Thiên 18 — Phẩm Thánh hạnh thứ 7 – phần 4

 Phẩm Thánh Hạnh (hạnh của bậc Thánh — tức phép tu hành mà chư Phật thực hành và chỉ dạy), thứ bảy, phần bốn.

 Này thiện nam tử (người con trai lành — tiếng Phật dùng để gọi người nghe pháp)! Ta quán xét các hành (mọi sự vật, hiện tượng do nhân duyên tạo thành, luôn biến chuyển) đều là vô thường (không thường còn, luôn đổi thay, sinh rồi diệt). Làm sao biết được? Vì do nhân duyên (nhân là nguyên nhân chính, duyên là các điều kiện phụ giúp; nhân và duyên hợp lại thì sự vật sinh ra). Nếu có pháp (sự vật, hiện tượng) nào từ duyên mà sinh ra thì biết là vô thường. Các ngoại đạo (những đạo giáo, học thuyết ngoài đạo Phật) này không có một pháp nào không từ duyên mà sinh.

 Này thiện nam tử! Phật tính (bản tính có thể thành Phật sẵn có nơi chúng sinh) không sinh, không diệt, không đi, không đến; không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại; không phải do nhân tạo ra, cũng không phải không có nhân mà thành; không phải là việc được làm, không phải là người làm; không phải có tướng, không phải không tướng; không phải có tên, không phải không tên; không phải danh, không phải sắc (danh là phần tinh thần, sắc là phần vật chất); không dài, không ngắn; không bị ấm, giới, nhập (năm ấm, mười tám giới, mười hai nhập — những cách Phật giáo chia thân tâm và thế giới thành các nhóm yếu tố) thâu giữ. Vì thế gọi là thường (thường còn, không đổi). Này thiện nam tử! Phật tính chính là Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý mà đến). Như Lai chính là Pháp (giáo pháp, chân lý). Pháp chính là thường. Này thiện nam tử! Thường chính là Như Lai, Như Lai chính là Tăng (đoàn thể những người tu theo Phật). Tăng chính là thường. Vì nghĩa ấy, pháp sinh ra từ nhân thì không gọi là thường. Các ngoại đạo này không có một pháp nào không sinh ra từ nhân.

 Này thiện nam tử! Các ngoại đạo này không thấy Phật tính, Như Lai và Pháp. Vì thế những gì ngoại đạo nói ra đều là lời dối, không có chân đế (chân lý đích thực). Kẻ phàm phu trước thấy cái bình, cái áo, xe cộ, nhà cửa, thành quách, sông nước, núi rừng, nam nữ, voi ngựa, trâu dê; sau thấy cái tương tự thì liền nói là thường. Nên biết thật ra những thứ ấy không phải là thường. Này thiện nam tử! Hết thảy pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) đều là vô thường. Hư không là vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt), vì thế là thường. Phật tính là vô vi, vì thế là thường. Hư không chính là Phật tính. Phật tính chính là Như Lai. Như Lai chính là vô vi. Vô vi chính là thường. Thường chính là Pháp. Pháp chính là Tăng. Tăng chính là vô vi. Vô vi chính là thường.

 Này thiện nam tử! Pháp hữu vi có hai loại: sắc pháp (pháp thuộc về vật chất) và phi sắc pháp (pháp không thuộc về vật chất). Phi sắc pháp là tâm và tâm số pháp (tâm là cái biết chủ yếu; tâm số là các tác dụng tâm lý đi kèm như vui, buồn, tham, giận). Sắc pháp là đất, nước, lửa, gió (bốn đại — bốn yếu tố cấu thành vật chất: cứng, ướt, nóng, động). Này thiện nam tử! Tâm gọi là vô thường. Vì sao? Vì tính của nó là phan duyên (bám víu vào đối tượng), tương ưng (kết hợp với các tác dụng tâm lý) và phân biệt. Này thiện nam tử! Tính của nhãn thức (cái biết qua mắt) khác, cho đến tính của ý thức (cái biết của ý) khác, vì thế là vô thường. Này thiện nam tử! Cảnh giới sắc (đối tượng của mắt) khác, cho đến cảnh giới pháp (đối tượng của ý) khác, vì thế là vô thường. Này thiện nam tử! Những gì tương ưng với nhãn thức khác, cho đến những gì tương ưng với ý thức khác, vì thế là vô thường. Này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì riêng nhãn thức lẽ ra phải duyên (nhận biết) được hết thảy các pháp. Này thiện nam tử! Nếu nhãn thức khác, cho đến ý thức khác, thì biết là vô thường. Vì các pháp tương tự nhau, sinh diệt trong từng niệm (từng khoảnh khắc cực ngắn), phàm phu thấy rồi tưởng là thường.

 Này thiện nam tử! Vì tướng của các nhân duyên có thể bị phá hoại nên cũng gọi là vô thường. Nghĩa là nhờ mắt, nhờ sắc, nhờ ánh sáng, nhờ tư duy mà sinh ra nhãn thức. Khi nhĩ thức (cái biết qua tai) sinh ra thì những gì nó nương nhờ đều khác, không phải là nhân duyên của nhãn thức. Cho đến ý thức khác cũng như vậy.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Vì nhân duyên phá hoại các hành khác nhau nên tâm gọi là vô thường. Nghĩa là tâm tu quán vô thường thì khác, tâm tu quán khổ (đau khổ, không như ý), không (trống rỗng, không có thực thể cố định), vô ngã (không có cái "ta" làm chủ, thường còn) thì khác. Nếu tâm là thường thì lẽ ra phải luôn luôn tu quán vô thường; còn không quán được khổ, không, vô ngã, huống chi quán được thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, cái ta chân thật tự tại, trong sạch). Vì nghĩa ấy, trong pháp của ngoại đạo không thể thâu giữ được thường, lạc, ngã, tịnh. Này thiện nam tử! Nên biết tâm pháp nhất định là vô thường.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Vì tâm tính khác nhau nên gọi là vô thường. Nghĩa là tâm tính của Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, nhằm tự mình thoát khổ) khác, tâm tính của Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ) khác, tâm tính của chư Phật khác. Tâm của hết thảy ngoại đạo có ba loại: một là tâm xuất gia, hai là tâm tại gia, ba là tâm tại gia mà xa lìa (dục lạc) (?). Tâm tương ưng với vui khác, tâm tương ưng với khổ khác, tâm tương ưng với không khổ không vui khác; tâm tương ưng với tham dục khác, tâm tương ưng với giận dữ khác, tâm tương ưng với ngu si khác. Tướng tâm của hết thảy ngoại đạo cũng khác: tâm tương ưng với ngu si khác, tâm tương ưng với nghi hoặc khác, tâm tương ưng với tà kiến (thấy biết sai lầm) khác; khi đi, khi đứng, trong các dáng điệu cử chỉ, tâm cũng khác.

 Này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì cũng không thể phân biệt các màu sắc: xanh, vàng, đỏ, trắng, tím. Này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì những điều đã nhớ không lẽ lại quên mất. Này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì những gì đọc tụng không lẽ ngày càng thêm nhiều. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì không nên nói "đã làm, đang làm, sẽ làm". Nếu có đã làm, đang làm, sẽ làm thì nên biết tâm ấy nhất định là vô thường. Này thiện nam tử! Nếu tâm là thường thì không có kẻ oán, người thân, kẻ chẳng oán chẳng thân. Nếu tâm là thường thì không nên nói "vật của ta, vật của người", "chết" hay "sống". Nếu tâm là thường thì dù có làm việc gì cũng không lẽ tăng tiến. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy, nên biết tâm tính mỗi mỗi khác nhau; vì khác nhau nên biết là vô thường.

 Này thiện nam tử! Nay ta đã giảng về vô thường trong pháp phi sắc này, nghĩa đã rõ. Ta lại sẽ vì ông nói về sự vô thường của sắc. Sắc này vô thường vì vốn không có sinh, sinh rồi lại diệt. Thân bên trong khi ở trong thai, lúc còn là ca-la-la (giai đoạn đầu của bào thai, tuần thứ nhất sau khi thụ thai), vốn không có sinh, sinh rồi lại biến đổi. Mầm, thân cây ở bên ngoài vốn cũng không có sinh, sinh rồi lại biến đổi. Vì thế nên biết hết thảy sắc pháp đều là vô thường.

