Thiên 17 — Phẩm Thánh hạnh thứ 7 – phần 3

 Phẩm Thánh hạnh (hạnh tu của bậc thánh), thứ bảy, phần ba

 "Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát: người đã phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh, thuộc hàng tu tập lớn) an trụ trong Đại thừa (cỗ xe lớn: giáo pháp nhắm cứu độ tất cả chúng sinh và đạt đến quả Phật) Đại Bát Niết-bàn (sự tịch diệt lớn trọn vẹn, tức cảnh giới giải thoát rốt ráo của Phật; cũng là tên kinh này) mà quán xét Tập đế (chân lý về nguyên nhân gom tụ sinh ra khổ)? Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát quán thấy Tập đế này là nhân duyên (nguyên nhân chính và các điều kiện phụ giúp) của ấm (tức năm ấm: năm nhóm hợp thành thân tâm con người, gồm sắc là thân xác vật chất, thọ là cảm nhận, tưởng là nhận biết hình tướng, hành là sự tạo tác của ý, thức là sự nhận biết phân biệt). Cái gọi là tập chính là sự tham ái đối với hữu (sự tồn tại trong các cõi sinh tử).

 Ái có hai loại: một là yêu thân mình, hai là yêu những thứ mình cần dùng. Lại có hai loại: khi chưa có được ngũ dục (năm thứ ham muốn sinh ra qua năm giác quan: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, cảm giác chạm xúc) thì buộc tâm chuyên đi tìm cầu; khi đã cầu được rồi thì cam chịu mọi điều để chuyên đắm giữ. Lại có ba loại: dục ái (tham ái ở cõi Dục, cõi chúng sinh còn ham muốn ngũ dục), sắc ái (tham ái ở cõi Sắc, cõi của các vị trời có thân vi tế, đã lìa ham muốn ngũ dục), vô sắc ái (tham ái ở cõi Vô sắc, cõi chỉ còn tâm thức, không có thân hình). Lại có ba loại: ái do nhân duyên nghiệp (hành động tạo tác thiện hay ác, sẽ dẫn đến quả báo về sau), ái do nhân duyên phiền não (những tâm ô nhiễm như tham lam, giận dữ, si mê làm khổ não thân tâm), ái do nhân duyên khổ. Người xuất gia có bốn loại ái. Những gì là bốn? Đó là quần áo, đồ ăn uống, đồ nằm và thuốc thang. Lại có năm loại: tham đắm năm ấm, tùy theo những gì mình cần dùng mà sinh mọi sự ái luyến. Nếu phân biệt tính đếm thì nhiều vô lượng, không bờ bến.

 Này thiện nam tử! Ái có hai loại: một là ái thiện, hai là ái bất thiện. Ái bất thiện thì chỉ kẻ ngu tìm cầu. Ái pháp lành thì các Bồ-tát tìm cầu. Ái pháp lành lại có hai loại: bất thiện và thiện. Cầu nhị thừa (hai cỗ xe nhỏ là Thanh văn và Duyên giác, chỉ nhắm giải thoát cho riêng mình) thì gọi là bất thiện; cầu Đại thừa thì gọi là thiện. Này thiện nam tử! Ái của phàm phu gọi là tập, không gọi là đế (chân lý). Ái của Bồ-tát gọi là thật đế (chân lý chân thật), không gọi là tập. Vì sao? Vì Bồ-tát vì muốn cứu độ chúng sinh nên mới thọ sinh, chứ không phải do ái mà thọ sinh."

 Bồ-tát Ca-diếp (vị Bồ-tát đang thưa hỏi Phật trong kinh này) bạch Phật rằng: "Thế Tôn (đấng được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật)! Như Phật Thế Tôn ở các kinh khác, vì chúng sinh mà nói nghiệp là nhân duyên, hoặc nói kiêu mạn, hoặc nói lục xúc (sáu sự tiếp xúc giữa sáu giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý với đối tượng của chúng), hoặc nói vô minh (sự mê muội, không thấy biết chân lý) là nhân duyên của năm thịnh ấm (năm ấm hừng hực, chất chứa đầy khổ não). Nay vì nghĩa gì mà khi nói Tứ thánh đế (bốn chân lý cao quý: Khổ, Tập, Diệt, Đạo), Ngài lại chỉ lấy tính ái làm nhân của năm ấm?"

 Phật khen Bồ-tát Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử! Đúng như ông nói, các nhân duyên kia không phải là không phải nhân, nhưng năm ấm thì chủ yếu là do ái. Này thiện nam tử! Ví như vị đại vương khi ra đi tuần du, các đại thần và quyến thuộc đều đi theo hầu. Ái cũng như vậy: ái đi đến đâu thì các kết (những sợi dây trói buộc, tức phiền não) cũng theo đến đó. Ví như chiếc áo dính dầu mỡ, hễ có bụi bám vào thì bụi dính lại ở đó. Ái cũng như vậy: ái ở chỗ nào thì nghiệp và kết cũng ở lại chỗ đó. Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như đất ẩm thì mọc được mầm. Ái cũng như vậy, có thể làm mọc lên mọi mầm nghiệp và phiền não.

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát Niết-bàn, quán sâu về ái này, thấy có tất cả chín loại: một là như món nợ còn sót; hai là như người vợ là nữ la-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người); ba là như cành hoa đẹp có rắn độc quấn ở thân; bốn là như thức ăn dở không hợp với thể chất mà vẫn cố ăn; năm là như dâm nữ; sáu là như hạt ma-lâu-ca (hạt một loài dây leo, mọc lên quấn chết cây lớn); bảy là như thịt thừa mọc trong vết loét; tám là như gió bão; chín là như sao chổi (người xưa coi là điềm tai họa).

 Thế nào gọi là như món nợ còn sót? Này thiện nam tử! Ví như người nghèo mắc nợ tiền của người khác, tuy đã trả gần xong nhưng vì còn sót chưa trả hết, nên vẫn bị giam trong ngục, không được thoát ra. Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát riêng cho mình) và Duyên giác (người tự quán lẽ nhân duyên mà giác ngộ, cũng cầu giải thoát riêng) cũng như vậy: vì còn phần tập khí sót lại của ái (thói quen tàn dư, như mùi hương còn vương lại sau khi vật đã bỏ đi), nên không thể thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ tối thượng, chân chính và trọn khắp, tức quả Phật). Này thiện nam tử! Đó gọi là như món nợ còn sót.

 Này thiện nam tử! Thế nào là như người vợ là nữ la-sát? Này thiện nam tử! Ví như có người lấy nữ la-sát làm vợ. Nữ la-sát ấy hễ sinh con ra thì ăn thịt con; ăn hết con rồi lại ăn thịt chồng. Này thiện nam tử! Nữ la-sát ái cũng như vậy: hễ chúng sinh sinh ra những đứa con là căn lành (gốc rễ của điều thiện) thì sinh ra đứa nào nó ăn đứa nấy. Ăn hết con lành rồi, nó lại ăn luôn chúng sinh, khiến họ đọa vào địa ngục, súc sinh (loài vật), ngạ quỷ (loài quỷ đói), chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là như người vợ là nữ la-sát.

