạn lửa. Lỗi hại của Nhị thiền là bên trong còn niềm hoan hỷ, bên ngoài có nạn nước. Lỗi hại của Tam thiền là bên trong còn hơi thở, bên ngoài có nạn gió. Này thiện nam tử, cõi Tứ thiền thì lỗi hại trong ngoài đều không có, vì thế các tai nạn không với tới được. Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, an trú trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn, lỗi hại trong ngoài đều đã dứt hết, vì thế vua Chết không với tới được."

 Lại nữa, này thiện nam tử, như chim Kim-sí (loài chim thần cánh vàng, chuyên ăn rồng) có thể ăn và tiêu hóa được mọi thứ như rồng, cá, vàng, bạc và các của báu, chỉ trừ kim cương là không tiêu được. Này thiện nam tử, chim Kim-sí Chết cũng như vậy, ăn và tiêu hóa được tất cả chúng sinh, chỉ không tiêu được Bồ-tát ma-ha-tát an trú trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như cây cỏ ven bờ sông, khi nước lớn dâng mạnh đều bị cuốn trôi ra biển cả, chỉ trừ cây dương liễu vì nó mềm dẻo. Này thiện nam tử, tất cả chúng sinh cũng như vậy, đều bị cuốn theo dòng chảy vào biển Chết, chỉ trừ Bồ-tát an trú trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn.

 Lại nữa, này Ca-diếp, như thần Na-la-diên (vị thần có sức mạnh vô địch) có thể đánh bại mọi lực sĩ, chỉ trừ gió lớn. Vì sao? Vì gió không có gì ngăn ngại. Này thiện nam tử, Na-la-diên Chết cũng như vậy, có thể đánh bại tất cả chúng sinh, chỉ trừ Bồ-tát an trú trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn. Vì sao? Vì Bồ-tát không có gì ngăn ngại.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như có người giả vờ thân thiện với kẻ thù của mình, thường theo sát như bóng theo hình, rình chờ dịp để giết. Nhưng kẻ thù kia cẩn thận, tự phòng bị chắc chắn, nên người ấy không giết được. Này thiện nam tử, kẻ thù Chết cũng vậy, thường rình rập chúng sinh để giết, chỉ không giết được Bồ-tát ma-ha-tát an trú trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn. Vì sao? Vì vị Bồ-tát ấy không buông lung.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như bỗng nhiên trút xuống trận mưa kim cương dữ dội, phá hỏng hết cây thuốc, mọi loài cây, núi rừng, đất cát, gạch đá, vàng bạc, lưu ly, mọi thứ, chỉ không phá được viên kim cương quý thật. Này thiện nam tử, mưa kim cương Chết cũng như vậy, phá hỏng được tất cả chúng sinh, chỉ trừ Bồ-tát kim cương an trú trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn.

 Lại nữa, này Ca-diếp, như chim Kim-sí ăn được các loài rồng, chỉ không ăn được những con đã thọ tam quy (quy y ba ngôi báu: nương tựa Phật, Pháp và Tăng). Này thiện nam tử, chim Kim-sí Chết cũng như vậy, ăn được vô lượng chúng sinh, chỉ trừ Bồ-tát an trú trong ba định. Ba định là gì? Là định Không (thấy mọi pháp đều trống rỗng, không có tự tính), định Vô tướng (không bám vào hình tướng) và định Vô nguyện (không còn mong cầu gì).

 Lại nữa, này Ca-diếp, như rắn độc ma-la(?), hễ cắn ai thì dù có thần chú hay, thuốc quý cũng không làm gì được, chỉ có câu chú sao A-kiệt-đa (một câu thần chú mang tên một vì sao) mới chữa khỏi được. Này thiện nam tử, bị độc Chết cắn cũng như vậy, mọi phương thuốc đều không làm gì được, chỉ trừ thần chú Đại thừa Đại Bát-niết-bàn mà Bồ-tát an trú.

 Lại nữa, này Ca-diếp, ví như có người bị vua giận. Nếu người ấy biết dùng lời mềm mỏng, dâng nộp của báu thì có thể thoát tội. Này thiện nam tử, vua Chết thì không như vậy, dù dùng lời mềm mỏng, đem tiền của châu báu dâng nộp cũng không thoát được.