 Này thiện nam tử! Mọi sắc bên trong đều theo thời gian mà biến đổi: lúc ca-la-la khác, lúc an-phù-đà (giai đoạn thai như bọt nước) khác, lúc già-na (giai đoạn thai đông lại thành khối cứng) khác, lúc bế-thủ (giai đoạn thai thành khối thịt) (?) khác, lúc nổi các mụn (giai đoạn thai nhú lên những mụn sẽ thành tay chân) khác, lúc mới sinh khác, lúc hài nhi khác, lúc thiếu niên khác, cho đến lúc già, mỗi mỗi đều biến đổi khác nhau. Sắc bên ngoài cũng như vậy: mầm khác, thân cây khác, cành khác, lá khác, hoa khác, quả khác.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Vị bên trong cũng khác: từ lúc ca-la-la cho đến lúc già, mỗi mỗi đều biến đổi khác nhau. Vị bên ngoài cũng vậy: vị của mầm, thân, cành, lá, hoa, quả đều khác. Sức lực lúc ca-la-la khác, cho đến sức lực lúc già khác. Hình dáng lúc ca-la-la khác, cho đến hình dáng lúc già cũng khác. Quả báo (kết quả do việc làm đời trước đem lại) lúc ca-la-la khác, cho đến quả báo lúc già cũng khác. Tên gọi lúc ca-la-la khác, cho đến tên gọi lúc già cũng khác. Sắc bên trong hoại rồi lại hợp, vì thế biết là vô thường. Cây cối bên ngoài cũng hoại rồi lại hợp, vì thế biết là vô thường. Vì thứ lớp dần dần sinh ra nên biết là vô thường: thứ lớp sinh từ lúc ca-la-la cho đến lúc già, thứ lớp sinh từ mầm cho đến quả và hạt, vì thế biết là vô thường. Vì các sắc có thể diệt nên biết là vô thường: lúc ca-la-la diệt khác, cho đến lúc già diệt khác; lúc mầm diệt khác, cho đến lúc quả diệt khác, vì thế biết là vô thường. Phàm phu không hiểu biết, thấy cái tương tự sinh ra thì tưởng là thường. Vì nghĩa ấy nên gọi là vô thường. Đã vô thường tức là khổ. Đã khổ tức là bất tịnh (không trong sạch).

 Này thiện nam tử! Việc này trước đây Ca-diếp (tức Bồ-tát Ca-diếp, người đang thưa hỏi Phật trong kinh này) đã hỏi, và ta đã trả lời ở chỗ ấy rồi.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Các hành là vô ngã. Này thiện nam tử! Gom hết thảy các pháp lại thì gọi là sắc và phi sắc. Sắc không phải là ngã (cái "ta"). Vì sao? Vì có thể phá, có thể hoại, có thể xé, có thể đánh, có sinh ra và lớn lên. Còn ngã thì không thể phá hoại, xé, đánh, sinh ra, lớn lên. Vì nghĩa ấy, biết sắc không phải là ngã; pháp phi sắc cũng không phải là ngã. Vì sao? Vì do nhân duyên mà sinh.

 Này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo vì có sự chuyên niệm (chú tâm ghi nhớ) mà biết có ngã, thì tính chuyên niệm thật ra không phải là ngã. Nếu lấy chuyên niệm làm tính của ngã, thì việc quá khứ có khi quên mất; vì có quên mất nên chắc chắn biết là vô ngã. Này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo vì có nhớ nghĩ mà biết có ngã, thì vì có lúc không nhớ nghĩ nên chắc chắn biết là vô ngã. Như thấy người tay có sáu ngón, liền hỏi: "Trước đây chúng ta đã gặp nhau ở đâu nhỉ?" Nếu có ngã thì không lẽ phải hỏi lại; vì phải hỏi nhau nên chắc chắn biết là vô ngã.

 Này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo vì có sự phủ nhận mà biết có ngã, thì này thiện nam tử, chính vì có phủ nhận nên chắc chắn biết là vô ngã. Như nói Điều-đạt (tức Đề-bà-đạt-đa, em họ của Phật), thì rốt cuộc không ai nói "không phải Điều-đạt". Ngã cũng như vậy: nếu nhất định là ngã thì rốt cuộc không phủ nhận ngã. Vì có phủ nhận ngã nên chắc chắn biết là vô ngã. Nếu do phủ nhận mà biết có ngã, thì nay ông không phủ nhận, lẽ ra phải là không có ngã.

 Này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo vì có cái đi đôi và không đi đôi mà biết có ngã (?), thì vì không có cái đi đôi, lẽ ra không có ngã. Có những pháp không có cái đi đôi, đó là Như Lai, hư không, Phật tính; ngã cũng vậy, thật không có cái đi đôi. Vì nghĩa ấy, chắc chắn biết là vô ngã.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo vì có tên gọi mà biết có ngã, thì trong pháp vô ngã cũng có cái tên "ngã". Như người nghèo hèn mà tên là Phú Quý. Như nói "ta chết": nếu ta chết thì là ta giết ta, mà ta thật không thể bị giết, chỉ là mượn tên mà nói "giết ta". Cũng như người lùn mà tên là Ông Cao. Vì nghĩa ấy, chắc chắn biết là vô ngã.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo vì thấy vừa sinh ra đã biết đòi bú mà biết có ngã, thì này thiện nam tử, nếu có ngã, hết thảy trẻ con không lẽ lại cầm nắm phân dơ, lửa, rắn, thuốc độc. Vì nghĩa ấy, chắc chắn biết là vô ngã. Lại nữa, này thiện nam tử! Hết thảy chúng sinh đối với ba điều đều có sự hiểu biết như nhau, đó là dâm dục, ăn uống, sợ hãi; vì thế là vô ngã.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo vì có tướng mạo mà biết có ngã, thì này thiện nam tử, có tướng cũng là vô ngã, không tướng cũng là vô ngã. Nếu người lúc ngủ không thể đi đứng, cúi ngửa, nhìn ngó, chớp mắt, không biết khổ vui, thì lẽ ra không có ngã. Nếu do đi đứng, cúi ngửa, nhìn ngó, chớp mắt mà biết có ngã, thì người gỗ chạy bằng máy cũng phải có ngã. Này thiện nam tử! Như Lai cũng vậy: không đi không đứng, không cúi không ngửa, không nhìn không chớp, không khổ không vui, không tham, không giận, không si, không hành động; Như Lai như thế mới thật có ngã chân thật.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu các ngoại đạo vì thấy người khác ăn trái cây mà trong miệng mình chảy nước dãi, do đó biết có ngã, thì này thiện nam tử, chỉ vì nhớ lại mà thấy thì chảy nước dãi; nước dãi không phải là ngã. Ngã cũng không phải nước dãi, không phải vui, không phải buồn, không phải ngáp, không phải cười, không phải nằm, không phải dậy, không phải đói, không phải no. Vì nghĩa ấy, chắc chắn biết là vô ngã.

 Này thiện nam tử! Các ngoại đạo này ngu như trẻ nhỏ, không có trí tuệ và phương tiện (cách khéo léo để thấu hiểu và hành đạo), không hiểu thấu thường và vô thường, khổ và vui, tịnh và bất tịnh, ngã và vô ngã, thọ mạng và không phải thọ mạng, chúng sinh và không phải chúng sinh, thật và không thật, có và không có. Họ lấy được một phần nhỏ trong Phật pháp rồi tưởng bậy là có thường, lạc, ngã, tịnh, mà thật ra không biết thường, lạc, ngã, tịnh.