 Này thiện nam tử! Thế nào là như cành hoa đẹp có rắn độc quấn ở thân? Ví như có người tính ưa hoa đẹp, không thấy hiểm họa của con rắn độc ở thân hoa, liền đưa tay tới hái. Hái xong thì bị rắn cắn, bị cắn rồi thì chết. Tất cả phàm phu cũng như vậy: tham hoa ngũ dục, không thấy hiểm họa của con rắn độc là ái mà vẫn nhận lấy, liền bị nọc độc của ái cắn, chết rồi đọa vào ba đường ác (ba cõi tái sinh đau khổ: địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ), chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là như cành hoa đẹp có rắn độc quấn ở thân.

 Này thiện nam tử! Thế nào là thức ăn không hợp mà vẫn cố ăn? Ví như có người gặp thức ăn không hợp với mình mà vẫn cố ăn, ăn xong đau bụng, bị tháo dạ mà chết. Món ăn ái cũng như thế: chúng sinh trong năm đường (năm cõi tái sinh: trời, người, địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ) cố ăn và tham đắm, vì nhân duyên ấy mà đọa vào ba đường ác, chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là thức ăn không hợp mà vẫn cố ăn.

 Này thiện nam tử! Thế nào là dâm nữ? Ví như kẻ ngu tư thông với dâm nữ. Dâm nữ ấy khéo bày đủ cách nịnh nọt, tỏ ra thân thiết, rồi đoạt hết tiền của người đó; tiền của đã hết thì lại đuổi đi. Dâm nữ ái cũng như vậy: kẻ ngu không có trí tuệ đi lại với nó, và người đàn bà ái ấy cướp hết mọi pháp lành người đó có; pháp lành đã hết thì đuổi đi, khiến đọa vào ba đường ác, chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là dâm nữ.

 Này thiện nam tử! Thế nào là hạt ma-lâu-ca? Ví như hạt ma-lâu-ca, khi chim ăn rồi thì theo phân rơi xuống đất, hoặc do gió thổi đến dưới gốc cây, liền mọc lên, quấn quanh trói chặt cây ni-câu-đà (cây đa Ấn Độ, thân to tán rộng), khiến cây không lớn lên được, cuối cùng khô chết. Hạt ma-lâu-ca ái cũng như vậy: quấn trói mọi pháp lành của phàm phu, không cho lớn lên, cuối cùng khô héo tiêu mất. Pháp lành đã khô héo tiêu mất rồi thì sau khi chết đọa vào ba đường ác, chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là hạt ma-lâu-ca.

 Này thiện nam tử! Thế nào là thịt thừa trong vết loét? Như người có vết loét lâu ngày, trong đó mọc thịt thừa. Người ấy phải siêng năng chữa trị, chớ sinh lòng bỏ mặc. Nếu sinh lòng bỏ mặc thì thịt thừa trong vết loét lớn thêm, giòi bọ và nhọt độc lại sinh ra, vì nhân duyên ấy mà chết. Vết loét năm ấm của kẻ phàm phu ngu si cũng như vậy, ái chính là thịt thừa ở trong đó. Phải siêng năng chữa trị thịt thừa ái; nếu không chữa thì chết rồi liền đọa vào ba đường ác, chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là thịt thừa trong vết loét.

 Này thiện nam tử! Thế nào là gió bão? Ví như gió bão có thể quật đổ núi, dời non, nhổ bật cả những cây rễ sâu. Gió bão lớn ái cũng như vậy: khiến người ta sinh lòng ác đối với cha mẹ, có thể nhổ bật cả gốc rễ bồ-đề (giác ngộ) vô thượng sâu chắc của bậc đại trí như Xá-lợi-phất (vị đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) và những người như thế, chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là gió bão.

 Này thiện nam tử! Thế nào là như sao chổi? Ví như khi sao chổi xuất hiện, mọi người trong thiên hạ đều gặp đói kém, bệnh tật gầy mòn, bướu cổ và đủ thứ khổ não. Sao chổi ái cũng như vậy: có thể cắt đứt mọi hạt giống căn lành, khiến phàm phu cô độc nghèo khốn, đói kém, sinh bệnh phiền não, trôi lăn trong sinh tử (vòng chết đi sinh lại không dứt), chịu đủ thứ khổ, chỉ trừ Bồ-tát. Đó gọi là sao chổi.

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát Niết-bàn quán xét kết ái có chín loại như vậy. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy nên: phàm phu có khổ mà không có đế (không thấy được chân lý về khổ); Thanh văn, Duyên giác có khổ, có Khổ đế, nhưng không chân thật; các Bồ-tát hiểu khổ vốn không phải khổ, vì thế không có khổ mà có chân thật. Phàm phu có tập mà không có đế; Thanh văn, Duyên giác có tập, có Tập đế; các Bồ-tát hiểu tập vốn không phải tập, vì thế không có tập mà có chân đế. Thanh văn, Duyên giác có diệt nhưng không chân thật; Bồ-tát ma-ha-tát có diệt và có chân đế. Thanh văn, Duyên giác có đạo nhưng không chân thật; Bồ-tát ma-ha-tát có đạo và có chân đế.

 Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát Niết-bàn mà thấy diệt, thấy Diệt đế (chân lý về sự chấm dứt khổ)? Đó là dứt trừ tất cả phiền não. Nếu phiền não đã dứt thì gọi là thường (thường còn, không biến đổi). Dập tắt lửa phiền não thì gọi là tịch diệt (vắng lặng, tắt hết). Vì phiền não đã diệt nên được hưởng an vui. Vì đó là điều mà chư Phật, Bồ-tát tìm cầu, nên gọi là tịnh (trong sạch). Vì không còn phải thọ sinh trong hai mươi lăm hữu (hai mươi lăm cõi tồn tại thuộc cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc, nơi chúng sinh tái sinh) nữa, nên gọi là xuất thế (ra khỏi thế gian). Vì ra khỏi thế gian nên gọi là ngã (cái ta chân thật, tự tại), là thường. Đối với hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm, nam, nữ, sinh, trụ, diệt, khổ, vui, không khổ không vui, đều không nắm giữ hình tướng, nên gọi là chân đế tịch diệt rốt ráo. Này thiện nam tử! Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát Niết-bàn quán Diệt thánh đế như vậy.

 Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát Niết-bàn quán Đạo thánh đế (chân lý về con đường dẫn đến chấm dứt khổ)? Này thiện nam tử! Ví như trong bóng tối nhờ có đèn mà thấy được vật to vật nhỏ. Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: an trụ trong Đại thừa Đại Bát Niết-bàn, nhờ Tám thánh đạo (tám con đường đúng đắn của bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) mà thấy được mọi pháp, đó là: thường và vô thường (không thường còn); hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và vô vi (những gì không do tạo tác, không sinh không diệt); có chúng sinh và không phải chúng sinh; vật và không phải vật; khổ và vui; ngã và vô ngã (không có cái ta thật); tịnh và bất tịnh; phiền não và không phải phiền não; nghiệp và không phải nghiệp; thật và không thật; thừa (cỗ xe, tức pháp tu đưa người đến giải thoát) và không phải thừa; biết và không biết; đà-la-phiêu (thuật ngữ của học phái Thắng luận ở Ấn Độ, chỉ thực thể) và không phải đà-la-phiêu; cầu-na (cũng là thuật ngữ học phái ấy, chỉ thuộc tính, phẩm chất của thực thể) và không phải cầu-na; thấy và không thấy; sắc và không phải sắc; đạo và không phải đạo; hiểu và không hiểu. Này thiện nam tử! Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát Niết-bàn quán Đạo thánh đế như vậy."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Thế Tôn! Nếu nói Tám thánh đạo là Đạo thánh đế thì nghĩa ấy không phù hợp. Vì sao? Vì có lúc Như Lai (danh hiệu của Phật: đấng đến từ chân như) nói lòng tin là đạo, có thể vượt qua các lậu (phiền não khiến tâm rò rỉ, trôi lăn trong sinh tử). Có lúc nói không buông lung là đạo: chư Phật Thế Tôn nhờ không buông lung mà đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đó cũng là pháp trợ đạo của Bồ-tát. Có lúc nói tinh tấn (siêng năng không ngừng) là đạo, như Ngài bảo A-nan (người em họ và thị giả của Phật): 'Nếu có ai siêng năng tu tinh tấn thì sẽ thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Có lúc nói quán thân niệm xứ (pháp tu chú tâm quán sát thân thể, thấy rõ thân là bất tịnh, vô thường): nếu ai buộc tâm siêng năng tu tập thân niệm xứ này thì sẽ thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Có lúc nói chánh định (sự định tâm đúng đắn) là đạo, như Ngài bảo Đại đức Ma-ha Ca-diếp (vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng tu khổ hạnh, khác với Bồ-tát Ca-diếp đang hỏi): 'Chánh định chân thật là đạo; không phải không chánh định mà là đạo. Có vào chánh định mới suy xét được sự sinh diệt của năm ấm; không vào định thì không suy xét được.'

 Có lúc nói có một pháp, nếu người tu tập thì làm thanh tịnh chúng sinh, diệt trừ mọi lo buồn khổ não, đạt được chánh pháp, đó là niệm Phật tam-muội (trạng thái tâm định chuyên nhất nhờ tưởng nhớ Phật). Có lúc lại nói tu quán tưởng vô thường gọi là đạo, như Ngài bảo các tỳ-kheo (tu sĩ nam xuất gia): 'Ai tu nhiều về quán tưởng vô thường thì đắc được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Có lúc nói ngồi một mình suy xét ở nơi a-lan-nhã (chỗ vắng lặng xa làng xóm để tu hành) không tịch thì mau thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Có lúc nói giảng pháp cho người là đạo: nếu nghe pháp rồi thì lưới nghi liền dứt, lưới nghi dứt rồi thì đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Có lúc nói giữ giới là đạo, như Ngài bảo A-nan: 'Nếu ai siêng năng tu giữ giới cấm thì người ấy vượt qua được nỗi khổ lớn của sinh tử.'

 Có lúc nói gần gũi bạn lành là đạo, như Ngài bảo A-nan: 'Nếu ai gần gũi thiện tri thức (bạn lành, người hướng dẫn tu tập đúng đắn) thì đầy đủ giới thanh tịnh. Nếu có chúng sinh nào gần gũi Ta thì được phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Có lúc nói tu từ (lòng thương yêu, mong cho chúng sinh được vui) là đạo: người tu học lòng từ dứt được các phiền não, đạt đến chỗ không lay động. Có lúc nói trí tuệ là đạo, như xưa Phật vì tỳ-kheo-ni (nữ tu sĩ xuất gia) Ba-xà-ba-đề (dì của Phật, vị tỳ-kheo-ni đầu tiên) mà nói: 'Này chị em! Như các Thanh văn dùng dao trí tuệ cắt đứt được các dòng nước lũ (phiền não cuốn trôi chúng sinh), các lậu và phiền não.' Có lúc Như Lai nói bố thí là đạo, như xưa Phật bảo vua Ba-tư-nặc (vua nước Kiều-tát-la thời Phật): 'Đại vương nên biết, thuở xưa Ta bố thí rất nhiều, vì nhân duyên ấy mà nay thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.'

 Thế Tôn! Nếu Tám thánh đạo là Đạo đế, thì những kinh như vậy há chẳng phải là sai dối sao? Nếu các kinh ấy không sai dối, thì vì sao trong đó không nói tám đạo là Đạo thánh đế? Nếu các kinh ấy không nói, thì vì sao xưa kia Như Lai lại sai lầm? Nhưng con biết chắc chư Phật Như Lai từ lâu đã lìa mọi sai lầm."

 Bấy giờ Thế Tôn khen Bồ-tát Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử! Nay ông muốn biết những điều bí mật trong kinh điển vi diệu Đại thừa của Bồ-tát nên mới hỏi như vậy. Này thiện nam tử! Những kinh như thế đều thuộc vào Đạo đế. Này thiện nam tử! Như Ta đã nói, nếu có lòng tin đạo, thì lòng tin đạo như vậy là gốc rễ của lòng tin, là thứ có thể trợ giúp con đường bồ-đề. Vì thế Ta nói không có sai lầm. Này thiện nam tử! Như Lai khéo biết vô lượng phương tiện (những cách khéo léo tùy người mà dạy), vì muốn giáo hóa chúng sinh nên mới nói pháp bằng nhiều cách khác nhau như vậy.

 Này thiện nam tử! Ví như vị lương y biết rõ mọi căn nguyên bệnh tật của chúng sinh, tùy bệnh mà phối thuốc, kèm theo những điều kiêng kỵ khi dùng thuốc; chỉ riêng nước là không nằm trong điều cấm. Hoặc cho uống nước gừng, hoặc nước cam thảo, hoặc nước tế tân (một vị thuốc làm từ rễ cây tế tân), hoặc nước đường đen, hoặc nước quả a-ma-lặc (một loại quả chua dùng làm thuốc ở Ấn Độ), hoặc nước ni-bà-la (một loại cây thuốc ở Ấn Độ) (?), hoặc nước bát-trú-la (một loại cây thuốc) (?), hoặc cho uống nước lạnh, hoặc nước nóng, hoặc nước nho, hoặc nước lựu. Này thiện nam tử! Vị lương y ấy khéo biết bệnh của chúng sinh; các thứ thuốc tuy có nhiều điều kiêng, nhưng nước thì không bị kiêng. Như Lai cũng vậy, khéo biết phương tiện: đối với cùng một tướng pháp, tùy từng chúng sinh mà phân biệt, nói rộng ra nhiều tên gọi và hình tướng khác nhau. Các chúng sinh ấy tùy theo lời nói mà tiếp nhận, nhận rồi tu tập, dứt trừ phiền não, như người bệnh kia theo lời dạy của lương y mà khỏi bệnh.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Như có một người thông thạo nhiều thứ tiếng, ở giữa đám đông. Đám đông ấy bị nóng khát bức bách, đều kêu lên: 'Tôi muốn uống nước! Tôi muốn uống nước!' Người ấy liền mang nước trong mát đến, tùy theo từng giống người mà gọi đó là nước: hoặc gọi là ba-ni, hoặc gọi là uất-trì, hoặc gọi là sa-lợi-lam, hoặc gọi là sa-lợi, hoặc gọi là bà-da, hoặc gọi là cam lộ (nước ngọt như sương trời, thức uống bất tử), hoặc gọi là sữa bò. Người ấy dùng vô số tên gọi của nước như vậy mà nói cho đám đông. Này thiện nam tử! Như Lai cũng vậy, dùng một thánh đạo mà vì các Thanh văn giảng nói bằng nhiều cách, từ tín căn (gốc rễ lòng tin) v.v. cho đến Tám thánh đạo.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như người thợ vàng dùng một thứ vàng mà tùy ý chế tác ra đủ loại đồ trang sức, như kiềng, dây chuyền, vòng, xuyến, trâm, hoa tai, mũ báu, ấn đeo ở cánh tay. Tuy có khác biệt như vậy nhưng không lìa vàng. Này thiện nam tử! Như Lai cũng vậy, dùng một Phật đạo mà tùy theo chúng sinh, phân biệt ra nhiều cách để nói.