 Này thiện nam tử, cái chết là ở nơi hiểm nạn mà không có lương thực mang theo; đường đi xa xôi mà không có bạn đồng hành; ngày đêm đi mãi mà không biết đâu là cuối; sâu thẳm tối tăm mà không có đèn soi; đi vào không có cửa ngõ mà vẫn có chỗ đến; tuy không có chỗ đau mà không chữa được; đi thì không gì ngăn được, đến thì không thoát được; không phá hoại gì mà ai thấy cũng đau buồn; không phải hình sắc xấu ác mà khiến người ta sợ hãi; luôn kề bên thân mà không ai hay biết. Này Ca-diếp, qua những ví dụ như thế và vô số ví dụ khác, nên biết rằng chết thật là khổ lớn. Này Ca-diếp, đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán khổ vì chết.

 Này Ca-diếp, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát an trú trong kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán ái biệt ly khổ? Ái biệt ly khổ là gốc rễ của mọi khổ, như bài kệ (bài thơ trong kinh Phật) có nói:

 Vì yêu sinh lo, vì yêu sinh sợ, nếu lìa được yêu,

 còn lo gì, sợ gì?

 Vì nhân duyên yêu thương nên sinh lo khổ. Vì lo khổ nên khiến chúng sinh già yếu. Ái biệt ly khổ chính là cái chết. Này thiện nam tử, vì sự chia lìa mà sinh ra đủ mọi thứ khổ nhỏ nhặt. Nay ta sẽ phân tích, bày rõ cho ông.

 Này thiện nam tử, ở đời quá khứ, người ta sống lâu vô lượng. Thời ấy có một vị vua tên là Thiện Trụ. Vua lúc còn là đồng tử, lúc làm thái tử coi việc nước, đến khi lên ngôi vua, mỗi giai đoạn đều kéo dài tám vạn bốn nghìn năm. Bấy giờ trên đỉnh đầu vua mọc lên một cục thịt. Cục thịt ấy mềm như bông đâu-la (loại bông cây rất mềm mịn), như vải kiếp-bối (vải bông mịn), dần dần lớn lên. Vua không cho đó là điều đáng lo. Đủ mười tháng, cục thịt nứt ra, sinh một bé trai. Đứa bé hình dáng đẹp đẽ, khác thường, ít ai sánh bằng, sắc tướng sáng rõ, bậc nhất trong loài người. Vua cha vui mừng, đặt tên là Đỉnh Sinh (sinh ra từ đỉnh đầu). Rồi vua Thiện Trụ giao việc nước cho Đỉnh Sinh, bỏ cung điện, vợ con, quyến thuộc, vào núi học đạo trọn tám vạn bốn nghìn năm.

 Bấy giờ, vào ngày rằm, Đỉnh Sinh ở trên lầu cao, tắm gội và giữ trai giới (giữ giới, ăn chay thanh tịnh). Ngay lúc ấy, từ phương đông có bánh xe vàng báu xuất hiện. Bánh xe có nghìn nan hoa, đủ cả trục giữa và vành, không do thợ làm mà tự nhiên thành, bay đến ứng hiện. Vua Đỉnh Sinh liền nghĩ: "Xưa ta từng nghe vị tiên có năm phép thần thông nói rằng: Nếu vua dòng Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ sĩ ở Ấn Độ) vào ngày rằm ở trên lầu cao, tắm gội và giữ trai giới, mà có bánh xe vàng nghìn nan hoa không thiếu, đủ trục và vành, không do thợ làm mà tự nhiên thành, bay đến ứng hiện, thì nên biết vua ấy sẽ được làm Chuyển luân thánh đế." Vua lại nghĩ: "Nay ta sẽ thử." Vua liền lấy tay trái nâng bánh xe báu, tay phải cầm lư hương, gối phải quỳ xuống đất mà phát lời thề: "Nếu bánh xe vàng báu này là thật, không hư dối, thì hãy đi theo con đường mà các vị Chuyển luân thánh vương ngày trước đã đi." Thề xong, bánh xe vàng báu bay lên hư không, đi khắp mười phương rồi trở về nằm trong tay trái của Đỉnh Sinh. Lúc ấy Đỉnh Sinh vui mừng hớn hở vô cùng, lại nói: "Nay chắc chắn ta sẽ làm vua Chuyển luân."