 Như người mù từ lúc sinh ra không biết màu sữa, bèn hỏi người khác: "Màu sữa giống như cái gì?" Người kia đáp: "Màu trắng như vỏ ốc." Người mù lại hỏi: "Màu sữa ấy giống như tiếng vỏ ốc ư?" Đáp: "Không phải." Lại hỏi: "Màu vỏ ốc giống như cái gì?" Đáp: "Giống như bột gạo." Người mù lại hỏi: "Màu sữa mềm như bột gạo ư? Còn bột gạo thì giống như cái gì?" Đáp: "Giống như tuyết rơi." Người mù lại nói: "Bột gạo kia lạnh như tuyết ư? Tuyết lại giống như cái gì?" Đáp: "Giống như con hạc trắng." Người mù từ lúc sinh ấy tuy nghe bốn thí dụ như thế, rốt cuộc vẫn không thể biết được màu thật của sữa. Các ngoại đạo này cũng như vậy, rốt cuộc không thể biết được thường, lạc, ngã, tịnh. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy, chân lý chân thật có trong Phật pháp của ta, chứ không có ở ngoại đạo.

 Văn-thù-sư-lợi (vị Bồ-tát tượng trưng cho trí tuệ) bạch Phật rằng: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính — danh hiệu của Phật)! Như Lai nay sắp bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn trọn vẹn — Niết-bàn là cảnh giới dứt hết phiền não và sinh tử; ở đây chỉ việc Phật rời bỏ thân xác) lại mới chuyển pháp luân vô thượng (bánh xe chánh pháp cao tột — hình ảnh chỉ việc giảng dạy giáo pháp, như bánh xe lăn đi nghiền nát mọi mê lầm), mà phân biệt chân lý như thế."

 Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Sao nay ông lại đối với Như Lai mà nghĩ là Như Lai sẽ nhập Niết-bàn? Này thiện nam tử! Như Lai thật là thường trụ (thường còn mãi), không biến đổi, không bát-niết-bàn. Này thiện nam tử! Nếu có người nghĩ: 'Ta là Phật, ta thành a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp — tức quả vị Phật). Ta là pháp, pháp là ngã sở (cái thuộc về ta). Ta là đạo, đạo là cái thuộc về ta. Ta là Thế Tôn, Thế Tôn là cái thuộc về ta. Ta là Thanh văn, Thanh văn là cái thuộc về ta. Ta có thể thuyết pháp khiến người khác nghe nhận. Ta chuyển pháp luân, người khác không làm được.' Như Lai rốt cuộc không nghĩ như vậy. Vì thế Như Lai không chuyển pháp luân.

 Này thiện nam tử! Nếu có người tưởng bậy như thế này: 'Ta là mắt, mắt là cái thuộc về ta'; tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như vậy; 'ta là sắc, sắc là cái thuộc về ta', cho đến pháp cũng như vậy; 'ta là đất, đất là cái thuộc về ta', nước, lửa, gió cũng như vậy. Này thiện nam tử! Nếu có người nói: 'Ta là lòng tin, lòng tin là cái thuộc về ta. Ta là đa văn (nghe học nhiều), đa văn là cái thuộc về ta. Ta là Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn — ba-la-mật nghĩa là "đến bờ bên kia", chỉ pháp tu hoàn hảo đưa đến giải thoát), Đàn ba-la-mật là cái thuộc về ta. Ta là Thi ba-la-mật (hạnh giữ giới trọn vẹn), Thi ba-la-mật là cái thuộc về ta. Ta là Sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục trọn vẹn), Sằn-đề ba-la-mật là cái thuộc về ta. Ta là Tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn — siêng năng — trọn vẹn), Tỳ-lê-da ba-la-mật là cái thuộc về ta. Ta là Thiền ba-la-mật (hạnh thiền định trọn vẹn), Thiền ba-la-mật là cái thuộc về ta. Ta là Bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ trọn vẹn), Bát-nhã ba-la-mật là cái thuộc về ta. Ta là tứ niệm xứ (bốn phép quán: thân là không sạch, cảm thọ là khổ, tâm là vô thường, các pháp là vô ngã), tứ niệm xứ là cái thuộc về ta.' Tứ chánh cần (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm điều lành chưa sinh, tăng điều lành đã sinh), tứ như ý túc (bốn nền tảng của thần thông: ước muốn, tinh tấn, nhất tâm, quán xét), ngũ căn (năm gốc lành: tin, tinh tấn, nhớ nghĩ, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh thành), thất giác phần (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo phần (tám con đường chân chính: thấy, nghĩ, nói, làm, sinh sống, siêng năng, nhớ nghĩ, định tâm đúng đắn) cũng như vậy. Này thiện nam tử! Như Lai rốt cuộc không nghĩ như vậy. Vì thế Như Lai không chuyển pháp luân.

 Này thiện nam tử! Nếu đã nói là thường trụ không biến đổi, sao lại nói Phật chuyển pháp luân? Vì thế nay ông không nên nói rằng Như Lai mới lại chuyển pháp luân. Này thiện nam tử! Ví như nhờ mắt, duyên sắc, duyên ánh sáng, duyên tư duy, nhân duyên hòa hợp mà sinh ra nhãn thức. Này thiện nam tử! Mắt không nghĩ: 'Ta có thể sinh ra thức'; sắc cho đến tư duy rốt cuộc không nghĩ: 'Ta sinh ra nhãn thức'; nhãn thức cũng không nghĩ: 'Ta có thể tự sinh'. Này thiện nam tử! Các pháp như thế do nhân duyên hòa hợp mà gọi là thấy. Này thiện nam tử! Như Lai cũng vậy: nhờ sáu ba-la-mật và ba mươi bảy pháp trợ bồ-đề (ba mươi bảy phép tu giúp đạt giác ngộ, gồm các nhóm vừa kể) mà giác ngộ các pháp; lại nhờ cổ họng, lưỡi, răng, môi, miệng, lời nói, âm thanh mà lần đầu tiên thuyết pháp cho Kiều-trần-như (một trong năm vị tỳ-kheo đầu tiên được nghe Phật thuyết pháp), gọi là chuyển pháp luân. Vì nghĩa ấy, Như Lai không gọi là chuyển pháp luân. Này thiện nam tử! Nếu không chuyển thì gọi là pháp; pháp tức là Như Lai.

 Này thiện nam tử! Ví như nhờ thanh gỗ lấy lửa, nhờ cái dùi khoan, nhờ tay, nhờ phân bò khô mà sinh ra lửa. Thanh gỗ không nói: 'Ta có thể sinh ra lửa'; dùi khoan, tay, phân bò đều không nghĩ: 'Ta có thể sinh ra lửa'; lửa cũng không nói: 'Ta có thể tự sinh'. Như Lai cũng vậy: nhờ sáu ba-la-mật, cho đến nhờ Kiều-trần-như mà gọi là chuyển pháp luân; Như Lai cũng không nghĩ: 'Ta chuyển pháp luân'. Này thiện nam tử! Nếu không khởi ý nghĩ ấy thì gọi là chuyển chánh pháp luân; chuyển pháp luân ấy tức gọi là Như Lai.

 Này thiện nam tử! Ví như nhờ sữa chua, nhờ nước, nhờ que khuấy, nhờ bình, nhờ dây, nhờ người dùng tay cầm nắm mà làm ra tô (váng sữa, bơ). Sữa chua không nghĩ: 'Ta có thể làm ra tô', cho đến tay người cũng không nghĩ: 'Ta có thể làm ra tô'; tô cũng không nói: 'Ta có thể tự ra'. Do các duyên hòa hợp mà làm ra được tô. Như Lai cũng vậy, rốt cuộc không nghĩ: 'Ta chuyển pháp luân'. Này thiện nam tử! Nếu không nghĩ là mình làm ra thì gọi là chuyển chánh pháp luân; chuyển pháp luân ấy tức là Như Lai.

