Phẩm Phạm hạnh (hạnh trong sạch, lối sống tu hành thanh tịnh), thứ tám, phần một.
Này thiện nam tử (người con trai lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Thế nào là phạm hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát là người tu hành cầu thành Phật để cứu giúp mọi loài; ma-ha-tát nghĩa là bậc lớn)? Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa (cỗ xe lớn, giáo pháp nhằm cứu độ tất cả chúng sinh) và Đại Bát Niết-bàn (sự giải thoát lớn trọn vẹn, cảnh giới tối thượng của Phật; cũng là tên bộ kinh này), giữ được bảy pháp lành thì có đủ phạm hạnh. Bảy pháp ấy là gì? Một là biết pháp. Hai là biết nghĩa. Ba là biết thời. Bốn là biết đủ. Năm là tự biết mình. Sáu là biết đại chúng. Bảy là biết người trên kẻ dưới.
Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát biết pháp? Này thiện nam tử! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy biết mười hai bộ kinh (mười hai thể loại lời dạy của Phật), đó là: Tu-đa-la, Kỳ-dạ, Thọ ký, Già-đà, Ưu-đà-na, Ni-đà-na, A-ba-đà-na, Y-đế-viết-đa-già (bản khác ghi là Y-đế-mục-đa-già), Xà-đà-già, Tỳ-phật-lược, A-phù-đà-đạt-ma, Ưu-ba-đề-xá.
Này thiện nam tử! Thế nào gọi là kinh Tu-đa-la (phần kinh văn viết bằng văn xuôi)? Từ câu "Tôi nghe như vầy" cho đến câu "vui mừng vâng làm", toàn bộ như thế gọi là Tu-đa-la. Thế nào gọi là kinh Kỳ-dạ (phần kệ thơ nhắc lại ý của đoạn văn xuôi trước đó)? Phật bảo các tỳ-kheo (người xuất gia nam đã thọ giới đầy đủ): "Xưa kia ta và các ông ngu muội, không có trí tuệ, không thể thấy đúng như thật bốn chân đế (bốn sự thật cao cả của đạo Phật: khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ). Vì thế mà trôi lăn, ở lâu trong vòng sinh tử (vòng sinh ra rồi chết đi, chết rồi lại sinh, không dứt), chìm trong biển khổ lớn." Bốn đế ấy là gì? Là khổ, tập, diệt, đạo. Như ngày trước Phật giảng khế kinh (kinh văn hợp với chân lý và hợp với căn cơ người nghe) cho các tỳ-kheo xong, lúc ấy lại có những chúng sinh căn tính lanh lợi, vì muốn nghe pháp nên đến chỗ Phật sau, liền hỏi người khác: "Lúc nãy Như Lai (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý) đã giảng điều gì?" Phật biết vậy, liền dựa vào bài kinh gốc mà nói thành kệ tụng (bài thơ) rằng:
Xưa ta cùng các ông, không thấy bốn chân đế,
Nên mãi trôi lăn trong biển khổ sinh tử lớn.
Nếu thấy được bốn đế, thì dứt được sinh tử;
Sự tái sinh đã hết, không còn chịu các cõi hữu (các cõi tồn tại phải tái sinh vào).
Đó gọi là kinh Kỳ-dạ. Thế nào gọi là
kinh Thọ ký (lời Phật báo trước việc một người sẽ thành Phật trong tương lai)? Như có kinh, luật mà khi Như Lai giảng thì các bậc đại nhân được Phật ghi nhận báo trước, ví như: "Ông A-dật-đa (tên của Bồ-tát Di-lặc)! Đời sau có vua tên là Nhương-khư; vào đời ấy ông sẽ thành Phật đạo, hiệu là Di-lặc." Đó gọi là kinh Thọ ký. Thế nào gọi là kinh Già-đà (bài kệ đứng riêng, không lặp lại văn xuôi)? Trừ Tu-đa-la và các giới luật ra, những chỗ khác có nói bài kệ bốn câu, như là:
Mọi điều ác chớ làm, mọi điều lành vâng làm, tự làm trong sạch tâm ý mình,
Đó là lời dạy của chư Phật.
Đó gọi là kinh Già-đà. Thế nào gọi là kinh Ưu-đà-na (lời Phật tự nói ra mà không có ai hỏi)? Như lúc xế chiều Phật nhập thiền định (trạng thái tâm lắng yên, tập trung sâu) để giảng rộng pháp yếu cho chư thiên (các vị trời). Khi ấy các tỳ-kheo mỗi người đều nghĩ: "Như Lai hôm nay đang làm gì?" Sáng hôm sau Như Lai xuất khỏi thiền định, dù không ai hỏi, Ngài dùng tha tâm trí (trí biết được ý nghĩ trong lòng người khác) mà tự nói rằng: "Này các tỳ-kheo, nên biết: tất cả chư thiên tuổi thọ rất dài. Này các tỳ-kheo! Lành thay việc vì người khác mà không cầu lợi cho mình! Lành thay ít ham muốn! Lành thay biết đủ! Lành thay sự vắng lặng!" Những kinh như vậy, không ai hỏi mà tự nói, gọi là kinh Ưu-đà-na.
Thế nào gọi là kinh Ni-đà-na (kinh kể lại duyên cớ, nguồn gốc của một bài kinh hay bài kệ)? Như vì người khác mà kể ra gốc gác duyên cớ của các bài kinh, bài kệ. Như ở nước Xá-vệ có một người đàn ông giăng lưới bắt chim; bắt được rồi nhốt vào lồng, cho nước, cho thóc, rồi lại thả ra. Đức Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) biết đầu đuôi nhân duyên của việc ấy, liền nói kệ rằng:
Chớ xem thường lỗi nhỏ, cho là không có họa; giọt nước tuy nhỏ bé,
Dần dần đầy vại lớn.