 Không lâu sau lại có voi báu xuất hiện, dáng vẻ đẹp đẽ như hoa sen trắng, bảy chỗ trên thân chạm đất. Đỉnh Sinh thấy vậy lại nghĩ: "Xưa ta từng nghe vị tiên có năm phép thần thông nói rằng: Nếu vua Chuyển luân vào ngày rằm ở trên lầu cao, tắm gội và giữ trai giới, mà có voi báu dáng vẻ đẹp đẽ như hoa sen trắng, bảy chỗ chạm đất, đến ứng hiện, thì nên biết vua ấy chính là thánh vương." Vua lại nghĩ: "Nay ta sẽ thử." Vua liền cầm lư hương, gối phải quỳ xuống đất mà phát lời thề: "Nếu voi trắng báu này là thật, không hư dối, thì hãy đi theo con đường mà các vị Chuyển luân thánh vương ngày trước đã đi." Thề xong, voi trắng báu từ sáng đến chiều đi khắp tám phương, đến tận bờ biển lớn, rồi trở về chỗ cũ. Lúc ấy Đỉnh Sinh rất vui mừng hớn hở, lại nói: "Nay chắc chắn ta là Chuyển luân thánh vương."

 Không lâu sau lại có ngựa báu xuất hiện, thân màu xanh biếc ánh lửa, bờm và đuôi màu vàng. Đỉnh Sinh thấy vậy lại nghĩ: "Xưa ta từng nghe vị tiên có năm phép thần thông nói rằng: Nếu vua Chuyển luân vào ngày rằm ở trên lầu cao, tắm gội và giữ trai giới, mà có ngựa báu thân màu xanh biếc rực rỡ, bờm đuôi màu vàng, đến ứng hiện, thì nên biết vua ấy chính là thánh vương." Vua lại nghĩ: "Nay ta sẽ thử." Vua liền cầm lư hương, gối phải quỳ xuống đất mà phát lời thề: "Nếu ngựa xanh báu này là thật, không hư dối, thì hãy đi theo con đường mà các vị Chuyển luân thánh vương ngày trước đã đi." Thề xong, ngựa xanh báu từ sáng đến chiều đi khắp tám phương, đến tận bờ biển lớn, rồi trở về chỗ cũ. Lúc ấy Đỉnh Sinh rất vui mừng hớn hở, lại nói: "Nay chắc chắn ta là Chuyển luân thánh vương."

 Không lâu sau lại có ngọc nữ báu xuất hiện, dung mạo đoan trang, đẹp đẽ bậc nhất, không cao không thấp, không trắng không đen. Các lỗ chân lông trên thân nàng tỏa ra hương chiên-đàn (gỗ trầm thơm quý). Hơi thở nàng thơm sạch như hoa sen xanh. Mắt nàng nhìn xa thấy được một do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, khoảng mười mấy cây số), tai nghe và mũi ngửi cũng xa như vậy. Lưỡi nàng rộng lớn, đưa ra có thể che kín mặt, mỏng mịn như lá đồng đỏ(?). Tâm nàng thông minh sáng suốt, có trí tuệ lớn, đối với mọi người luôn nói lời dịu dàng. Khi nàng lấy tay chạm vào áo vua thì biết ngay thân vua khỏe hay bệnh, lại biết được lòng vua đang nghĩ đến điều gì. Lúc ấy Đỉnh Sinh lại nghĩ: "Nếu có người nữ biết được lòng vua thì đó chính là ngọc nữ báu."