 Hoặc nói một loại, nghĩa là chư Phật chỉ có một đạo, không có hai. Lại nói hai loại, đó là định (tâm an định) và tuệ (trí tuệ). Lại nói ba loại, đó là kiến (sự thấy), tuệ và trí. Lại nói bốn loại, đó là kiến đạo (giai đoạn mới thấy được chân lý), tu đạo (giai đoạn tu tập dứt dần phiền não), vô học đạo (giai đoạn không còn gì phải học nữa, tức quả A-la-hán) và Phật đạo. Lại nói năm loại, đó là tín hành đạo (con đường của người căn cơ chậm, tu theo lòng tin), pháp hành đạo (con đường của người căn cơ lanh lợi, tu theo sự hiểu giáo pháp), tín giải thoát đạo (người tu theo lòng tin đã đạt quả), kiến đáo đạo (người tu theo sự hiểu biết đã thấy đạt chân lý) và thân chứng đạo (người tự thân chứng được định diệt tận). Lại nói sáu loại, đó là đạo Tu-đà-hoàn (quả thánh đầu tiên, mới vào dòng thánh), đạo Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), đạo A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), đạo A-la-hán (quả cao nhất của Thanh văn, dứt hết phiền não, không còn tái sinh), đạo Bích-chi-phật (tức Duyên giác) và Phật đạo.

 Lại nói bảy loại, đó là bảy giác phần (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ): niệm giác phần (nhớ nghĩ rõ ràng), trạch pháp giác phần (phân biệt đúng sai các pháp), tinh tấn giác phần (siêng năng), hỷ giác phần (vui mừng trong pháp), trừ giác phần (thân tâm nhẹ nhàng, trừ bỏ nặng nề), định giác phần (tâm định) và xả giác phần (tâm buông xả, bình thản). Lại nói tám loại, đó là chánh kiến (thấy đúng), chánh tư duy (nghĩ đúng), chánh ngữ (nói đúng), chánh nghiệp (làm đúng), chánh mạng (sống đúng nghề), chánh tinh tấn (siêng năng đúng), chánh niệm (nhớ nghĩ đúng), chánh định (định tâm đúng). Lại nói chín loại, đó là Tám thánh đạo và lòng tin. Lại nói mười loại, đó là thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có). Lại nói mười một loại, đó là thập lực và đại từ (lòng thương lớn, ban vui cho chúng sinh). Lại nói mười hai loại, đó là thập lực, đại từ và đại bi (lòng xót thương lớn, cứu khổ cho chúng sinh). Lại nói mười ba loại, đó là thập lực, đại từ, đại bi và niệm Phật tam-muội. Lại nói mười sáu loại, đó là thập lực, đại từ, đại bi, niệm Phật tam-muội và ba chánh niệm xứ mà Phật đạt được (ba sự an trú chánh niệm của Phật: dù chúng sinh nghe pháp, không nghe, hay kẻ nghe người không, Phật đều không vui không buồn, giữ tâm bình thản). Lại nói hai mươi đạo, đó là thập lực, bốn vô sở úy (bốn điều không hề sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), đại từ, đại bi, niệm Phật tam-muội và ba chánh niệm xứ. Này thiện nam tử! Đạo này chỉ là một thể; thuở xưa vì chúng sinh mà Như Lai phân biệt ra nhiều cách.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như cùng một ngọn lửa, tùy theo vật được đốt mà có nhiều tên gọi, như lửa củi, lửa cỏ, lửa trấu, lửa vỏ lúa mì (?), lửa phân bò ngựa. Này thiện nam tử! Phật đạo cũng vậy, là một chứ không có hai, vì chúng sinh mà phân biệt ra nhiều cách. Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như một thức (sự nhận biết) mà phân biệt nói thành sáu: nếu đến với mắt thì gọi là nhãn thức (sự nhận biết qua mắt), cho đến ý thức (sự nhận biết qua ý) cũng như vậy. Này thiện nam tử! Đạo cũng như thế, là một chứ không có hai; Như Lai vì giáo hóa chúng sinh nên phân biệt ra nhiều cách. Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như cùng một đối tượng: cái mắt thấy thì gọi là sắc (hình sắc), cái tai nghe thì gọi là thanh (âm thanh), cái mũi ngửi thì gọi là hương (mùi), cái lưỡi nếm thì gọi là vị, cái thân cảm thấy thì gọi là xúc (cảm giác chạm). Này thiện nam tử! Đạo cũng như vậy, là một chứ không có hai; Như Lai vì muốn giáo hóa chúng sinh nên phân biệt ra nhiều cách. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy mà lấy các phần của Tám thánh đạo gọi là Đạo thánh đế. Này thiện nam tử! Bốn thánh đế này, chư Phật Thế Tôn theo thứ tự mà nói ra; nhờ nhân duyên ấy mà vô lượng chúng sinh được vượt qua sinh tử."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Thế Tôn! Xưa có một thời Phật ở trong rừng Thi-thủ bên bờ sông Hằng (sông Ganges ở Ấn Độ). Bấy giờ Như Lai nhặt lá cây trong rừng ấy, bảo các tỳ-kheo: 'Lá trong tay Ta đang cầm nhiều, hay lá cỏ cây mọc trên khắp mặt đất nhiều?' Các tỳ-kheo thưa: 'Bạch Thế Tôn! Lá cỏ cây mọc trên khắp mặt đất nhiều không thể tính đếm; lá trong tay Như Lai cầm thì ít, chẳng đáng kể.' 'Này các tỳ-kheo! Tất cả các pháp Ta đã giác ngộ thì như cỏ cây mọc từ mặt đất; những gì Ta đã giảng nói cho chúng sinh thì như lá trong tay.' Thế Tôn! Khi ấy Ngài nói như vậy. Vô lượng pháp mà Như Lai đã thấu rõ, nếu đều thuộc vào bốn đế thì xem như đã nói rồi; nếu không thuộc vào bốn đế thì lẽ ra phải có năm đế."

 Bấy giờ Phật khen Bồ-tát Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử! Điều ông hỏi nay có thể đem lại lợi ích, an ổn, vui sướng cho vô lượng chúng sinh. Này thiện nam tử! Những pháp như vậy đều đã gồm trong bốn thánh đế." Bồ-tát Ca-diếp lại nói: "Những pháp như vậy nếu đã ở trong bốn đế, thì vì sao Như Lai lại bảo là không nói?" Phật dạy: "Này thiện nam tử! Tuy đã gồm trong đó nhưng vẫn chưa gọi là đã nói. Vì sao? Này thiện nam tử! Biết bốn thánh đế có hai loại trí: một là trí bậc trung, hai là trí bậc thượng. Trí bậc trung là trí của Thanh văn, Duyên giác; trí bậc thượng là trí của chư Phật, Bồ-tát.