Đó gọi là kinh Ni-đà-na. Thế nào gọi là kinh A-ba-đà-na (kinh dùng thí dụ)? Như những thí dụ được nói trong giới luật, đó gọi là kinh A-ba-đà-na. Thế nào gọi là kinh Y-đế-viết-đa-già (bản khác ghi Y-đế-mục-đa-già; kinh nói về việc đời trước)? Như Phật nói: "Này các tỳ-kheo, nên biết: khi ta ra đời, những điều ta giảng gọi là Giới kinh. Khi Phật Câu-lưu-tần ra đời, gọi là Trống Cam Lồ. Thời Phật Câu-na-hàm Mâu-ni, gọi là Gương Pháp. Thời Phật Ca-diếp, gọi là Phân Biệt Không." Đó gọi là kinh Y-đế-viết-đa-già.
Thế nào gọi là kinh Xà-đà-già (kinh kể chuyện tiền thân của Phật)? Như đức Phật Thế Tôn xưa khi còn là Bồ-tát đã tu các khổ hạnh, như Ngài nói: "Này các tỳ-kheo, nên biết: thuở quá khứ ta từng làm hươu, làm gấu, làm hoẵng, làm thỏ, làm túc tán vương (vua nhỏ, cai trị một vùng đất nhỏ như hạt thóc rải rác), làm Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp), làm rồng, làm chim kim sí (chim cánh vàng khổng lồ trong truyền thuyết, chuyên ăn rồng)…" Những thân như vậy mà Ngài đã thọ khi đang tu hạnh Bồ-tát, đó gọi là Xà-đà-già.
Thế nào gọi là kinh Tỳ-phật-lược (kinh nghĩa lý rộng lớn)? Đó là những kinh điển Đại thừa phương đẳng (kinh Đại thừa, giáo lý rộng khắp và bình đẳng cho mọi người), nghĩa lý rộng lớn như hư không. Đó gọi là Tỳ-phật-lược.
Thế nào gọi là kinh Vị tằng hữu (A-phù-đà-đạt-ma; kinh ghi những việc kỳ lạ xưa nay chưa từng có)? Như vị Bồ-tát kia khi mới sinh ra không ai đỡ, liền đi bảy bước, phóng ánh sáng lớn, nhìn khắp mười phương. Cũng như con khỉ tay bưng bình mật dâng lên Như Lai. Như con chó cổ trắng ở bên Phật nghe pháp. Như Ma Ba-tuần (vua ma, kẻ chuyên phá người tu) hóa thành con trâu xanh đi giữa những bình bát bằng đất, làm cho các bình bát va chạm nhau mà không hề sứt vỡ. Như khi Phật mới sinh, được đưa vào đền thờ trời, khiến tượng trời đứng dậy bước xuống lễ kính. Những kinh như thế gọi là kinh Vị tằng hữu.
Thế nào gọi là kinh Ưu-ba-đề-xá (kinh luận giải)? Như các kinh mà đức Phật Thế Tôn đã nói, nếu đem ra bàn luận, phân tích, giảng giải rộng, biện rõ hình tướng của chúng, đó gọi là kinh Ưu-ba-đề-xá. Bồ-tát nếu hiểu rõ mười hai bộ kinh như thế, gọi là biết pháp.
Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát biết nghĩa? Bồ-tát ma-ha-tát nếu đối với mọi văn tự lời nói đều biết rộng ý nghĩa của chúng, đó gọi là biết nghĩa. Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát biết thời? Này thiện nam tử! Bồ-tát khéo biết: lúc như thế này thì nên tu vắng lặng; lúc như thế này thì nên tu tinh tấn (siêng năng không lười); lúc như thế này thì nên tu xả định (định tâm buông bỏ, giữ tâm bình thản); lúc như thế này thì nên cúng dường Phật; lúc như thế này thì nên cúng dường thầy; lúc như thế này thì nên tu bố thí (đem cho), trì giới (giữ giới luật), nhẫn nhục (chịu đựng), tinh tấn, thiền định, cho đến đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ siêu việt đưa đến bờ giải thoát). Đó gọi là biết thời.
Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát biết đủ? Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát biết đủ, tức là biết đủ trong ăn uống, áo mặc, thuốc men, đi đứng ngồi nằm, ngủ thức, nói năng hay im lặng. Đó gọi là biết đủ.
Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát tự biết mình? Vị Bồ-tát ấy tự biết: ta có lòng tin như thế này, giới hạnh như thế này, nghe học nhiều như thế này, buông xả như thế này, trí tuệ như thế này, đi lại như thế này, chính niệm (sự tỉnh giác, ghi nhớ đúng đắn) như thế này, việc làm lành như thế này, cách hỏi như thế này, cách đáp như thế này. Đó gọi là tự biết mình.
Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát biết đại chúng? Này thiện nam tử! Vị Bồ-tát ấy biết những điều như: đây là chúng sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ sĩ ở Ấn Độ xưa), chúng bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, giữ việc tế lễ), chúng cư sĩ (người tại gia giàu có, có địa vị), chúng sa-môn (người xuất gia tu hành); đối với chúng này thì nên đi lại như thế này, ngồi đứng như thế này, nói pháp như thế này, hỏi đáp như thế này. Đó gọi là biết đại chúng.
Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát biết người trên kẻ dưới trong loài người? Này thiện nam tử! Người có hai loại: một là có tin, hai là không tin. Bồ-tát nên biết người có tin là tốt, người không tin thì không gọi là tốt. Lại nữa, người có tin có hai loại: một là thường đến tăng phường (nơi ở của các vị xuất gia, chùa), hai là không đến. Bồ-tát nên biết người đến là tốt, người không đến thì không gọi là tốt. Người đến tăng phường lại có hai loại: một là lễ lạy, hai là không lễ lạy. Bồ-tát nên biết người lễ lạy là tốt, người không lễ lạy thì không gọi là tốt. Người lễ lạy lại có hai loại: một là nghe pháp, hai là không nghe pháp. Bồ-tát nên biết người nghe pháp là tốt, người không nghe pháp thì không gọi là tốt. Người nghe pháp lại có hai loại: một là hết lòng nghe, hai là không hết lòng. Bồ-tát nên biết người hết lòng nghe thì gọi là tốt, người không hết lòng thì không gọi là tốt. Người hết lòng nghe pháp lại có hai loại: một là suy ngẫm ý nghĩa, hai là không suy ngẫm ý nghĩa. Bồ-tát nên biết người suy ngẫm ý nghĩa là tốt, người không suy ngẫm thì không gọi là tốt. Người suy ngẫm ý nghĩa lại có hai loại: một là làm đúng như lời dạy, hai là không làm đúng như lời dạy. Người làm đúng như lời dạy là tốt, người không làm đúng thì không gọi là tốt. Người làm đúng như lời dạy lại có hai loại: một là cầu quả Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy chỉ cầu giải thoát cho riêng mình), không thể làm lợi ích, an ổn cho tất cả chúng sinh khổ não; hai là hồi hướng (hướng mọi công đức của mình về) Đại thừa vô thượng, làm lợi cho nhiều người, khiến họ được an vui. Bồ-tát nên biết người làm lợi cho nhiều người được an vui là bậc cao nhất, tốt nhất.
Này thiện nam tử! Như trong các thứ báu, ngọc như ý (viên ngọc quý muốn gì được nấy) là thù thắng nhất; như trong các vị, cam lồ (thứ nước ngọt của cõi trời, uống vào được bất tử) là cao nhất; cũng vậy, Bồ-tát trong cõi người và cõi trời là thù thắng nhất, cao nhất, không gì sánh được. Này thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong kinh Đại thừa Đại Niết-bàn, giữ được bảy pháp lành. Bồ-tát giữ được bảy pháp lành ấy rồi thì có đủ phạm hạnh.
Lại nữa, này thiện nam tử! Còn có phạm hạnh khác, tức là từ, bi, hỷ, xả (từ: mong cho chúng sinh được vui; bi: mong cho chúng sinh hết khổ; hỷ: vui mừng với niềm vui của chúng sinh; xả: tâm bình đẳng buông bỏ, không thiên vị).
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Nếu tu nhiều tâm từ thì dứt được giận dữ; người tu tâm bi cũng dứt được giận dữ. Sao lại nói là bốn tâm vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả mở rộng đến vô số chúng sinh)? Suy theo nghĩa thì lẽ ra chỉ có ba. Bạch Thế Tôn! Tâm từ có ba đối tượng: một là duyên chúng sinh (lấy chúng sinh làm đối tượng), hai là duyên pháp (lấy sự vật làm đối tượng), ba là vô duyên (không có đối tượng). Tâm bi, hỷ, xả cũng như vậy. Nếu theo nghĩa ấy thì chỉ nên có ba, không nên có bốn.
Duyên chúng sinh, tức là lấy năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc thân, cảm thọ, tri giác, hành động tâm lý, nhận thức) làm đối tượng mà mong ban cho niềm vui; đó gọi là duyên chúng sinh. Duyên pháp, tức là lấy những vật dụng mà các chúng sinh cần dùng làm đối tượng rồi đem cho họ; đó gọi là duyên pháp. Vô duyên, tức là lấy Như Lai làm đối tượng; đó gọi là vô duyên. Tâm từ phần nhiều hướng đến những chúng sinh nghèo khổ, mà Như Lai, bậc Đại sư, đã vĩnh viễn lìa nghèo khổ, hưởng niềm vui bậc nhất. Nếu hướng đến chúng sinh thì không hướng đến Phật; đối với pháp cũng như thế. Vì nghĩa ấy nên hướng đến Như Lai gọi là vô duyên.
Bạch Thế Tôn! Đối tượng của tâm từ là tất cả chúng sinh, như hướng đến cha mẹ, vợ con, bà con; vì nghĩa ấy gọi là duyên chúng sinh. Duyên pháp là không thấy cha mẹ, vợ con, bà con, mà thấy tất cả các pháp đều do nhân duyên (các điều kiện hợp lại) mà sinh ra; đó gọi là duyên pháp. Vô duyên là không dừng lại ở tướng của pháp và tướng của chúng sinh; đó gọi là vô duyên. Tâm bi, hỷ, xả cũng như vậy. Vì thế lẽ ra chỉ có ba, không nên có bốn.
Bạch Thế Tôn! Người có hai loại: một là kiến hành (người thiên về lý luận, quan điểm), hai là ái hành (người thiên về tình cảm, ưa thích). Người kiến hành phần nhiều tu từ và bi; người ái hành phần nhiều tu hỷ và xả. Vì thế lẽ ra chỉ có hai, không nên có bốn.