 Này thiện nam tử! Ví như nhờ hạt giống, nhờ đất, nhờ nước, nhờ lửa (hơi ấm), nhờ gió, nhờ phân bón, nhờ thời tiết, nhờ người làm lụng mà mầm được sinh ra. Này thiện nam tử! Hạt giống không nói: 'Ta có thể sinh ra mầm', cho đến việc làm lụng cũng không nghĩ: 'Ta có thể sinh ra mầm'; mầm cũng không nói: 'Ta có thể tự sinh'. Như Lai cũng vậy, rốt cuộc không nghĩ: 'Ta chuyển pháp luân'. Này thiện nam tử! Nếu không nghĩ mình có năng lực ấy thì gọi là chuyển chánh pháp luân; chuyển pháp luân ấy tức là Như Lai.

 Này thiện nam tử! Ví như nhờ cái trống, nhờ khoảng trống, nhờ da, nhờ người, nhờ dùi trống hòa hợp mà phát ra tiếng. Trống không nghĩ: 'Ta có thể phát ra tiếng', cho đến dùi trống cũng như vậy; tiếng cũng không nói: 'Ta có thể tự sinh'. Này thiện nam tử! Như Lai cũng vậy, rốt cuộc không nghĩ: 'Ta chuyển pháp luân'. Này thiện nam tử! Chuyển pháp luân gọi là không tạo tác; không tạo tác tức là chuyển pháp luân; chuyển pháp luân tức là Như Lai.

 Này thiện nam tử! Chuyển pháp luân là cảnh giới của chư Phật Thế Tôn, không phải chỗ các Thanh văn, Duyên giác biết được. Này thiện nam tử! Hư không không sinh, không xuất, không tác, không tạo, không phải pháp hữu vi. Như Lai cũng vậy: không sinh, không xuất, không tác, không tạo, không phải pháp hữu vi. Như tính của Như Lai, Phật tính cũng vậy: không sinh, không xuất, không tác, không tạo, không phải pháp hữu vi.

 Này thiện nam tử! Lời của chư Phật Thế Tôn có hai loại: một là lời theo thế gian, hai là lời vượt ra ngoài thế gian. Này thiện nam tử! Như Lai vì các Thanh văn, Duyên giác mà nói lời theo thế gian; vì các Bồ-tát (người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) mà nói lời vượt ra ngoài thế gian. Này thiện nam tử! Đại chúng này lại có hai loại: một là cầu tiểu thừa (cỗ xe nhỏ — pháp tu nhằm tự giải thoát cho riêng mình), hai là cầu đại thừa (cỗ xe lớn — pháp tu nhằm giải thoát cho mình và mọi chúng sinh, hướng đến thành Phật). Ngày xưa ta ở thành Ba-la-nại (nơi Phật thuyết pháp lần đầu tiên) chuyển pháp luân cho các Thanh văn; nay mới ở thành Câu-thi-na này (nơi Phật nhập Niết-bàn) chuyển đại pháp luân cho các Bồ-tát.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Lại có hai hạng người: trung căn và thượng căn (căn cơ — khả năng tiếp nhận đạo — bậc trung và bậc cao). Vì người trung căn mà ở Ba-la-nại chuyển pháp luân; vì người thượng căn — bậc voi chúa trong loài người (bậc kiệt xuất nhất) như Bồ-tát Ca-diếp và những vị khác — mà nay ở thành Câu-thi-na này chuyển đại pháp luân. Này thiện nam tử! Người cực hạ căn thì Như Lai rốt cuộc không chuyển pháp luân cho; người cực hạ căn tức là nhất-xiển-đề (kẻ đã dứt hết gốc lành, không tin nhân quả, khó được cứu độ).

 Lại nữa, này thiện nam tử! Người cầu Phật đạo lại có hai hạng: một là tinh tấn bậc trung, hai là tinh tấn bậc cao. Ở Ba-la-nại, vì người tinh tấn bậc trung mà chuyển pháp luân; nay ở thành Câu-thi-na này, vì người tinh tấn bậc cao mà chuyển đại pháp luân. Lại nữa, này thiện nam tử! Xưa ta ở thành Ba-la-nại lần đầu chuyển pháp luân, tám vạn trời và người được quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên trong bốn quả thánh của Thanh văn, mới bước vào dòng thánh). Nay ở thành Câu-thi-na này, tám mươi vạn ức người không còn thoái lui đối với a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại nữa, này thiện nam tử! Ở thành Ba-la-nại, Đại Phạm thiên vương (vua cõi trời Phạm thiên, vị chúa tể tầng trời thuộc cõi Sắc theo quan niệm Ấn Độ) cúi đầu thỉnh ta chuyển pháp luân; nay ở thành Câu-thi-na này, Bồ-tát Ca-diếp cúi đầu thỉnh ta chuyển đại pháp luân. Lại nữa, này thiện nam tử! Xưa ta ở thành Ba-la-nại khi chuyển pháp luân thì nói vô thường, khổ, không, vô ngã; nay ở thành Câu-thi-na này khi chuyển pháp luân thì nói thường, lạc, ngã, tịnh.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Xưa ta ở thành Ba-la-nại khi chuyển pháp luân, âm thanh phát ra vang đến cõi Phạm thiên. Nay Như Lai ở thành Câu-thi-na khi chuyển pháp luân, âm thanh phát ra vang khắp các thế giới của chư Phật ở phương đông nhiều bằng số cát của hai mươi con sông Hằng (sông lớn ở Ấn Độ; số cát sông Hằng chỉ số lượng nhiều không đếm xuể); phương nam, tây, bắc, bốn phương phụ, phương trên, phương dưới cũng như vậy.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Phàm những gì chư Phật Thế Tôn nói ra đều gọi là chuyển pháp luân. Này thiện nam tử! Ví như bánh xe báu của Thánh vương (tức Chuyển luân thánh vương — vị vua lý tưởng cai trị thiên hạ bằng chánh pháp; bánh xe báu là một trong bảy báu vật của vua, đi đến đâu thì nơi ấy quy phục): kẻ chưa hàng phục thì khiến hàng phục, kẻ đã hàng phục thì khiến được yên ổn. Này thiện nam tử! Pháp mà chư Phật Thế Tôn nói ra cũng như vậy: vô lượng phiền não (những trạng thái làm tâm rối loạn, đau khổ như tham, giận, si mê) chưa được điều phục thì khiến điều phục; đã điều phục thì khiến sinh ra gốc lành. Này thiện nam tử! Ví như bánh xe báu của Thánh vương có thể tiêu diệt hết thảy giặc thù; Như Lai giảng pháp cũng như vậy, có thể khiến hết thảy giặc phiền não đều lặng yên. Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như bánh xe báu của Thánh vương xoay chuyển lên xuống; Như Lai thuyết pháp cũng như vậy, có thể khiến những chúng sinh ác ở các đường thấp được sinh lên cõi người, cõi trời, cho đến đạt Phật đạo. Này thiện nam tử! Vì thế nay ông không nên khen rằng Như Lai ở đây lại chuyển pháp luân."

 Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Con không phải không biết nghĩa này. Sở dĩ con hỏi là vì muốn làm lợi ích cho các chúng sinh. Bạch Thế Tôn! Con đã biết từ lâu rằng chuyển pháp luân thật là cảnh giới của chư Phật Như Lai, không phải chỗ Thanh văn, Duyên giác biết được."

 Bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát Ca-diếp: "Này thiện nam tử! Đó gọi là thánh hạnh mà Bồ-tát an trụ trong kinh Đại thừa Đại Niết-bàn thực hành."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Lại vì nghĩa gì mà gọi là thánh hạnh?" — "Này thiện nam tử! Thánh là chỉ chư Phật Thế Tôn; vì nghĩa ấy nên gọi là thánh hạnh." — "Bạch Thế Tôn! Nếu là hạnh của chư Phật thì không phải là điều Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát có thể tu hành." — "Này thiện nam tử! Chư Thế Tôn an trụ trong Đại Bát Niết-bàn này mà mở bày, phân biệt, giảng giải nghĩa ấy như thế; vì nghĩa ấy nên gọi là thánh hạnh. Thanh văn, Duyên giác và các Bồ-tát nghe như thế rồi thì có thể vâng làm, nên gọi là thánh hạnh.