 Này thiện nam tử! Biết các ấm là khổ thì gọi là trí bậc trung. Phân biệt các ấm có vô lượng tướng, tất cả đều là khổ, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Này thiện nam tử! Những nghĩa như vậy Ta đã không hề nói trong kinh ấy. Này thiện nam tử! Biết các nhập (mười hai nhập: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng, là nơi các nhận biết đi vào) gọi là cửa, cũng gọi là khổ, đó là trí bậc trung. Phân biệt các nhập có vô lượng tướng, tất cả đều là khổ, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy. Này thiện nam tử! Biết các giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức) gọi là phần, cũng gọi là tính, cũng gọi là khổ, đó là trí bậc trung. Phân biệt các giới có vô lượng tướng, tất cả đều là khổ, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Này thiện nam tử! Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy.

 Này thiện nam tử! Biết tướng hư hoại của sắc, đó là trí bậc trung. Phân biệt các sắc có vô lượng tướng, tất cả đều là khổ, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy. Này thiện nam tử! Biết tướng cảm nhận của thọ, đó là trí bậc trung. Phân biệt các thọ có vô lượng tướng cảm nhận, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Này thiện nam tử! Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy. Này thiện nam tử! Biết tướng nắm bắt hình ảnh của tưởng, đó là trí bậc trung. Phân biệt tưởng có vô lượng tướng nắm bắt, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy. Này thiện nam tử! Biết tướng tạo tác của hành, đó là trí bậc trung. Phân biệt hành có vô lượng tướng tạo tác, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Này thiện nam tử! Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy. Này thiện nam tử! Biết tướng phân biệt của thức, đó là trí bậc trung. Phân biệt thức có vô lượng tướng nhận biết, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Này thiện nam tử! Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy.

 Này thiện nam tử! Biết nhân duyên ái có thể sinh ra năm ấm, đó là trí bậc trung. Ái do một người khởi lên đã nhiều vô lượng vô biên, Thanh văn, Duyên giác không thể biết được; biết được hết mọi thứ ái như vậy do tất cả chúng sinh khởi lên, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy. Này thiện nam tử! Biết diệt trừ phiền não, đó là trí bậc trung. Phân biệt phiền não nhiều không thể tính đếm, sự diệt trừ cũng không thể tính đếm như vậy, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy. Này thiện nam tử! Biết tướng của đạo có thể lìa phiền não, đó là trí bậc trung. Phân biệt tướng của đạo vô lượng vô biên, phiền não được lìa bỏ cũng vô lượng vô biên, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy.

 Này thiện nam tử! Biết thế đế (chân lý theo quy ước, cách gọi thông thường của thế gian), đó là trí bậc trung. Phân biệt thế đế vô lượng vô biên, không thể tính đếm, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy. Này thiện nam tử! Biết rằng mọi hành (mọi sự vật do nhân duyên tạo tác) đều vô thường, các pháp đều vô ngã, Niết-bàn là tịch diệt, đó là đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng, rốt ráo) — biết như thế là trí bậc trung. Biết đệ nhất nghĩa vô lượng vô biên không thể tính đếm, điều mà Thanh văn, Duyên giác không biết được, thì gọi là trí bậc thượng. Những nghĩa như vậy Ta cũng không nói trong kinh ấy."

 Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Văn-thù-sư-lợi (vị Bồ-tát tượng trưng cho trí tuệ) bạch Phật rằng: "Thế Tôn! Thế đế và đệ nhất nghĩa đế mà Ngài nói, nghĩa ấy thế nào? Thế Tôn! Trong đệ nhất nghĩa có thế đế không? Trong thế đế có đệ nhất nghĩa không? Nếu có thì chỉ là một đế; nếu không có thì há chẳng phải Như Lai nói sai dối sao?" "Này thiện nam tử! Thế đế chính là đệ nhất nghĩa đế." "Thế Tôn! Nếu vậy thì không có hai đế." Phật dạy: "Này thiện nam tử! Do có phương tiện khéo léo, thuận theo chúng sinh mà nói có hai đế. Này thiện nam tử! Nếu theo lời nói thì có hai loại: một là pháp thế gian, hai là pháp xuất thế gian. Này thiện nam tử! Điều mà người xuất thế biết thì gọi là đệ nhất nghĩa đế; điều mà người thế gian biết thì gọi là thế đế.

 Này thiện nam tử! Năm ấm hợp lại thì gọi là người tên này tên kia. Phàm phu chúng sinh theo cách gọi ấy, đó gọi là thế đế. Hiểu rằng trong các ấm không có cái tên người này người kia, lìa các ấm cũng không có cái tên người này người kia; người xuất thế biết đúng như tính và tướng thật của chúng, thì gọi là đệ nhất nghĩa đế. Lại nữa, này thiện nam tử! Có pháp có tên mà có thật, có pháp có tên mà không có thật. Này thiện nam tử! Có tên mà không thật thì là thế đế; có tên mà có thật thì là đệ nhất nghĩa đế. Này thiện nam tử! Như những thứ gọi là cái ta, chúng sinh, thọ mạng (sự sống), kẻ biết thấy, kẻ nuôi dưỡng, con người, kẻ làm, kẻ nhận; như ánh dợn hơi nóng lúc trời nắng, thành Càn-thát-bà (thành ảo hiện giữa không trung, như ảo ảnh), lông rùa, sừng thỏ (những thứ chỉ có tên mà không có thật), vòng lửa xoay (đốm lửa quay tròn trông như một vòng lửa); các ấm, giới, nhập — đó gọi là thế đế. Khổ, tập, diệt, đạo thì gọi là đệ nhất nghĩa đế.

 Này thiện nam tử! Pháp thế gian có năm loại: một là thế gian về tên gọi, hai là thế gian về câu chữ, ba là thế gian về sự buộc, bốn là thế gian về phép tắc, năm là thế gian về sự chấp trước. Này thiện nam tử! Thế nào là thế gian về tên gọi? Nam, nữ, bình, áo, xe cộ, nhà cửa, những vật như vậy gọi là thế gian về tên gọi. Thế nào là thế gian về câu chữ? Bốn câu thành một bài kệ (bài thơ ngắn trong kinh), những bài kệ như vậy gọi là thế gian về câu chữ. Thế nào là thế gian về sự buộc? Cuộn lại, gộp lại, thắt nút, bó buộc, chắp tay, đó gọi là thế gian về sự buộc. Thế nào là thế gian về phép tắc? Như gõ kiền chùy (dụng cụ bằng gỗ, gõ để báo hiệu trong chùa) để nhóm họp tăng chúng, nổi trống để răn quân lính, thổi tù và ốc để biết giờ, đó gọi là thế gian về phép tắc. Thế nào là thế gian về sự chấp trước? Như nhìn người ở xa thấy mặc áo nhuộm màu, liền nghĩ và chấp chắc rằng đó là sa-môn (người xuất gia tu hành), không phải bà-la-môn (tu sĩ đạo Bà-la-môn, tầng lớp tư tế ở Ấn Độ); thấy có dây thắt nút vắt ngang trên người (dây thiêng của người bà-la-môn) liền nghĩ rằng đó là bà-la-môn, không phải sa-môn. Đó gọi là thế gian về sự chấp trước. Này thiện nam tử! Đó là năm loại pháp thế gian. Này thiện nam tử! Nếu có chúng sinh đối với năm loại pháp thế gian như vậy mà tâm không điên đảo, biết đúng như thật, thì gọi là đệ nhất nghĩa đế.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Bị đốt, bị cắt, chết đi, hư hoại, đó gọi là thế đế; không bị đốt, không bị cắt, không chết, không hoại, đó gọi là đệ nhất nghĩa đế. Lại nữa, này thiện nam tử! Có tám tướng khổ (sinh, già, bệnh, chết, thương yêu phải xa lìa, oán ghét phải gặp nhau, cầu mà không được, năm ấm hừng thịnh) gọi là thế đế. Không sinh, không già, không bệnh, không chết, không thương yêu phải xa lìa, không oán ghét phải gặp nhau, không cầu mà không được, không có năm thịnh ấm, đó gọi là đệ nhất nghĩa đế. Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như một người có nhiều tài: khi chạy thì gọi là người chạy; lúc gặt hái thì gọi là người gặt; khi nấu ăn thì gọi là người nấu; khi sửa gỗ thì gọi là thợ mộc; khi rèn vàng bạc thì gọi là thợ vàng bạc. Một người như vậy mà có nhiều tên gọi. Pháp cũng như vậy, thật ra là một mà có nhiều tên. Nương nhờ cha mẹ hòa hợp mà sinh ra thì gọi là thế đế; do mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai mắt xích nối nhau tạo thành vòng sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết) hòa hợp mà sinh thì gọi là đệ nhất nghĩa đế."