Bạch Thế Tôn! Vô lượng nghĩa là không có giới hạn. Vì không tìm thấy giới hạn nên gọi là vô lượng. Nếu là vô lượng thì lẽ ra chỉ là một, không nên nói bốn. Nếu đã nói bốn thì sao gọi là vô lượng được? Vì thế lẽ ra chỉ một, không nên là bốn.
Phật bảo Ca-diếp: Này thiện nam tử! Pháp yếu mà chư Phật Như Lai giảng cho chúng sinh, lời lẽ sâu kín khó mà hiểu thấu. Có khi vì chúng sinh mà nói một nhân duyên, như nói: "Thế nào là một nhân duyên? Đó là tất cả pháp hữu vi (mọi sự vật do điều kiện tạo thành, có sinh có diệt)." Này thiện nam tử! Có khi nói hai thứ: nhân và quả. Có khi nói ba thứ: phiền não (những tâm xấu làm rối loạn, khổ não), nghiệp (hành động tạo quả báo), khổ. Có khi nói bốn thứ: vô minh (sự mê muội không thấy chân lý), các hành (hành động tạo nghiệp), sinh, và già chết. Có khi nói năm thứ: thọ (cảm thọ), ái (ham muốn), thủ (bám giữ), hữu (sự tồn tại dẫn đến tái sinh) và sinh. Có khi nói sáu thứ: nhân và quả trong ba đời. Có khi nói bảy thứ: thức (sự nhận biết), danh sắc (tinh thần và thân thể), lục nhập (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ, cùng với ái, thủ. Có khi nói tám thứ: trừ vô minh, hành, sinh, già chết ra, còn lại tám điều. Có khi nói chín thứ, như trong kinh Thành Dụ (?), trừ vô minh, hành, thức ra, còn lại chín điều. Có khi nói mười một thứ, như khi nói cho Tát-giá Ni-kiền-tử (một nhà ngoại đạo theo phái Ni-kiền), trừ một pháp "sinh" ra, còn lại mười một. Có khi nói đủ mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nối nhau tạo thành vòng luân hồi), như ở thành Vương Xá nói đủ cho Ca-diếp và những người khác mười hai nhân duyên, từ vô minh cho đến sinh, già, bệnh, chết. Này thiện nam tử! Như một nhân duyên mà vì chúng sinh được phân tích nhiều cách, pháp tâm vô lượng cũng như vậy. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy, đối với chỗ hành sâu kín của chư Như Lai, không nên sinh nghi.
Này thiện nam tử! Như Lai Thế Tôn có phương tiện lớn (cách khéo léo tùy người mà dạy dỗ): cái vô thường thì nói là thường, cái thường thì nói là vô thường; nói vui là khổ, nói khổ là vui; cái không sạch nói là sạch, cái sạch nói là không sạch; cái "ta" nói là không có ta, cái không có ta nói là "ta"; với cái không phải chúng sinh thì nói là chúng sinh, với chúng sinh thật thì nói không phải chúng sinh; không phải vật thì nói là vật, vật thì nói không phải vật; không thật nói là thật, thật nói là không thật; không phải cảnh nói là cảnh, cảnh nói không phải cảnh; không sinh nói là sinh, sinh nói là không sinh; cho đến vô minh nói là sáng suốt, sáng suốt nói là vô minh; sắc (hình tướng vật chất) nói là phi sắc, phi sắc nói là sắc; không phải đạo nói là đạo, đạo nói không phải đạo. Này thiện nam tử! Như Lai dùng vô lượng phương tiện như thế để điều phục chúng sinh, há lại là dối trá sao?
Này thiện nam tử! Có chúng sinh tham tiền của, thì đối với người ấy ta tự hóa thân làm vua Chuyển luân, trong vô lượng năm tùy theo chỗ họ cần mà cung cấp đủ thứ, rồi sau đó giáo hóa, khiến họ an trụ trong A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn vẹn của Phật). Nếu có chúng sinh tham đắm năm dục (năm thứ ham muốn: tiền của, sắc đẹp, danh tiếng, ăn uống, ngủ nghỉ; hoặc năm thú vui của năm giác quan), thì trong vô lượng năm ta đem năm dục tốt đẹp làm thỏa mãn mong muốn của họ, rồi sau đó khuyên bảo, khiến họ an trụ trong A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu có chúng sinh giàu sang tự cao, thì đối với người ấy, trong vô lượng năm ta làm kẻ tôi tớ, chạy việc hầu hạ; được lòng họ rồi liền khuyên bảo, khiến họ an trụ trong A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu có chúng sinh tính tình ương bướng, tự cho mình đúng, cần người quở trách can ngăn, thì trong vô lượng trăm nghìn năm ta dạy bảo, quở trách, khuyên nhủ, khiến tâm họ thuần hòa, rồi sau đó khuyên họ an trụ trong A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này thiện nam tử! Như Lai như thế, trong vô lượng năm dùng đủ mọi phương tiện khiến các chúng sinh an trụ trong A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, há lại là dối trá sao? Chư Phật Như Lai tuy ở giữa muôn điều xấu ác mà không hề bị ô nhiễm, giống như hoa sen.