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn — bậc Bồ-tát có tâm nguyện và công hạnh rộng lớn) được hạnh ấy rồi thì được an trụ ở địa vị vô sở úy (địa vị không còn sợ hãi). Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát được an trụ ở địa vị vô sở úy như thế thì không còn sợ tham, giận, ngu si, sinh, già, bệnh, chết; cũng không sợ các đường ác: địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ (loài quỷ đói). Này thiện nam tử! Đường ác có hai loại: một là a-tu-la (loài thần hay ghen ghét, giận dữ, thường đánh nhau với chư thiên), hai là trong loài người. Trong loài người có ba điều ác: một là nhất-xiển-đề, hai là phỉ báng kinh điển phương đẳng (kinh điển Đại thừa, mang nghĩa lý rộng lớn, bình đẳng), ba là phạm bốn trọng cấm (bốn giới nặng nhất: dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối là mình đã chứng đạo). Này thiện nam tử! Các Bồ-tát an trụ ở địa vị này rốt cuộc không sợ bị rơi vào những điều ác như thế; cũng không sợ sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ của đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ), ngoại đạo tà kiến, thiên ma Ba-tuần (vua ma ở cõi trời, chuyên phá người tu); cũng không sợ phải chịu hai mươi lăm hữu (hai mươi lăm cõi tồn tại trong vòng sinh tử của ba cõi). Vì thế địa vị này gọi là vô sở úy.

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ ở địa vị vô sở úy, được hai mươi lăm tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên chú vững chắc vào một chỗ) phá hai mươi lăm hữu. Này thiện nam tử! Được tam-muội Vô Cấu (không nhơ) thì phá được cõi địa ngục. Được tam-muội Vô Thoái (không lùi) thì phá được cõi súc sinh. Được tam-muội Tâm Lạc (tâm vui) thì phá được cõi ngạ quỷ. Được tam-muội Hoan Hỷ thì phá được cõi a-tu-la. Được tam-muội Nhật Quang (ánh mặt trời) thì dứt được cõi Phất-bà-đề (châu lớn ở phía đông núi Tu-di). Được tam-muội Nguyệt Quang (ánh trăng) thì dứt được cõi Cù-da-ni (châu lớn ở phía tây). Được tam-muội Nhiệt Diệm (lửa nóng) thì dứt được cõi Uất-đan-việt (châu lớn ở phía bắc). Được tam-muội Như Huyễn (như ảo thuật) thì dứt được cõi Diêm-phù-đề (châu lớn ở phía nam, nơi loài người chúng ta ở). Được tam-muội Nhất Thiết Pháp Bất Động (mọi pháp không lay động) thì dứt được cõi trời Tứ Thiên vương (cõi của bốn vị vua trời giữ bốn phương, tầng trời thấp nhất của cõi Dục — cõi còn ham muốn). Được tam-muội Nan Phục (khó hàng phục) thì dứt được cõi trời Ba mươi ba (nơi vua trời Đế Thích ở). Được tam-muội Duyệt Ý (vui ý) thì dứt được cõi trời Diệm-ma (tầng trời thứ ba của cõi Dục). Được tam-muội Thanh Sắc (màu xanh) thì dứt được cõi trời Đâu-suất (tầng trời thứ tư của cõi Dục). Được tam-muội Hoàng Sắc (màu vàng) thì dứt được cõi trời Hóa Lạc (tầng trời thứ năm của cõi Dục). Được tam-muội Xích Sắc (màu đỏ) thì dứt được cõi trời Tha Hóa Tự Tại (tầng trời cao nhất của cõi Dục). Được tam-muội Bạch Sắc (màu trắng) thì dứt được cõi Sơ thiền (cõi trời ứng với tầng thiền thứ nhất của cõi Sắc — cõi còn thân hình nhưng hết ham muốn thô). Được tam-muội Chủng Chủng (đủ loại) thì dứt được cõi Đại Phạm thiên. Được tam-muội Song (đôi) thì dứt được cõi Nhị thiền (tầng thiền thứ hai). Được tam-muội Lôi Âm (tiếng sấm) thì dứt được cõi Tam thiền (tầng thiền thứ ba). Được tam-muội Chú Vũ (mưa tuôn) thì dứt được cõi Tứ thiền (tầng thiền thứ tư). Được tam-muội Như Hư Không thì dứt được cõi Vô Tưởng (cõi trời mà chúng sinh ở đó không còn tâm tưởng). Được tam-muội Chiếu Kính (gương soi) thì dứt được cõi Tịnh Cư A-na-hàm (cõi trời Tịnh Cư, nơi các bậc A-na-hàm — bậc thánh không còn trở lại cõi Dục — sinh về). Được tam-muội Vô Ngại (không chướng ngại) thì dứt được cõi Không Xứ (cõi Không vô biên, tầng thứ nhất của cõi Vô sắc — cõi không còn thân hình). Được tam-muội Thường thì dứt được cõi Thức Xứ (cõi Thức vô biên). Được tam-muội Lạc thì dứt được cõi Bất Dụng Xứ (tức cõi Vô sở hữu — không có gì cả). Được tam-muội Ngã thì dứt được cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ (cõi chẳng phải có tưởng chẳng phải không tưởng, tầng cao nhất của cõi Vô sắc). Này thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát được hai mươi lăm tam-muội dứt hai mươi lăm hữu.

 Này thiện nam tử! Hai mươi lăm tam-muội như thế gọi là vua của các tam-muội. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát vào các vua tam-muội như thế, nếu muốn thổi đổ vua núi Tu-di (núi chúa ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) thì tùy ý liền làm được; muốn biết điều mà mọi chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn triệu thế giới hợp thành một cõi lớn) đang nghĩ thì cũng đều biết được; muốn đem mọi chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đặt vào một lỗ chân lông của thân mình thì tùy ý liền làm được, mà chúng sinh cũng không cảm thấy chật chội; nếu muốn hóa ra vô lượng chúng sinh khiến đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới thì cũng tùy ý làm được; muốn chia một thân làm nhiều thân, rồi lại hợp nhiều thân làm một thân; tuy làm như thế mà tâm không dính mắc, như hoa sen (mọc trong bùn mà không nhiễm bùn).

 Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát được vào vua tam-muội như thế rồi liền được an trụ ở địa vị tự tại. Bồ-tát được an trụ ở địa vị tự tại này thì được sức tự tại, muốn sinh ở đâu liền được sinh đến đó. Này thiện nam tử! Ví như Thánh vương cai trị bốn châu thiên hạ, muốn đi đâu tùy ý, không ai ngăn được. Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: hết thảy các nơi sinh ra, nếu muốn sinh ở đâu thì tùy ý sinh đến đó. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát nếu thấy trong hết thảy chúng sinh ở địa ngục có kẻ có thể giáo hóa cho trụ vào gốc lành, thì Bồ-tát liền đến sinh vào trong đó. Bồ-tát tuy sinh vào đó nhưng không phải là quả của nghiệp (việc làm thiện ác tạo ra quả báo) của mình, mà do nhân duyên sức tự tại của địa vị ấy nên sinh vào đó. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát tuy ở địa ngục nhưng không chịu các khổ như bị thiêu đốt, nát thân. Này thiện nam tử! Những công đức (phúc lành do tu tập mà có) mà Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu như thế, dù vô lượng vô biên trăm nghìn vạn ức cũng còn không nói hết, huống chi công đức của chư Phật mà có thể nói hết được ư?"

 Bấy giờ trong chúng có một vị Bồ-tát tên là Trụ Vô Cấu Tạng Vương, có uy đức lớn, thành tựu thần thông, được đại tổng trì (năng lực nhớ giữ trọn vẹn giáo pháp không quên mất) và tam-muội, đầy đủ đức vô sở úy, liền rời chỗ ngồi đứng dậy, để trần vai phải, gối phải chấm đất, quỳ thẳng, chắp tay bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Như Phật đã nói, công đức và trí tuệ mà chư Phật, Bồ-tát thành tựu, vô lượng vô biên trăm nghìn vạn ức, thật không thể nói hết. Ý con vẫn cho rằng những điều ấy vẫn không bằng kinh điển đại thừa này. Vì sao? Vì nhờ sức của kinh đại thừa phương đẳng này mà sinh ra được a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề của chư Phật Thế Tôn."