 Không lâu sau, trong cung vua tự nhiên có ngọc ma-ni báu (ngọc quý như ý, tỏa sáng). Ngọc bằng lưu ly xanh thuần, to như bắp đùi người(?), trong bóng tối chiếu sáng được một do-tuần. Nếu trời đổ mưa với những hạt mưa to như trục xe, sức của viên ngọc có thể làm thành chiếc lọng che phủ trọn một do-tuần, chắn trận mưa lớn ấy không cho lọt xuống. Lúc ấy Đỉnh Sinh lại nghĩ: "Nếu vua Chuyển luân được ngọc báu này thì ắt là thánh vương."

 Không lâu sau tự nhiên xuất hiện một vị quan giữ kho, của cải nhiều vô kể, giàu có vô lượng, kho tàng đầy tràn, không thiếu thứ gì. Do quả báo, ông có được con mắt có thể nhìn thấu mọi kho báu chôn giấu trong lòng đất. Vua nghĩ muốn điều gì, ông đều lo liệu được. Lúc ấy Đỉnh Sinh muốn thử ông, liền cùng ông lên thuyền ra biển lớn, bảo vị quan giữ kho: "Nay ta muốn có những của báu quý lạ." Vị quan nghe xong liền lấy hai tay khuấy nước biển. Từ mười đầu ngón tay hiện ra mười kho báu. Ông dâng lên thánh vương và tâu: "Đại vương, những gì ngài cần xin cứ tùy ý dùng, phần còn lại sẽ thả vào biển lớn." Lúc ấy Đỉnh Sinh rất vui mừng hớn hở, lại nghĩ: "Nay chắc chắn ta là Chuyển luân thánh vương."

 Không lâu sau tự nhiên xuất hiện một vị quan cầm quân, dũng mãnh, gan dạ, mưu lược bậc nhất, giỏi điều khiển bốn binh chủng (quân voi, quân ngựa, quân xe và quân bộ). Nếu nên giao chiến thì đem quân ra trình thánh vương; nếu không nên thì lui quân, không cho ra trận(?). Kẻ chưa khuất phục thì ông khiến cho khuất phục. Kẻ đã khuất phục thì ông có sức giữ gìn. Lúc ấy Đỉnh Sinh lại nghĩ: "Nếu vua Chuyển luân được vị tướng báu này, nên biết chắc chắn là Chuyển luân thánh vương."

 Bấy giờ Chuyển luân thánh đế Đỉnh Sinh bảo các đại thần: "Các khanh nên biết, cõi Diêm-phù-đề này yên ổn, sung túc. Nay ta đã có đủ bảy báu, đủ nghìn người con, còn phải làm gì nữa?" Các quan tâu: "Thưa vâng, đại vương. Châu Đông Phất-bà-đề (châu lục phía đông núi Tu-di) chưa quy thuận, đại vương nên đi chinh phục." Bấy giờ thánh vương cùng bảy báu và toàn bộ đoàn tùy tùng bay qua không trung đến Đông Phất-bà-đề. Dân cõi ấy vui mừng quy phục. Vua lại bảo các đại thần: "Cõi Diêm-phù-đề và Phất-bà-đề của ta đều yên ổn, sung túc, dân chúng đông đúc, đều đã đến quy phục. Ta có đủ bảy báu, đủ nghìn người con, còn phải làm gì nữa?" Các quan tâu: "Thưa vâng, đại vương. Châu Tây Cù-đà-ni (châu lục phía tây núi Tu-di) chưa quy thuận."

 Bấy giờ thánh vương lại cùng bảy báu và toàn bộ đoàn tùy tùng bay qua không trung đến Tây Cù-đà-ni. Vua đến nơi, dân cõi ấy cũng quy phục. Vua lại bảo các đại thần: "Cõi Diêm-phù-đề, Phất-bà-đề và Cù-đà-ni này của ta đều yên ổn, sung túc, dân chúng đông đúc, đều đã quy phục. Ta có đủ bảy báu, đủ nghìn người con, còn phải làm gì nữa?" Các quan tâu: "Thưa vâng, đại vương. Châu Bắc Uất-đơn-việt (châu lục phía bắc núi Tu-di) chưa quy thuận." Bấy giờ thánh vương lại cùng bảy báu và toàn bộ đoàn tùy tùng bay qua không trung đến Bắc Uất-đơn-việt. Vua đến nơi, dân cõi ấy vui mừng quy phục.