Này thiện nam tử! Nên hiểu nghĩa bốn tâm vô lượng như thế này. Này thiện nam tử! Tâm vô lượng này có bốn thể tính; nếu ai tu hành thì được sinh vào cõi Đại Phạm (cõi trời của Đại Phạm thiên, thuộc cõi Sắc). Này thiện nam tử! Tâm vô lượng như thế có bốn bạn đồng hành, vì thế gọi là bốn. Người tu tâm từ dứt được tham dục; người tu tâm bi dứt được giận dữ; người tu tâm hỷ dứt được sự không vui; người tu tâm xả dứt được tham dục, giận dữ và ý niệm về chúng sinh. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy mà gọi là bốn, chứ không phải một, hai hay ba.
Này thiện nam tử! Như ông nói tâm từ dứt được giận, tâm bi cũng vậy, nên nói là ba; nay ông không nên vặn hỏi như thế. Vì sao? Này thiện nam tử! Giận có hai loại: một là giận đến mức giết người, hai là giận đến mức đánh đập. Tu tâm từ thì dứt được loại giận giết người; tu tâm bi thì trừ được loại giận đánh đập. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy, há chẳng phải là bốn sao? Lại nữa, giận có hai loại: một là giận chúng sinh, hai là giận những thứ không phải chúng sinh. Người tu tâm từ dứt được giận chúng sinh; người tu tâm bi dứt được giận những thứ không phải chúng sinh. Lại nữa, giận có hai loại: một là có nguyên cớ, hai là không có nguyên cớ. Người tu tâm từ dứt được giận có nguyên cớ; người tu tâm bi dứt được giận không nguyên cớ. Lại nữa, giận có hai loại: một là đã quen tập từ lâu trong quá khứ, hai là quen tập trong hiện tại. Người tu tâm từ dứt được loại quá khứ; người tu tâm bi dứt được loại hiện tại. Lại nữa, giận có hai loại: một là giận bậc thánh, hai là giận người phàm. Người tu tâm từ dứt được giận bậc thánh; người tu tâm bi dứt được giận người phàm. Lại nữa, giận có hai loại: một là bậc nặng, hai là bậc vừa. Tu từ dứt được bậc nặng; tu bi dứt được bậc vừa. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy nên gọi là bốn, sao lại vặn rằng phải là ba chứ không phải bốn? Vì thế, Ca-diếp! Tâm vô lượng này, các bạn đồng hành đối nhau mà phân thành bốn.
Lại vì "cái chứa đựng" mà nên gọi là bốn: trong một cái chứa, nếu có tâm từ thì không thể đồng thời có tâm bi, hỷ, xả. Vì nghĩa ấy nên phải là bốn, không bớt được. Này thiện nam tử! Do phân biệt theo việc hành trì nên phải có bốn: khi đang hành từ thì không có bi, hỷ, xả; vì thế có bốn. Này thiện nam tử! Do tính vô lượng mà cũng gọi là bốn. Vô lượng có bốn loại: có tâm vô lượng có đối tượng mà không tự tại; có tâm vô lượng tự tại mà không có đối tượng; có tâm vô lượng vừa có đối tượng vừa tự tại; có tâm vô lượng không có đối tượng cũng không tự tại. Thế nào là vô lượng có đối tượng mà không tự tại? Là hướng đến vô lượng vô biên chúng sinh, nhưng không đạt được tự tại tam-muội (định tâm làm chủ hoàn toàn); dù có đạt cũng không vững chắc, lúc được lúc mất. Thế nào là vô lượng tự tại mà không có đối tượng? Như hướng đến cha mẹ, anh em, chị em, muốn cho họ an vui, chứ không phải hướng đến vô lượng đối tượng. Thế nào là vô lượng vừa có đối tượng vừa tự tại? Đó là chư Phật và Bồ-tát. Thế nào là vô lượng không có đối tượng cũng không tự tại? Thanh văn và Duyên giác (người tự quán xét lý nhân duyên mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) không thể hướng rộng đến vô lượng chúng sinh, cũng không tự tại. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy mà gọi là bốn tâm vô lượng; đó không phải điều Thanh văn, Duyên giác biết được, mà là cảnh giới của chư Phật Như Lai. Này thiện nam tử! Bốn việc như thế, ở Thanh văn, Duyên giác tuy gọi là vô lượng nhưng ít ỏi không đáng nói; còn ở chư Phật, Bồ-tát thì mới đáng gọi là vô lượng vô biên.
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Đúng vậy, đúng vậy, thật đúng như lời dạy của bậc Thánh. Cảnh giới của chư Phật Như Lai, Thanh văn và Duyên giác không thể với tới được. Bạch Thế Tôn! Có Bồ-tát nào an trụ trong Đại thừa Đại Bát Niết-bàn, được tâm từ bi mà chưa phải tâm đại từ đại bi chăng? Phật nói: Có. Này thiện nam tử! Bồ-tát nếu đối với các chúng sinh chia làm ba hạng: một là người thân, hai là kẻ thù ghét, ba là người không thân không thù. Trong người thân lại chia ba bậc: trên, vừa, dưới; kẻ thù cũng vậy. Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy đối với người thân bậc trên thì ban cho niềm vui cao nhất; đối với người thân bậc vừa và bậc dưới cũng ban cho niềm vui cao nhất một cách bình đẳng. Đối với kẻ thù bậc trên thì ban cho niềm vui ít; đối với kẻ thù bậc vừa thì ban cho niềm vui bậc vừa; đối với kẻ thù bậc dưới thì ban cho niềm vui cao nhất. Bồ-tát cứ thế tu tập dần lên: đối với kẻ thù bậc trên thì ban niềm vui bậc vừa, đối với kẻ thù bậc vừa và dưới đều ban niềm vui cao nhất. Lại tu tập tiếp, đối với kẻ thù bậc trên, vừa, dưới đều ban niềm vui cao nhất. Khi đã ban niềm vui cao nhất cho kẻ thù bậc trên, lúc ấy mới gọi là thành tựu tâm từ. Lúc ấy Bồ-tát đối với cha mẹ và kẻ thù bậc trên được tâm bình đẳng, không có phân biệt. Này thiện nam tử! Đó gọi là được tâm từ, chưa phải đại từ.