 Bấy giờ Phật khen rằng: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Các kinh điển đại thừa phương đẳng ấy tuy thành tựu vô lượng công đức, nhưng muốn so với kinh này thì không thể ví được; trăm lần, nghìn lần, trăm nghìn vạn ức lần, cho đến dùng toán số và thí dụ cũng không thể bì kịp. Này thiện nam tử! Ví như từ bò ra sữa, từ sữa ra lạc (sữa chua đặc), từ lạc ra sinh tô (váng sữa sống), từ sinh tô ra thục tô (váng sữa đã nấu chín), từ thục tô ra đề hồ (tinh chất ngon nhất của sữa, như bơ tinh luyện). Đề hồ là thứ cao nhất, ai uống được thì mọi bệnh đều khỏi, mọi thứ thuốc đều có trong đó. Này thiện nam tử! Phật cũng như vậy: từ Phật sinh ra mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển Phật giáo), từ mười hai bộ kinh sinh ra tu-đa-la (khế kinh — phần kinh văn ghi lời Phật dạy), từ tu-đa-la sinh ra kinh phương đẳng, từ kinh phương đẳng sinh ra Bát-nhã ba-la-mật, từ Bát-nhã ba-la-mật sinh ra Đại Niết-bàn, giống như đề hồ. Nói đề hồ là ví cho Phật tính; Phật tính tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy nên nói rằng công đức của Như Lai vô lượng vô biên, không thể đo đếm."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Như Phật khen kinh Đại Niết-bàn giống như đề hồ, cao nhất, mầu nhiệm nhất; ai uống được thì mọi bệnh đều khỏi, mọi thứ thuốc đều có trong đó. Con nghe xong, trộm nghĩ rằng: nếu có người không chịu lắng nghe, tiếp nhận kinh này, nên biết người ấy rất ngu si, không có tâm lành. Bạch Thế Tôn! Nay con thật có thể chịu đựng việc lột da làm giấy, chích máu làm mực, lấy tủy làm nước, bẻ xương làm bút để chép kinh Đại Niết-bàn này; chép xong đọc tụng cho thông thuộc, rồi vì người khác giảng rộng nghĩa kinh.

 Bạch Thế Tôn! Nếu có chúng sinh tham đắm tiền của, con sẽ cho tiền của, rồi đem kinh Đại Niết-bàn này khuyên họ đọc. Nếu là người tôn quý, con trước dùng lời êm ái, thuận theo ý họ, rồi dần dần đem kinh Đại thừa Đại Niết-bàn này khuyên họ đọc. Nếu là thường dân, con sẽ dùng uy thế ép họ đọc. Nếu là người kiêu mạn, con sẽ làm đầy tớ cho họ, thuận theo ý họ khiến họ vui lòng, rồi đem Đại Bát Niết-bàn dạy dỗ họ. Nếu có người phỉ báng kinh đại thừa, con sẽ dùng thế lực bẻ gãy, khiến họ khuất phục; khuất phục rồi thì khuyên họ đọc kinh Đại Niết-bàn. Nếu có người yêu thích kinh đại thừa, con sẽ đích thân đến cung kính cúng dường, tôn trọng, ngợi khen."

 Bấy giờ Phật khen Bồ-tát Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Ông rất yêu thích kinh điển đại thừa, ham mến kinh đại thừa, yêu quý kinh đại thừa, thưởng thức vị của kinh đại thừa, tin kính, tôn trọng, cúng dường đại thừa. Này thiện nam tử! Nay do nhân duyên tâm lành này, ông sẽ vượt qua vô lượng vô biên các vị đại Bồ-tát nhiều như cát sông Hằng, thành a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề trước họ. Chẳng bao lâu nữa ông cũng sẽ như ta, vì đại chúng giảng rộng Đại Bát Niết-bàn, Như Lai, Phật tính như thế — kho tàng bí mật mà chư Phật đã nói.

 Này thiện nam tử! Ở đời quá khứ, khi mặt trời Phật chưa xuất hiện (tức chưa có Phật ra đời), lúc ấy ta làm một người bà-la-môn tu hạnh Bồ-tát, thông suốt hết thảy kinh luận của ngoại đạo, tu hạnh tịch diệt (lặng yên, dứt sạch phiền não), đầy đủ oai nghi (dáng điệu, cử chỉ đoan nghiêm), tâm trong sạch, không bị những thứ bên ngoài có thể gợi lòng ham muốn phá hoại; dập tắt lửa giận, thọ trì pháp thường, lạc, ngã, tịnh; tìm cầu khắp nơi kinh điển đại thừa mà ngay cả tên gọi "phương đẳng" cũng chưa được nghe.

 Lúc ấy ta ở trong núi Tuyết (dãy Hy-mã-lạp-sơn). Núi ấy trong sạch, suối chảy, ao tắm, rừng cây, cây thuốc mọc đầy khắp đất. Khắp các kẽ đá đều có dòng nước trong. Có nhiều hoa thơm trang hoàng khắp nơi. Chim muông nhiều không kể xiết. Trái ngọt sum suê, nhiều loại khó đếm. Lại có vô lượng củ sen, củ ngọt, rễ thanh mộc hương (một loại cây thơm dùng làm thuốc). Lúc ấy ta ở một mình trong đó, chỉ ăn trái cây; ăn xong thì buộc tâm suy nghĩ, ngồi thiền, trải qua vô lượng năm, cũng không nghe có Như Lai ra đời hay tên của kinh đại thừa.

 Này thiện nam tử! Khi ta tu khổ hạnh khó làm như thế, Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Ba mươi ba) cùng các trời và người trong lòng rất kinh ngạc, liền cùng nhau tụ họp, bảo nhau mà nói kệ (bài văn vần trong kinh Phật) rằng:

 Cùng nhau chỉ cho thấy: Trong núi Tuyết trong sạch,

 Có bậc lặng yên, chủ của sự lìa dục, Là vị vua trang nghiêm bằng công đức.

 Đã lìa tham, giận, kiêu mạn, Dứt hẳn dua nịnh, ngu si;

 Miệng chưa từng nói ra Những lời thô ác.

 Bấy giờ trong chúng có một vị thiên tử (con trời, một vị trời) tên là Hoan Hỷ lại nói kệ rằng:

 Người lìa dục như thế, Trong sạch, siêng tinh tấn,

 Há chẳng phải muốn cầu ngôi Đế Thích Và ngôi của các vị trời sao?

 Nếu là người ngoại đạo Tu hành các khổ hạnh,

 Người ấy phần nhiều mong cầu Chỗ ngồi của Đế Thích.

 Bấy giờ lại có một vị thiên tử là bậc tiên nhân, liền vì Đế Thích mà nói kệ rằng:

 Thiên chủ Kiêu-thi-ca (tên khác của Đế Thích), Chớ nên lo nghĩ điều này.

 Ngoại đạo tu khổ hạnh, Đâu hẳn cầu ngôi Đế Thích.

 Nói kệ xong, vị ấy lại nói: "Thưa Kiêu-thi-ca! Đời có bậc đại sĩ (người có chí lớn, tức Bồ-tát), vì chúng sinh mà không tham tiếc thân mình; vì muốn làm lợi ích cho các chúng sinh mà tu đủ loại khổ hạnh vô lượng. Người như thế vì thấy những lỗi lầm trong sinh tử (vòng sống chết luân hồi), nên giả sử thấy châu báu đầy khắp mặt đất này, các núi và biển lớn, cũng không sinh lòng tham đắm, xem như nước mũi nước bọt. Bậc đại sĩ như thế bỏ cả của báu, vợ con yêu quý, đầu, mắt, tủy, não, tay chân, các khớp xương, nhà ở, voi ngựa xe cộ, tôi tớ; cũng không mong sinh lên cõi trời, chỉ cầu sao cho hết thảy chúng sinh được an vui. Theo chỗ tôi hiểu, bậc đại sĩ như thế trong sạch không nhiễm, các kết sử (những trói buộc của phiền não) đã dứt hết, chỉ muốn cầu a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."