 Bồ-tát ma-ha-tát Văn-thù-sư-lợi bạch Phật rằng: "Thế Tôn! Cái gọi là thật đế, nghĩa ấy thế nào?" Phật dạy: "Này thiện nam tử! Thật đế là pháp chân thật. Này thiện nam tử! Nếu pháp không chân thật thì không gọi là thật đế. Này thiện nam tử! Thật đế là không điên đảo (không thấy biết ngược với sự thật); không điên đảo mới gọi là thật đế. Này thiện nam tử! Thật đế là không có hư dối; nếu có hư dối thì không gọi là thật đế. Này thiện nam tử! Thật đế gọi là Đại thừa; không phải Đại thừa thì không gọi là thật đế. Này thiện nam tử! Thật đế là điều Phật nói, không phải điều ma (ác ma, kẻ phá hoại đường tu) nói; nếu là ma nói chứ không phải Phật nói thì không gọi là thật đế. Này thiện nam tử! Thật đế là một đạo thanh tịnh, không có hai. Này thiện nam tử! Có thường, có lạc (an vui), có ngã, có tịnh, đó gọi là nghĩa của thật đế."

 Văn-thù-sư-lợi bạch Phật rằng: "Thế Tôn! Nếu lấy sự chân thật làm thật đế, thì pháp chân thật chính là Như Lai, hư không và Phật tánh (bản tính có thể thành Phật vốn sẵn có trong mọi chúng sinh). Nếu như vậy thì Như Lai, hư không và Phật tánh không có gì khác nhau."

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Có khổ, có đế, có thật; có tập, có đế, có thật; có diệt, có đế, có thật; có đạo, có đế, có thật. Này thiện nam tử! Như Lai không phải khổ, không phải đế, mà là thật. Hư không không phải khổ, không phải đế, mà là thật. Phật tánh không phải khổ, không phải đế, mà là thật. Này Văn-thù-sư-lợi! Cái gọi là khổ có tướng vô thường, là tướng có thể dứt bỏ, đó là thật đế. Tính của Như Lai không phải khổ, không phải vô thường, không phải tướng có thể dứt bỏ, vì thế là thật. Hư không và Phật tánh cũng như vậy.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Cái gọi là tập có thể khiến năm ấm hòa hợp mà sinh ra, cũng gọi là khổ, cũng gọi là vô thường, là tướng có thể dứt bỏ, đó là thật đế. Này thiện nam tử! Như Lai không phải tính của tập, không phải nhân của các ấm, không phải tướng có thể dứt bỏ, vì thế là thật. Hư không và Phật tánh cũng như vậy. Này thiện nam tử! Cái gọi là diệt là sự diệt của phiền não, cũng có thường và vô thường: điều mà nhị thừa đạt được thì gọi là vô thường, điều mà chư Phật đạt được thì gọi là thường; cũng gọi là pháp được chứng, đó là thật đế. Này thiện nam tử! Tính của Như Lai không gọi là diệt; tuy có thể diệt phiền não nhưng không phải thường cũng không phải vô thường, không gọi là được chứng biết, thường trụ không biến đổi, vì thế là thật. Hư không và Phật tánh cũng như vậy. Này thiện nam tử! Đạo là cái có thể dứt phiền não, cũng có thường và vô thường, là pháp có thể tu tập, đó gọi là thật đế. Như Lai không phải là đạo có thể dứt phiền não, không phải thường hay vô thường, không phải pháp có thể tu tập, thường trụ không biến đổi, vì thế là thật. Hư không và Phật tánh cũng như vậy.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Nói chân thật tức là Như Lai, Như Lai tức là chân thật; chân thật tức là hư không, hư không tức là chân thật; chân thật tức là Phật tánh, Phật tánh tức là chân thật. Này Văn-thù-sư-lợi! Có khổ, có nhân của khổ, có sự hết khổ, có con đường đối trị khổ. Như Lai không phải khổ, cho đến không phải con đường đối trị, vì thế là thật mà không gọi là đế. Hư không và Phật tánh cũng như vậy. Khổ là hữu vi, là hữu lậu (còn phiền não rò rỉ), không có an vui. Như Lai không phải hữu vi, không phải hữu lậu, lặng trong mà an vui, là thật chứ không phải đế."

 Văn-thù-sư-lợi bạch Phật rằng: "Thế Tôn! Như Phật dạy, không điên đảo gọi là thật đế. Nếu vậy thì trong bốn đế có bốn điên đảo (bốn sự thấy sai: cho vô thường là thường, khổ là vui, vô ngã là ngã, bất tịnh là tịnh) không? Nếu có, thì sao lại nói không điên đảo gọi là thật đế? Mọi điên đảo đều không gọi là thật." Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Mọi điên đảo đều thuộc vào Khổ đế. Như chúng sinh có tâm điên đảo thì gọi là điên đảo. Này thiện nam tử! Ví như có người không nghe lời dạy bảo của cha mẹ và bậc tôn trưởng, hoặc tuy nghe mà không thể làm theo; những người như vậy gọi là điên đảo. Điên đảo như vậy không phải là không khổ, mà chính là khổ."

 Văn-thù-sư-lợi nói: "Như Phật dạy, không hư dối chính là thật đế. Nếu vậy thì nên biết hư dối không phải là thật đế." Phật dạy: "Này thiện nam tử! Mọi hư dối đều thuộc vào Khổ đế. Như có chúng sinh lừa gạt người khác, vì nhân duyên ấy mà đọa vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ; những pháp như vậy gọi là hư dối. Hư dối như vậy không phải là không khổ, mà chính là khổ. Thanh văn, Duyên giác và chư Phật Thế Tôn xa lìa không làm, nên gọi đó là hư dối. Hư dối như vậy được chư Phật và nhị thừa dứt trừ, nên sự dứt trừ ấy gọi là thật đế."