Bạch Thế Tôn! Vì cớ gì Bồ-tát được tâm từ như thế mà vẫn chưa được gọi là đại từ? Này thiện nam tử! Vì khó thành tựu nên chưa gọi là đại từ. Vì sao? Vì từ lâu trong vô lượng kiếp (kiếp là khoảng thời gian cực kỳ dài) quá khứ đã tích tụ nhiều phiền não, chưa tu pháp lành, nên không thể trong một ngày mà điều phục được tâm. Này thiện nam tử! Ví như hạt đậu lúc khô, lấy dùi đâm vào, rốt cuộc không thể cắm vào được; phiền não cứng chắc cũng như vậy, dù suốt một ngày một đêm giữ tâm không tán loạn cũng khó điều phục. Lại như con chó nhà không sợ người, còn con nai nơi núi rừng thấy người thì sợ chạy. Giận dữ khó trừ như con chó giữ nhà; tâm từ dễ mất như con nai hoang kia. Vì thế tâm này khó điều phục. Vì nghĩa ấy nên chưa gọi là đại từ. Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như vẽ lên đá thì nét vẽ còn mãi, vẽ lên nước thì tan ngay, không tồn tại lâu. Giận dữ như nét vẽ trên đá; các gốc lành như nét vẽ trên nước. Vì thế tâm này khó điều phục. Như đống lửa lớn thì ánh sáng còn lâu, còn ánh chớp thì không dừng lại được giây lát. Giận dữ như đống lửa; tâm từ như ánh chớp. Vì thế tâm này khó điều phục. Vì nghĩa ấy nên chưa gọi là đại từ.
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ ở Sơ địa (bậc thứ nhất trong mười bậc tu chứng của Bồ-tát) thì gọi là đại từ. Vì sao? Này thiện nam tử! Kẻ cực ác gọi là nhất-xiển-đề (người đã đoạn hết gốc lành, không tin nhân quả, rất khó cứu độ). Bồ-tát mới trụ Sơ địa khi tu đại từ thì đối với kẻ nhất-xiển-đề tâm không phân biệt, không thấy lỗi của họ nên không sinh giận. Vì nghĩa ấy mà gọi là đại từ. Này thiện nam tử! Trừ bỏ những điều không lợi ích cho chúng sinh, đó gọi là đại từ. Muốn ban cho chúng sinh vô lượng lợi ích an vui, đó gọi là đại bi. Đối với các chúng sinh mà lòng sinh vui mừng, đó gọi là đại hỷ. Không che chở thiên vị ai, gọi là đại xả. Nếu không thấy tướng của "ta", tướng của pháp, và thân mình, mà thấy tất cả các pháp bình đẳng không hai, đó gọi là đại xả. Tự bỏ niềm vui của mình để đem cho người khác, đó gọi là đại xả. Này thiện nam tử! Chỉ có bốn tâm vô lượng mới khiến Bồ-tát tăng trưởng và đầy đủ sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa đến bờ giải thoát: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ); các hạnh khác chưa chắc làm được như vậy. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát trước được bốn tâm vô lượng của thế gian (còn ở trong vòng thế tục, chưa siêu thoát), sau đó mới phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, rồi theo thứ lớp mới được bốn tâm vô lượng xuất thế gian (vượt ra khỏi thế tục). Này thiện nam tử! Nhờ vô lượng thế gian mà được vô lượng xuất thế gian; vì nghĩa ấy mà gọi là đại vô lượng.
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Trừ điều không lợi ích, ban điều lợi ích an vui, thật ra chẳng làm được gì. Suy nghĩ như thế chỉ là phép quán tưởng suông (hình dung trong tâm), không có lợi ích thật. Bạch Thế Tôn! Ví như tỳ-kheo khi tu phép quán bất tịnh (quán tưởng thân thể và vật dụng là nhơ nhớp để dứt tham dục), thấy áo mình mặc đều là da người mà thật ra không phải da; thấy đồ ăn đều là sâu bọ mà thật ra không phải sâu bọ; quán bát canh đậu như phân lỏng mà thật ra không phải phân; quán sữa đông mình ăn như óc tủy mà thật ra không phải óc; quán bột xương vụn như bột rang mà thật ra không phải bột rang. Bốn tâm vô lượng cũng như vậy, không thể thật sự làm lợi cho chúng sinh, khiến họ được vui. Tuy miệng nói ban niềm vui cho chúng sinh mà thật ra họ không được. Phép quán như thế há chẳng phải là hư dối sao? Bạch Thế Tôn! Nếu không hư dối mà thật ban được niềm vui, thì vì sao các chúng sinh không nhờ sức oai đức của chư Phật, Bồ-tát mà tất cả đều được vui? Còn nếu thật sự không ban được niềm vui, thì như Phật đã nói: "Ta nhớ thuở xưa chỉ riêng tu tâm từ, trải qua bảy lần thế giới này thành rồi hoại mà không phải sinh xuống cõi này. Khi thế giới thành, ta sinh trong cõi Phạm thiên (cõi trời thanh tịnh thuộc cõi Sắc); khi thế giới hoại, ta sinh lên cõi trời Quang Âm (cõi trời cao hơn, chúng sinh ở đó dùng ánh sáng thay lời nói). Khi sinh ở Phạm thiên thì sức mạnh tự tại, không ai khuất phục được; trong nghìn vị Phạm thiên là bậc thù thắng nhất, cao nhất, gọi là Đại Phạm vương. Các chúng sinh đều coi ta là bậc tối thượng. Ba mươi sáu lần làm vua cõi trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai của cõi Dục, ở trên đỉnh núi Tu-di) là Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích); vô lượng trăm nghìn lần làm vua Chuyển luân. Chỉ riêng tu tâm từ mà được quả báo ở cõi người cõi trời như vậy." Nếu tâm từ không thật, thì sao có thể hợp với nghĩa này?