 Thích-đề-hoàn-nhân lại nói: "Như lời ông nói thì người ấy sẽ thâu nhận hết thảy chúng sinh trong thế gian. Thưa đại tiên! Nếu thế gian này có cây Phật thì có thể trừ được rắn độc phiền não của hết thảy chư thiên, người đời và a-tu-la. Nếu chúng sinh ở trong bóng mát của cây Phật ấy thì các thứ độc phiền não đều tiêu tan. Thưa đại tiên! Người ấy nếu đời vị lai làm Thiện Thệ (một danh hiệu của Phật: bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát) thì chúng ta đều sẽ dập tắt được vô lượng phiền não thiêu đốt. Nhưng việc như thế thật khó tin. Vì sao? Vô lượng trăm nghìn chúng sinh phát tâm cầu a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, gặp chút duyên nhỏ thì liền lay chuyển đối với a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, như bóng trăng dưới nước, nước động thì trăng động. Như vẽ tranh khó thành mà dễ hỏng, tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ) cũng như vậy, khó phát mà dễ hỏng. Thưa đại tiên! Như có nhiều người dùng áo giáp, binh khí tự trang bị thật chắc, muốn tiến lên đánh giặc, nhưng ra trận thì sợ hãi liền lui chạy tan tác. Vô lượng chúng sinh cũng như vậy, phát tâm bồ-đề, tự trang bị thật chắc, nhưng thấy lỗi lầm của sinh tử thì sinh sợ hãi, liền lui tan. Thưa đại tiên! Tôi thấy vô lượng chúng sinh như thế, sau khi phát tâm đều lay chuyển. Vì thế, nay tôi tuy thấy người này tu khổ hạnh, không phiền não, không nóng bức, ở nơi đường hiểm, hạnh trong sạch, nhưng vẫn chưa tin được. Nay tôi phải tự đi thử xem người ấy có thật kham nổi gánh vác gánh nặng lớn a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề hay không.

 Thưa đại tiên! Như xe có hai bánh mới chở được, chim có hai cánh mới bay được; người khổ hạnh này cũng như vậy. Tôi tuy thấy người ấy giữ vững giới cấm, nhưng chưa biết có trí tuệ sâu xa hay không. Nếu có trí tuệ sâu xa thì nên biết có thể kham nổi gánh vác gánh nặng a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Thưa đại tiên! Ví như cá mẹ có nhiều trứng mà nở thành cá thì ít; như cây am-la (cây xoài) hoa nhiều mà trái ít. Chúng sinh phát tâm thì có vô lượng, đến khi thành tựu thì ít không đáng kể. Thưa đại tiên! Tôi sẽ cùng ông đi thử người ấy. Thưa đại tiên! Ví như vàng thật, phải thử qua ba cách — nung, đập, mài — mới biết là thật. Thử người khổ hạnh kia cũng phải như vậy."

 Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân tự biến thân thành hình la-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người), hình dáng rất đáng sợ, xuống núi Tuyết, đứng ở chỗ cách đó không xa. Lúc ấy la-sát lòng không sợ hãi, mạnh mẽ khó ai địch nổi, lời lẽ lưu loát có thứ lớp, giọng nói trong trẻo, đọc lên nửa bài kệ do Phật quá khứ đã nói:

 Các hành vô thường, Là pháp sinh diệt.

 Nói nửa bài kệ xong, la-sát liền đứng trước mặt, hình dạng hiện ra rất đáng sợ, đảo mắt nhìn khắp bốn phương. Người khổ hạnh nghe nửa bài kệ ấy, trong lòng vui mừng. Ví như người lái buôn đi đêm ở chỗ hiểm nạn, lạc mất bạn, sợ hãi tìm kiếm, rồi gặp lại bạn đồng hành, vui mừng nhảy nhót vô cùng; cũng như người bệnh lâu ngày chưa gặp thầy thuốc giỏi, người chăm bệnh và thuốc hay, sau bỗng gặp được; như người chìm giữa biển bỗng gặp thuyền; như người khát khô gặp nước trong mát; như bị kẻ thù đuổi bỗng thoát được; như người bị giam lâu bỗng nghe được thả ra; như nhà nông gặp mưa giữa lúc nắng hạn; như người đi xa được về nhà, người nhà thấy rồi rất vui mừng. Này thiện nam tử! Lúc ấy ta nghe nửa bài kệ, trong lòng vui mừng cũng như vậy.

 Ta liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, lấy tay vén tóc, nhìn quanh bốn phía mà nói: "Bài kệ vừa nghe là ai nói?" Lúc ấy không thấy ai khác, chỉ thấy la-sát. Ta liền nói: "Ai đã mở cánh cửa giải thoát như thế? Ai có thể vang như sấm tiếng nói của chư Phật? Ai giữa giấc ngủ sinh tử mà một mình tỉnh thức, xướng lên lời như thế? Ai có thể ở đây chỉ cho những chúng sinh đói khát trong sinh tử biết được vị đạo vô thượng? Vô lượng chúng sinh chìm trong biển sinh tử, ai có thể ở trong đó làm người lái thuyền lớn? Các chúng sinh ấy thường bị bệnh nặng phiền não quấn chặt, ai có thể ở trong đó làm thầy thuốc giỏi? Người nói nửa bài kệ này đã mở tỏ lòng tôi, như vầng trăng nửa làm hoa sen dần nở."

 Này thiện nam tử! Lúc ấy ta không thấy gì khác, chỉ thấy la-sát, lại nghĩ: "Phải chăng la-sát này đã nói bài kệ?" Rồi lại sinh nghi, có lẽ không phải nó nói. Vì sao? Vì hình dáng kẻ này rất đáng sợ; nếu ai được nghe câu kệ này thì mọi sợ hãi, xấu xí liền tiêu trừ, sao lại có kẻ hình dạng như thế mà nói được bài kệ này? Không lẽ trong lửa lại mọc ra hoa sen, không lẽ trong ánh mặt trời lại sinh ra nước lạnh. Này thiện nam tử! Lúc ấy ta lại nghĩ: "Nay ta không có trí, mà la-sát này có lẽ đã từng gặp chư Phật quá khứ, từ chỗ chư Phật nghe được nửa bài kệ này. Nay ta nên hỏi."

 Ta liền đến trước la-sát, nói như vầy: "Lành thay đại sĩ! Ông được nửa bài kệ do bậc đã lìa sợ hãi (tức Phật) đời quá khứ nói ra ở đâu? Đại sĩ, ông lại được nửa viên ngọc như ý (ngọc quý có thể đáp ứng mọi mong cầu) như thế ở đâu? Nghĩa của nửa bài kệ này chính là chánh đạo của chư Phật Thế Tôn quá khứ, vị lai, hiện tại. Vô lượng chúng sinh trong hết thảy thế gian thường bị lưới các tà kiến che phủ, suốt đời ở trong pháp ngoại đạo, chưa từng được nghe nghĩa 'không' như thế do bậc Thập lực (bậc có mười năng lực trí tuệ, tức Phật), bậc Anh hùng của thế gian, vượt ra ngoài đời nói ra."

 Này thiện nam tử! Ta hỏi xong, la-sát liền đáp ta: "Này đại bà-la-môn! Nay ông không nên hỏi ta nghĩa ấy. Vì sao? Ta không được ăn đã nhiều ngày, tìm khắp nơi mà không kiếm được gì; đói khát khổ sở, tâm rối loạn nên nói nhảm, không phải điều tâm ta vốn biết. Giả sử nay ta có sức bay trên hư không đến Uất-đan-việt, cho đến lên cõi trời, tìm thức ăn khắp nơi cũng không được. Vì thế ta mới nói ra lời ấy."