 Văn-thù-sư-lợi nói: "Như Phật dạy Đại thừa là thật đế, thì nên biết cỗ xe Thanh văn và Bích-chi-phật là không thật." Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Hai thừa ấy vừa thật vừa không thật. Thanh văn, Duyên giác dứt các phiền não thì gọi là thật; vô thường, không thường trụ, là pháp biến đổi thì gọi là không thật."

 Văn-thù-sư-lợi nói: "Như Phật dạy, nếu điều Phật nói gọi là thật, thì nên biết điều ma nói là không thật. Thế Tôn! Điều ma nói có thuộc vào thánh đế không?" Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Điều ma nói thuộc vào hai đế, đó là khổ và tập. Phàm những gì trái pháp, trái luật (giới luật Phật chế ra), không thể khiến người được lợi ích, thì dù giảng nói suốt ngày cũng không có ai nhờ đó mà thấy khổ, dứt tập, chứng diệt, tu đạo; đó gọi là hư dối. Hư dối như vậy gọi là điều ma nói."

 Văn-thù-sư-lợi nói: "Như Phật dạy một đạo thanh tịnh không có hai, thì các ngoại đạo (những giáo phái ngoài đạo Phật) cũng nói rằng: 'Ta có một đạo thanh tịnh không hai.' Nếu nói một đạo là thật đế, thì có gì khác với ngoại đạo kia? Nếu không khác thì không nên nói một đạo thanh tịnh." Phật dạy: "Này thiện nam tử! Các ngoại đạo có Khổ đế, Tập đế, mà không có Diệt đế, Đạo đế. Ở chỗ không phải diệt mà tưởng là diệt, ở chỗ không phải đạo mà tưởng là đạo, ở chỗ không phải quả mà tưởng là quả, ở chỗ không phải nhân mà tưởng là nhân. Vì nghĩa ấy nên họ không có một đạo thanh tịnh không hai."

 Văn-thù-sư-lợi nói: "Như Phật dạy, có thường, có ngã, có lạc, có tịnh là nghĩa chân thật, thì lẽ ra các ngoại đạo mới có thật đế, còn trong Phật pháp thì không có. Vì sao? Vì các ngoại đạo cũng nói rằng các hành là thường. Vì sao là thường? Vì các quả báo của nghiệp, dù vừa ý hay không vừa ý, đều được nhận lãnh, không mất. Vừa ý là quả báo của mười điều lành; không vừa ý là quả báo của mười điều chẳng lành. Nếu nói các hành đều vô thường, thì người tạo nghiệp đã diệt mất ở đời này rồi, ai sẽ nhận quả báo ở đời kia? Vì nghĩa ấy nên các hành là thường. Vì nhân duyên giết hại nên gọi là thường. Thế Tôn! Nếu nói các hành đều vô thường, thì kẻ giết và kẻ bị giết đều vô thường. Nếu vô thường thì ai sẽ chịu tội báo trong địa ngục? Nếu nói chắc chắn có người chịu quả báo trong địa ngục, thì nên biết các hành thật không phải vô thường.

 Thế Tôn! Buộc tâm chuyên nhớ cũng gọi là thường, nghĩa là điều nhớ từ mười năm cho đến trăm năm cũng không quên mất, vì thế là thường. Nếu vô thường thì việc đã thấy trước kia, ai nhớ, ai nghĩ? Vì nhân duyên ấy mà mọi hành không phải vô thường. Thế Tôn! Mọi sự nhớ tưởng cũng gọi là thường. Có người trước đã thấy tay chân, đầu cổ và các tướng của người khác, về sau nếu gặp lại thì nhận ra. Nếu vô thường thì cái tưởng ban đầu lẽ ra đã diệt. Thế Tôn! Các việc làm nhờ tu tập lâu dài, từ lúc mới học, hoặc trải qua ba năm, hoặc năm năm, sau đó mới thông thạo, nên gọi là thường. Thế Tôn! Như phép đếm, từ một đến hai, từ hai đến ba, cho đến trăm, nghìn. Nếu vô thường thì số một ban đầu lẽ ra phải diệt; số một ban đầu nếu đã diệt thì ai đếm đến hai? Như vậy thì mãi mãi chỉ có một, không bao giờ có hai. Vì số một không diệt nên mới đếm được đến hai, cho đến trăm, nghìn; vì thế là thường. Thế Tôn! Như phép đọc tụng, đọc một bộ A-hàm (bộ kinh điển) rồi đến bộ A-hàm thứ hai, cho đến bộ thứ ba, thứ tư. Nếu vô thường thì những gì đã đọc tụng rốt cuộc không đến được bộ thứ tư. Vì nhân duyên việc đọc tụng ngày càng tăng thêm nên gọi là thường. Thế Tôn! Bình, áo, xe cộ, như người mắc nợ (?), hình tướng mặt đất, núi sông rừng cây, cây thuốc, cỏ lá, việc chúng sinh chữa bệnh, tất cả đều là thường, cũng như vậy. Thế Tôn! Tất cả ngoại đạo đều nói như vầy: các hành là thường. Nếu là thường thì đó là thật đế.

 Thế Tôn! Có các ngoại đạo lại nói có lạc. Làm sao biết? Vì người thọ nhận chắc chắn được quả báo vừa ý. Thế Tôn! Phàm người hưởng vui thì chắc chắn được vui, như Đại Phạm Thiên vương (vua cõi trời Phạm thiên, được ngoại đạo xem là đấng tạo ra muôn loài), trời Đại Tự Tại (vị thần tối cao của một phái ngoại đạo, tức thần Shiva), Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi), trời Tỳ-nữu (tức thần Vishnu) và các loài người, trời. Vì nghĩa ấy nên gọi là chắc chắn có lạc. Thế Tôn! Có các ngoại đạo lại nói có lạc, vì nó khiến chúng sinh sinh lòng mong cầu: đói thì cầu ăn, khát thì cầu uống, lạnh thì cầu ấm, nóng thì cầu mát, mệt thì cầu nghỉ, bệnh thì cầu khỏi, ham dục thì cầu sắc đẹp. Nếu không có lạc thì họ cầu vì lẽ gì? Vì có sự mong cầu nên biết có lạc. Thế Tôn! Có các ngoại đạo lại nói rằng bố thí thì được vui. Người đời ưa bố thí cho sa-môn, các bà-la-môn và người nghèo khổ khốn cùng: quần áo, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men, voi ngựa xe cộ, hương bột, hương xoa, các loại hoa, nhà cửa, chỗ nương ở, đèn đuốc. Làm đủ các việc bố thí như vậy là để đời sau mình nhận quả báo vừa ý. Vì thế nên biết chắc chắn có lạc.

 Thế Tôn! Có các ngoại đạo lại nói rằng: vì có nhân duyên nên biết có lạc. Nghĩa là người hưởng vui có nhân duyên, nên gọi là lạc xúc (sự tiếp xúc đem lại cảm giác vui). Nếu không có lạc thì làm sao có nhân duyên? Như không có sừng thỏ thì không có nhân duyên của sừng thỏ. Có nhân duyên của lạc thì biết có lạc. Thế Tôn! Có các ngoại đạo lại nói rằng: vì có bậc thượng, trung, hạ nên biết có lạc. Người hưởng vui bậc hạ là Thích-đề-hoàn-nhân, người hưởng vui bậc trung là Đại Phạm Thiên vương, người hưởng vui bậc thượng là trời Đại Tự Tại. Vì có thượng, trung, hạ như vậy nên biết có lạc.