Phật nói: Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử! Ông thật là dũng mãnh, không hề sợ hãi. Rồi Phật vì Ca-diếp mà nói kệ rằng:
Nếu đối với một chúng sinh, không khởi lòng giận dữ,
Mà mong ban vui cho họ, đó gọi là lành của tâm từ.
Đối với tất cả chúng sinh, nếu khởi được lòng bi,
Đó gọi là dòng giống thánh, được phúc báo vô lượng.
Giả sử các vị tiên có năm thần thông (năm năng lực siêu phàm như thấy xa, nghe xa, biết ý người, biết đời trước, biến hóa), đông đầy khắp mặt đất này,
Có vị trời Đại Tự Tại (vị thần tối cao ở đỉnh cõi Sắc) đem dâng cúng những thứ khiến họ an ổn,
Voi ngựa và đủ mọi vật; phúc báo có được từ việc ấy
Không bằng một phần trong mười sáu phần của việc tu một tâm từ.
Này thiện nam tử! Tu tâm từ thật không phải là vọng tưởng (suy nghĩ hư dối), mà là chân thật. Nếu là tâm từ của Thanh văn, Duyên giác thì gọi là hư dối; còn của chư Phật, Bồ-tát thì chân thật không hư dối. Làm sao biết được? Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Đại Niết-bàn như thế thì quán đất thành vàng, quán vàng thành đất; đất thành tướng nước, nước thành tướng đất; nước thành tướng lửa, lửa thành tướng nước; đất thành tướng gió, gió thành tướng đất; tùy ý thành tựu, không hề hư dối. Quán chúng sinh thật thành không phải chúng sinh, quán cái không phải chúng sinh thành chúng sinh thật, đều tùy ý mà thành, không hề hư dối. Này thiện nam tử! Nên biết bốn tâm vô lượng của Bồ-tát là sự suy nghĩ chân thật, không phải không thật.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào gọi là suy nghĩ chân thật? Là vì dứt trừ được các phiền não. Này thiện nam tử! Người tu tâm từ dứt được tham dục; người tu tâm bi dứt được giận dữ; người tu tâm hỷ dứt được sự không vui; người tu tâm xả dứt được tham, giận và ý niệm về chúng sinh. Vì thế gọi là suy nghĩ chân thật.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bốn tâm vô lượng của Bồ-tát ma-ha-tát có thể làm gốc rễ cho mọi điều lành. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát nếu không thấy chúng sinh nghèo khổ thì không có duyên để sinh tâm từ; nếu không sinh tâm từ thì không thể khởi tâm bố thí. Nhờ nhân duyên bố thí mà khiến các chúng sinh được an ổn vui vẻ, tức là cho thức ăn, cơm, xe cộ, áo quần, hoa, hương, giường nằm, nhà cửa, đèn đuốc. Khi bố thí như thế, tâm không bị ràng buộc, không sinh tham đắm, nhất định hồi hướng về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lúc ấy tâm không nương tựa vào đâu, vọng tưởng hẳn dứt; không vì sợ hãi, không vì danh tiếng, lợi lộc; không cầu niềm vui được hưởng ở cõi người cõi trời; không sinh kiêu ngạo, không mong báo đáp, không vì lừa người. Vì thế khi bố thí không cầu giàu sang. Phàm khi bố thí, không thấy người nhận là giữ giới hay phá giới, là ruộng phúc (người đáng cúng dường để sinh phúc) hay không phải ruộng phúc, đây là bạn lành hay không phải bạn lành. Khi bố thí không thấy là người xứng đáng hay không xứng đáng, không chọn ngày giờ, không chọn nơi chốn thích hợp hay không thích hợp, cũng không tính lúc mất mùa đói kém hay lúc được mùa no đủ; không thấy nhân quả, không thấy đây là chúng sinh hay không phải chúng sinh, là phúc hay không phải phúc. Tuy không thấy người cho, người nhận và của cải, cho đến không thấy sự dứt và quả báo, mà vẫn thường bố thí không gián đoạn.