 Này thiện nam tử! Lúc ấy ta lại nói với la-sát: "Đại sĩ! Nếu ông vì tôi nói trọn bài kệ này, tôi sẽ suốt đời làm đệ tử của ông. Đại sĩ! Điều ông nói, lời chưa trọn, nghĩa cũng chưa hết, vì cớ gì lại không muốn nói? Bố thí tiền của thì có lúc cạn hết, còn bố thí pháp thì không thể cạn hết; tuy không cạn hết mà lợi ích rất nhiều. Nay tôi nghe nửa bài kệ này, lòng kinh ngạc, ngờ vực; mong ông vì tôi dứt mối nghi, nói trọn bài kệ, tôi sẽ suốt đời làm đệ tử của ông." La-sát đáp: "Ông khôn ngoan quá mức, chỉ lo cho thân mình, chẳng hề nghĩ đến ta nay đang bị cơn đói bức bách, thật không thể nói được." Ta liền hỏi: "Ông ăn thứ gì?" La-sát đáp: "Ông chẳng cần hỏi; nếu ta nói ra, sẽ khiến nhiều người sợ hãi." Ta lại hỏi: "Ở đây chỉ có một mình, không có ai khác; tôi không sợ ông, sao ông không nói?" La-sát đáp: "Thứ ta ăn chỉ là thịt người còn ấm, thứ ta uống chỉ là máu người còn nóng. Vì ta phúc mỏng nên chỉ ăn được thứ ấy, tìm khắp nơi khốn khổ mà không kiếm được. Đời tuy đông người, nhưng ai cũng có phúc đức, lại được chư thiên che chở, ta không đủ sức giết được."

 Này thiện nam tử! Ta lại nói: "Ông chỉ cần nói trọn nửa bài kệ kia, tôi nghe xong sẽ đem thân này dâng cho ông. Đại sĩ! Nếu tôi chết đi, thân này chẳng còn dùng vào việc gì, sẽ bị cọp, sói, cú vọ, kên kên, chim ưng ăn thịt, mà chẳng được chút phúc nào. Nay tôi vì cầu a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, bỏ thân không bền chắc để đổi lấy thân bền chắc." La-sát đáp: "Ai tin được lời ông như thế, vì tám chữ mà bỏ thân mình yêu quý?" Này thiện nam tử! Ta liền đáp: "Ông thật không có trí. Ví như có người cho người khác đồ dùng bằng đất tầm thường mà được lại đồ dùng bằng bảy báu (bảy thứ quý: vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, san hô, mã não). Tôi cũng như vậy, bỏ thân không bền chắc để được thân kim cương (thân bền chắc không gì phá hoại được). Ông nói ai tin, thì nay tôi có người làm chứng: Đại Phạm thiên vương, Thích-đề-hoàn-nhân và Tứ Thiên vương có thể làm chứng việc này. Lại có các Bồ-tát có thiên nhãn (mắt trời — khả năng nhìn thấy mọi nơi, xa gần không ngăn ngại), vì muốn làm lợi ích cho vô lượng chúng sinh mà tu hành đại thừa, đầy đủ sáu độ (tức sáu ba-la-mật), cũng có thể chứng biết. Lại có chư Phật Thế Tôn mười phương, những bậc làm lợi ích chúng sinh, cũng có thể chứng cho tôi vì tám chữ mà bỏ thân mạng."

 La-sát lại nói: "Nếu ông có thể bỏ thân như thế thì hãy lắng nghe, lắng nghe kỹ! Ta sẽ vì ông nói nửa bài kệ còn lại." Này thiện nam tử! Lúc ấy ta nghe vậy, trong lòng vui mừng, liền cởi tấm da nai đang mặc trên mình, trải làm pháp tòa (chỗ ngồi để thuyết pháp) cho la-sát, thưa rằng: "Thưa hòa thượng (thầy dạy), xin ngồi lên tòa này." Ta liền ở trước mặt, chắp tay quỳ thẳng mà nói: "Kính mong hòa thượng khéo vì tôi nói nửa bài kệ còn lại, cho được trọn đủ." La-sát liền nói:

 Sinh diệt diệt rồi, Tịch diệt (lặng yên, dứt hết sinh diệt — tức Niết-bàn) là vui.

 Bấy giờ la-sát nói bài kệ xong lại nói: "Bồ-tát ma-ha-tát! Nay ông đã nghe trọn nghĩa bài kệ, điều ông mong cầu đã được thỏa mãn. Nếu ông quả thật muốn làm lợi ích cho chúng sinh thì bây giờ hãy đem thân cho ta." Này thiện nam tử! Lúc ấy ta suy nghĩ sâu xa nghĩa bài kệ, rồi khắp nơi — hoặc trên đá, hoặc trên vách, hoặc trên cây, hoặc bên đường — viết chép bài kệ này. Ta liền buộc lại quần áo đang mặc, sợ sau khi chết thân thể bị lõa lồ, rồi leo lên một cây cao. Bấy giờ thần cây hỏi ta: "Lành thay, người nhân đức! Ngài muốn làm gì?" Này thiện nam tử! Lúc ấy ta đáp: "Tôi muốn bỏ thân để trả giá bài kệ." Thần cây hỏi: "Bài kệ như thế có lợi ích gì?" Ta đáp: "Câu kệ như thế là con đường mở bày pháp 'không' mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã nói. Tôi vì pháp này mà bỏ thân mạng, không vì lợi lộc, danh tiếng, của báu, không vì ngôi Chuyển luân thánh vương, Tứ Đại thiên vương, Thích-đề-hoàn-nhân, Đại Phạm thiên vương, hay niềm vui ở cõi người cõi trời; chỉ vì muốn làm lợi ích cho hết thảy chúng sinh nên bỏ thân này."

 Này thiện nam tử! Khi bỏ thân, ta lại nói: "Nguyện cho hết thảy những người keo kiệt đều đến thấy ta bỏ thân này. Nếu có ai bố thí chút ít mà sinh lòng kiêu căng, cũng khiến họ được thấy ta vì một bài kệ mà bỏ thân mạng như vứt bỏ cỏ cây." Lúc ấy ta nói xong, liền buông mình gieo xuống dưới gốc cây. Khi thân rơi chưa chạm đất, giữa hư không vang lên đủ loại âm thanh, vang đến tận cõi trời A-ca-ni-tra (tầng trời cao nhất của cõi Sắc). Bấy giờ la-sát trở lại thân Đế Thích, liền ở giữa không trung đón lấy thân ta, đặt xuống chỗ đất bằng.

 Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân cùng các trời, người và Đại Phạm thiên vương cúi đầu đảnh lễ dưới chân ta, khen rằng: "Lành thay, lành thay! Thật là Bồ-tát, có thể làm lợi ích lớn cho vô lượng chúng sinh, muốn thắp lên ngọn đuốc pháp lớn giữa bóng tối vô minh (sự mê muội, không thấy chân lý). Vì tôi quý tiếc pháp lớn của Như Lai nên mới quấy nhiễu ngài. Xin ngài cho phép tôi sám hối (thú nhận lỗi và hối cải) tội lỗi. Đời vị lai ngài nhất định thành a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, mong được ngài cứu độ." Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân và các chúng trời đảnh lễ chân ta, rồi từ biệt, bỗng nhiên biến mất.

 Này thiện nam tử! Như ta xưa kia vì nửa bài kệ mà bỏ thân này, do nhân duyên ấy được vượt qua trọn mười hai kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), thành a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề trước Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp sau Phật Thích-ca). Này thiện nam tử! Ta được vô lượng công đức như thế đều do cúng dường chánh pháp của Như Lai. Này thiện nam tử! Nay ông cũng vậy, phát tâm cầu a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì đã vượt lên trên vô lượng vô biên Bồ-tát nhiều như cát sông Hằng. Này thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát Niết-bàn tu thánh hạnh.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ mười bốn.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ mười lăm.

 Đời Bắc Lương (một nước ở miền tây bắc Trung Hoa thời Thập lục quốc), Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Đàm-vô-sấm dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video