 Vua lại bảo các đại thần: "Bốn châu thiên hạ của ta đều yên ổn, sung túc, dân chúng đông đúc, đều đã quy phục. Ta có đủ bảy báu, đủ nghìn người con, còn phải làm gì nữa?" Các quan tâu: "Thưa vâng, thánh vương. Cõi trời Ba mươi ba (cõi trời Đao-lợi, nằm trên đỉnh núi Tu-di) có tuổi thọ rất dài, yên ổn vui sướng. Thân hình các vị trời ở đó đẹp đẽ không gì sánh bằng. Cung điện, giường ghế, đồ nằm của họ đều làm bằng bảy thứ báu. Họ cậy phúc trời nên chưa đến quy phục. Nay ngài có thể đi chinh phục, khiến họ khuất phục."

 Bấy giờ thánh vương lại cùng bảy báu và toàn bộ đoàn tùy tùng bay vút lên hư không, lên cõi trời Đao-lợi. Vua thấy một cây màu xanh biếc, liền hỏi đại thần: "Đây là màu gì?" Đại thần đáp: "Đây là cây ba-lợi-chất-đa-la (cây thần ở cõi trời Đao-lợi). Ba tháng mùa hạ, các vị trời Đao-lợi thường vui chơi hưởng lạc dưới gốc cây này." Vua lại thấy một màu trắng như mây trắng, lại hỏi đại thần: "Kia là màu gì?" Đại thần đáp: "Đó là giảng đường Thiện Pháp, nơi các vị trời Đao-lợi thường tụ họp bàn việc của trời và người." Khi ấy thiên chủ Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi) biết vua Đỉnh Sinh đã đến bên ngoài, liền ra đón. Gặp nhau rồi, Đế Thích nắm tay vua cùng lên giảng đường Thiện Pháp, chia chỗ mà ngồi. Lúc ấy hình dáng tướng mạo của hai vua giống hệt nhau, chỉ khác nhau ở cái chớp mắt mà thôi.

 Bấy giờ thánh vương liền nghĩ: "Nay ta có nên phế ngôi vua kia, ở lại đây làm vua cõi trời chăng?" Này thiện nam tử, lúc ấy Đế Thích thọ trì, đọc tụng kinh điển Đại thừa, giảng giải phân tích, nói cho người khác nghe, chỉ có nghĩa sâu xa là chưa thông suốt hết. Nhờ sức nhân duyên đọc tụng, thọ trì, phân tích, giảng rộng cho người khác như vậy nên Đế Thích có uy đức lớn. Này thiện nam tử, vua Đỉnh Sinh vừa khởi tâm xấu với Đế Thích thì liền rơi xuống, trở về cõi Diêm-phù-đề, xa lìa những người và trời mình yêu mến, sinh ra khổ não lớn, lại mắc bệnh dữ rồi chết. Vị Đế Thích lúc ấy chính là Phật Ca-diếp (một vị Phật ở quá khứ, trước Phật Thích-ca), còn Chuyển luân thánh vương chính là thân ta. Này thiện nam tử, nên biết rằng ái biệt ly như thế là khổ cùng cực. Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát còn nhớ những nỗi khổ ái biệt ly như thế ở quá khứ, huống gì Bồ-tát an trú trong kinh Đại thừa Đại Niết-bàn lại không quán nỗi khổ ái biệt ly ở đời hiện tại.

 Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát tu hành kinh Đại thừa Đại Niết-bàn mà quán oán tằng hội khổ? Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát này quán thấy ở địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, cõi người và cõi trời đều có nỗi khổ oán tằng hội như vậy. Ví như người ta nhìn cảnh ngục tù giam giữ, gông cùm, xiềng xích mà cho là khổ lớn. Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, quán thấy mọi sự thọ sinh trong năm nẻo (năm cõi chúng sinh tái sinh: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) đều là nỗi khổ lớn của oán tằng hội. Lại nữa, này thiện nam tử, ví như có người luôn sợ kẻ thù và gông cùm xiềng xích, nên bỏ cha mẹ, vợ con, quyến thuộc, của báu, sản nghiệp mà trốn đi thật xa. Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, sợ hãi sinh tử nên tu hành đầy đủ sáu ba-la-mật (sáu hạnh đưa người sang bờ giải thoát: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) để vào Niết-bàn. Này Ca-diếp, đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Đại thừa Đại Bát-niết-bàn mà quán oán tằng hội khổ.

 Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát tu hành Đại thừa Đại Bát-niết-bàn mà quán cầu bất đắc khổ? Cầu là cầu tất cả. Cầu tất cả có hai thứ: một là cầu pháp lành, hai là cầu pháp chẳng lành. Pháp lành chưa được thì khổ, pháp ác chưa lìa được thì khổ. Đó là nói tóm tắt về ngũ thịnh ấm khổ. Này Ca-diếp, đó gọi là khổ đế (chân lý về khổ).

 Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như lời Phật nói về ngũ thịnh ấm khổ, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Như ngày trước Phật bảo Thích-ma-nam (một người dòng họ Thích, bà con của Phật): 'Nếu sắc là khổ thì tất cả chúng sinh lẽ ra không mong cầu sắc. Nếu đã có người mong cầu thì không gọi là khổ.' Như Phật bảo các tỷ-khưu (người nam xuất gia theo Phật): 'Có ba thứ thọ (cảm giác): thọ khổ, thọ vui và thọ không khổ không vui.' Như trước đây Phật nói với các tỷ-khưu: 'Nếu ai tu hành pháp lành thì được hưởng vui.' Lại như Phật nói: 'Trong cõi lành, sáu xúc (sự tiếp xúc của sáu giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý với đối tượng của chúng) đều đem lại vui. Mắt thấy sắc đẹp thì vui. Tai, mũi, lưỡi, thân tiếp xúc, ý nghĩ đến pháp tốt cũng như vậy.' Như Phật nói bài kệ:

 Giữ giới thì được vui, thân không chịu các khổ;

 ngủ thì được yên ổn, thức dậy lòng hân hoan.

 Khi nhận áo, nhận cơm, tụng đọc và kinh hành (đi bộ chậm rãi qua lại để tu tập),

 một mình nơi núi rừng, như thế là vui nhất.

 Nếu đối với chúng sinh, ngày đêm thường tu lòng từ,

 nhờ đó được vui mãi, vì không làm khổ ai.

 Ít muốn, biết đủ thì vui; nghe nhiều, hiểu rõ thì vui.

 Bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh) không còn dính mắc cũng gọi là được hưởng vui.

 Bồ-tát ma-ha-tát rốt ráo đến bờ bên kia (bờ giải thoát),

 mọi việc cần làm đều đã xong, đó gọi là vui nhất.

 Bạch Thế Tôn, tướng vui được nói trong các kinh có nghĩa như vậy. Nay Phật nói như thế thì làm sao phù hợp với nghĩa ấy?" Phật bảo Ca-diếp: "Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử, ông khéo thưa hỏi Như Lai (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như) về nghĩa này. Này thiện nam tử, tất cả chúng sinh đối với cái khổ bậc thấp thì lại tưởng lầm là vui. Vì thế tướng khổ mà nay ta nói không khác với điều nói trước kia."

 Bấy giờ Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Như lời Phật nói, đối với khổ bậc thấp mà tưởng là vui, vậy thì sinh bậc thấp, già bậc thấp, bệnh bậc thấp, chết bậc thấp, ái biệt ly bậc thấp, cầu bất đắc bậc thấp, oán tằng hội bậc thấp, ngũ thịnh ấm bậc thấp, những khổ ấy lẽ ra cũng có vui. Bạch Thế Tôn, sinh bậc thấp là ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), sinh bậc giữa là cõi người, sinh bậc trên là cõi trời. Nếu lại có người hỏi rằng: 'Nếu đối với vui bậc thấp mà tưởng là khổ, đối với vui bậc giữa mà tưởng là không khổ không vui, đối với vui bậc trên mà tưởng là vui, thì nên trả lời thế nào?' Bạch Thế Tôn, nếu đối với khổ bậc thấp mà tưởng là vui, thì con chưa thấy ai sắp chịu nghìn roi mà vừa bị roi đầu tiên đã thấy vui. Nếu không thấy vui, sao lại nói rằng đối với khổ bậc thấp mà tưởng là vui?"