 Thế Tôn! Có các ngoại đạo lại nói có tịnh. Vì sao? Nếu không có tịnh thì không nên khởi lòng ham muốn; nếu đã khởi lòng ham muốn thì nên biết có tịnh. Họ lại nói: vàng, bạc, châu báu, lưu ly, pha lê, xa cừ, mã não, san hô, ngọc trai, ngọc bích, ngọc kha, suối chảy, ao tắm, đồ ăn uống, quần áo, hoa, hương, hương bột, hương xoa, ánh sáng đèn đuốc — những vật như vậy đều là pháp thanh tịnh. Lại nữa, có tịnh, tức là năm ấm là đồ đựng trong sạch, chứa các vật trong sạch, đó là người, trời, các vị tiên, A-la-hán, Bích-chi-phật, Bồ-tát và chư Phật. Vì nghĩa ấy nên gọi là tịnh.

 Thế Tôn! Có các ngoại đạo lại nói có ngã, vì có cái thấy biết, có cái tạo tác. Ví như có người vào nhà thợ gốm, tuy không thấy thân người thợ gốm, nhưng thấy bàn xoay và dây, liền biết chắc nhà ấy là nhà thợ gốm. Ngã cũng như vậy: mắt thấy sắc rồi thì biết chắc có ngã. Nếu không có ngã thì ai thấy sắc, nghe tiếng, cho đến xúc chạm, nhận biết các pháp cũng đều như vậy. Lại nữa, có ngã. Làm sao biết? Nhờ các tướng mà biết. Những gì là tướng? Hơi thở, nhìn ngó, chớp mắt, thọ mạng, sự sai khiến tâm, sự chịu khổ vui, tham cầu, giận dữ, những pháp như vậy đều là tướng của ngã. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Lại nữa, có ngã vì phân biệt được vị. Có người ăn trái cây, thấy rồi thì biết vị. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Lại nữa, có ngã. Làm sao biết? Vì có cầm nắm mà làm việc: cầm liềm thì gặt được, cầm rìu thì chặt được, cầm bình thì đựng nước, cầm cương xe thì điều khiển được. Những việc như vậy là do ngã cầm nắm mà làm được. Nên biết chắc chắn có ngã. Lại nữa, có ngã. Làm sao biết? Vì ngay khi mới sinh ra đã muốn bú sữa, do nối theo thói quen đời trước. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã.

 Lại nữa, có ngã. Làm sao biết? Vì có sự hòa hợp làm lợi ích cho cái khác. Ví như bình, áo, xe cộ, ruộng nhà, núi rừng cây cối, voi ngựa trâu dê, những vật như vậy nếu hòa hợp thì có lợi ích. Năm ấm bên trong này cũng như vậy: các căn như mắt v.v. vì có hòa hợp nên làm lợi ích cho ngã. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Lại nữa, có ngã. Làm sao biết? Vì có sự ngăn che: vì có vật nên có sự ngăn ngại; nếu không có vật thì không có ngăn ngại. Nếu có ngăn ngại thì biết có ngã. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Lại nữa, có ngã. Làm sao biết? Vì có cái làm bạn và cái không làm bạn với nhau: thân và không thân không phải là bạn của nhau; chánh pháp và tà pháp cũng không phải là bạn; trí và không trí cũng không phải là bạn; sa-môn và không phải sa-môn, bà-la-môn và không phải bà-la-môn, con và không phải con, ngày và không phải ngày, đêm và không phải đêm, ngã và không phải ngã — những pháp như vậy là làm bạn hay không làm bạn với nhau. Vì thế nên biết chắc chắn có ngã. Thế Tôn! Các ngoại đạo nói đủ cách rằng có thường, lạc, ngã, tịnh; vậy nên biết chắc chắn có thường, lạc, ngã, tịnh. Thế Tôn! Vì nghĩa ấy nên các ngoại đạo cũng có thể nói rằng: 'Ta có chân đế.'"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Nếu có sa-môn, bà-la-môn nào cho rằng có thường, có lạc, có tịnh, có ngã, thì đó không phải sa-môn, không phải bà-la-môn. Vì sao? Vì họ mê lầm trong sinh tử, xa lìa bậc Đại Đạo Sư có nhất thiết trí (trí biết tất cả, tức là Phật). Những sa-môn, bà-la-môn như vậy chìm đắm trong các dục, pháp lành suy yếu. Các ngoại đạo này bị giam trong ngục tham dục, giận dữ, si mê, mà vẫn cam chịu, ưa thích. Các ngoại đạo này tuy biết nghiệp quả là mình làm mình chịu, nhưng vẫn không thể xa lìa điều ác. Các ngoại đạo này không phải sống bằng chánh pháp, chánh mạng (cách nuôi sống đúng đắn). Vì sao? Vì không có lửa trí tuệ nên không thể tiêu hóa được. Các ngoại đạo này tuy muốn tham đắm năm dục thượng hạng, nhưng lại nghèo pháp lành, vì không siêng tu. Các ngoại đạo này tuy muốn đi đến chỗ giải thoát chân chính, nhưng đôi chân giữ giới chưa thành tựu. Các ngoại đạo này tuy muốn cầu vui, nhưng không biết cầu nhân duyên của vui. Các ngoại đạo này tuy ghét mọi khổ, nhưng việc làm của họ chưa xa lìa được nhân duyên của khổ.

 Các ngoại đạo này tuy bị bốn con rắn độc là tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió cấu thành thân thể, ví như bốn con rắn độc luôn chực làm hại) quấn quanh, vẫn sống buông lung, không biết thận trọng. Các ngoại đạo này bị vô minh che lấp, xa lìa bạn lành, ưa ở trong ngọn lửa lớn hừng hực vô thường của ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc) mà không thể thoát ra. Các ngoại đạo này mắc bệnh phiền não khó chữa, mà lại không tìm vị lương y đại trí. Các ngoại đạo này trong tương lai sắp phải đi con đường hiểm trở xa xôi vô tận, mà không biết tu tập pháp lành làm lương thực để tự trang bị. Các ngoại đạo này thường bị tai họa độc hại của dâm dục làm hại, mà lại ôm giữ thứ độc như sương giá của năm dục. Các ngoại đạo này giận dữ hừng hực, mà lại còn gần gũi bạn ác. Các ngoại đạo này thường bị vô minh che lấp, mà lại đi tìm cầu pháp tà ác. Các ngoại đạo này thường bị tà kiến (sự thấy biết sai lầm) lừa gạt, mà lại sinh lòng thân thiết với nó. Các ngoại đạo này muốn ăn quả ngọt mà lại gieo hạt đắng (?). Các ngoại đạo này đã ở trong căn nhà tối tăm của phiền não, mà lại xa lìa ngọn đuốc sáng của trí tuệ lớn. Các ngoại đạo này khổ vì khát phiền não, mà lại uống nước mặn của các dục. Các ngoại đạo này trôi dạt chìm đắm trong dòng sông lớn sinh tử không bờ, mà lại xa lìa người lái thuyền vô thượng. Các ngoại đạo này mê lầm điên đảo, nói các hành là thường; các hành mà là thường thì không có lẽ ấy."

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ mười ba (hết).

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ mười bốn.

 Do ngài Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Đàm-vô-sấm, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào đời Bắc Lương (một nước ở miền bắc Trung Quốc, đầu thế kỷ thứ năm).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video