 Phật bảo Ca-diếp: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Vì lẽ ấy nên không có tưởng vui. Vì sao? Ví như người kia sắp chịu nghìn roi, chịu một roi rồi được tha ngay, lúc ấy người ấy liền thấy vui. Vì thế nên biết, ở chỗ không có vui mà lại tưởng lầm là vui." Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, người ấy không phải vì một roi mà thấy vui, mà vì được tha nên thấy vui." "Này Ca-diếp, vì thế ngày trước ta nói với Thích-ma-nam rằng trong năm ấm có vui, điều ấy thật không hư dối.

 Này Ca-diếp, có ba thọ và ba khổ. Ba thọ là thọ vui, thọ khổ và thọ không khổ không vui. Ba khổ là khổ khổ, hành khổ và hoại khổ. Này thiện nam tử, thọ khổ gồm đủ ba khổ, tức khổ khổ, hành khổ, hoại khổ. Hai thọ còn lại thì có hành khổ và hoại khổ. Này thiện nam tử, vì nhân duyên ấy nên trong sinh tử thật có thọ vui. Bồ-tát ma-ha-tát thấy tính khổ và tính vui không rời nhau, nên nói rằng tất cả đều khổ. Này thiện nam tử, trong sinh tử thật không có vui, chỉ là chư Phật và Bồ-tát thuận theo thế gian mà nói là có vui."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, chư Phật và Bồ-tát nếu thuận theo thế tục mà nói thì có phải là nói dối chăng? Như Phật nói: 'Người tu hành pháp lành thì được quả báo vui', 'Giữ giới thì yên vui, thân không chịu khổ', cho đến 'Mọi việc đã xong, đó là vui nhất'. Những thọ vui được nói trong các kinh như thế có phải là hư dối chăng? Nếu là hư dối, thì chư Phật Thế Tôn từ lâu, trong vô lượng trăm nghìn vạn ức a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều đến không đếm được) tu đạo bồ-đề, đã lìa bỏ lời nói dối, nay lại nói như vậy là nghĩa thế nào?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, những bài kệ về thọ vui nói ở trên chính là gốc rễ của đạo bồ-đề, cũng có thể nuôi lớn A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì lẽ ấy nên trước đây trong kinh ta mới nói về tướng vui. Này thiện nam tử, ví như những vật dụng nuôi sống mà người đời cần đến có thể làm nhân cho niềm vui, nên gọi là vui. Đó là sắc đẹp phụ nữ, say mê uống rượu, món ăn ngon, vị ngọt, lúc khát có nước, lúc lạnh gặp lửa, quần áo, chuỗi ngọc, voi, ngựa, xe cộ, tôi tớ, kẻ hầu, vàng, bạc, lưu ly, san hô, trân châu, kho đụn lúa gạo. Những thứ người đời cần như thế có thể làm nhân cho niềm vui, nên gọi là vui. Này thiện nam tử, những thứ ấy cũng có thể sinh ra khổ. Vì người nữ mà người nam sinh khổ, lo buồn, than khóc, cho đến mất mạng. Từ rượu, món ngon cho đến kho lúa cũng có thể khiến người ta sinh lo buồn lớn. Vì lẽ ấy, tất cả đều khổ, không có tướng vui. Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát đối với tám khổ này thì hiểu rõ khổ nên không còn khổ(?). Này thiện nam tử, tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật (tức Duyên giác, người tự quán lý nhân duyên mà giác ngộ) không biết nhân của vui, nên vì những người ấy mà nói rằng trong khổ bậc thấp có tướng vui. Chỉ có Bồ-tát an trú trong Đại thừa Đại Bát-niết-bàn mới biết được nhân của khổ và nhân của vui."

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ mười hai.

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ mười ba.

 Tam tạng (danh hiệu dành cho vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Đàm-vô-sấm, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào đời Bắc Lương (một triều đại ở vùng tây bắc Trung Hoa, thế kỷ thứ năm).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video