Này thiện nam tử! Bồ-tát nếu thấy người giữ giới, phá giới, cho đến thấy quả báo, thì rốt cuộc không bố thí được. Nếu không bố thí thì không đầy đủ Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí đưa đến bờ giải thoát). Nếu không đầy đủ Đàn ba-la-mật thì không thể thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này thiện nam tử! Ví như có người thân bị trúng tên độc. Bà con người ấy muốn cho được an ổn, để trừ chất độc liền mời thầy thuốc giỏi đến nhổ tên. Người ấy lại nói: "Hãy khoan, đừng đụng vào. Nay ta phải xem mũi tên độc này từ phương nào bay đến? Ai bắn? Là người sát-lợi, bà-la-môn, tỳ-xá (giai cấp buôn bán, làm ruộng) hay thủ-đà (giai cấp nô lệ, làm thuê)?" Lại nghĩ tiếp: "Thân tên làm bằng gỗ gì? Tre hay liễu? Mũi tên bằng sắt ấy do lò rèn nào làm ra? Cứng hay mềm? Lông đuôi tên là cánh của loài chim gì, chim cú hay chim kên kên? Chất độc là do người chế ra hay tự nhiên mà có? Là độc của người hay độc của rắn dữ?" Kẻ ngu như thế rốt cuộc chưa biết được gì thì đã chết ngay. Này thiện nam tử! Bồ-tát cũng vậy, nếu khi bố thí mà phân biệt người nhận là giữ giới hay phá giới, cho đến phân biệt quả báo, thì rốt cuộc không bố thí được. Nếu không bố thí được thì không đầy đủ Đàn ba-la-mật. Nếu không đầy đủ Đàn ba-la-mật thì không thể thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát khi bố thí, đối với các chúng sinh tâm từ bình đẳng, coi như con mình. Lại khi bố thí, đối với các chúng sinh khởi lòng thương xót, ví như cha mẹ chăm nom đứa con đau ốm. Khi bố thí, lòng vui mừng như cha mẹ thấy con khỏi bệnh. Bố thí rồi thì lòng buông xả, như cha mẹ thấy con khôn lớn, tự sống được.
Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy, ở trong tâm từ mà bố thí thức ăn, thường phát nguyện thế này: "Những gì nay tôi bố thí, xin đều cùng chung với tất cả chúng sinh. Nhờ nhân duyên này, khiến các chúng sinh được món ăn trí tuệ lớn, siêng năng hồi hướng về Đại thừa vô thượng. Nguyện các chúng sinh được món ăn trí tuệ lành, không cầu món ăn của Thanh văn, Duyên giác. Nguyện các chúng sinh được món ăn pháp hỷ (niềm vui do hiểu và thực hành chánh pháp), không cầu món ăn ái dục. Nguyện các chúng sinh đều được món ăn Bát-nhã ba-la-mật, ai nấy đều no đủ, thâu nhận được những gốc lành tăng thượng không chướng ngại. Nguyện các chúng sinh hiểu rõ tướng không (lẽ mọi sự vật không có tự tính cố định), được thân không chướng ngại như hư không. Nguyện các chúng sinh luôn là người nhận cúng dường, thương xót tất cả, làm ruộng phúc cho mọi người." Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát khi tu tâm từ, phàm bố thí thức ăn đều nên phát vững những nguyện như thế.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí đồ uống, nên phát nguyện thế này: "Những gì nay tôi bố thí, xin đều cùng chung với tất cả chúng sinh. Nhờ nhân duyên này, khiến các chúng sinh hướng về dòng sông Đại thừa, uống nước tám vị (nước có tám đức tính tốt: trong, mát, ngọt, nhẹ, mềm, sạch, uống không hại cổ, không hại bụng), mau vượt qua con đường bồ-đề (giác ngộ) vô thượng, lìa sự khô cạn của Thanh văn, Duyên giác, khát khao cầu Phật thừa vô thượng; dứt cơn khát phiền não, khát khao vị pháp; lìa ái luyến sinh tử, yêu thích Đại thừa Đại Bát Niết-bàn; đầy đủ pháp thân (thân chân lý, thân thật của Phật), được các tam-muội (trạng thái định tâm sâu), vào biển lớn trí tuệ sâu xa. Nguyện các chúng sinh được các vị như vị cam lồ, vị bồ-đề, vị xuất thế, vị lìa dục, vị vắng lặng. Nguyện các chúng sinh đầy đủ vô lượng trăm nghìn vị pháp; đủ vị pháp rồi thì được thấy Phật tính (bản tính có thể thành Phật sẵn có nơi mọi chúng sinh); thấy Phật tính rồi thì có thể tuôn mưa pháp; tuôn mưa pháp rồi thì Phật tính che phủ khắp như hư không; lại khiến vô lượng chúng sinh khác được một vị pháp, tức là vị Đại thừa, không phải vị của Thanh văn, Bích-chi-phật (tức Duyên giác, bậc tự giác ngộ mà không giáo hóa người). Nguyện các chúng sinh được một vị ngọt duy nhất, không có sáu thứ vị khác nhau. Nguyện các chúng sinh chỉ cầu vị pháp, vị của những gì Phật pháp không chướng ngại thực hành, không cầu vị khác." Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí đồ uống, nên phát vững những nguyện như thế.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí xe cộ, nên phát nguyện thế này: "Những gì nay tôi bố thí, xin đều cùng chung với tất cả chúng sinh. Nhờ nhân duyên này, khiến khắp chúng sinh thành tựu Đại thừa, được an trụ nơi Đại thừa: cỗ xe không lui sụt, cỗ xe không lay chuyển, cỗ xe tòa kim cương (chỗ ngồi vững chắc nơi Phật thành đạo); không cầu cỗ xe Thanh văn, Bích-chi-phật; hướng về Phật thừa: cỗ xe không gì khuất phục được, cỗ xe không mỏi mệt, cỗ xe không chìm đắm, cỗ xe vô thượng, cỗ xe mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), cỗ xe công đức lớn, cỗ xe chưa từng có, cỗ xe hiếm có, cỗ xe khó được, cỗ xe vô biên, cỗ xe biết tất cả." Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí xe cộ, thường nên phát vững thệ nguyện như thế.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí áo quần, nên phát nguyện thế này: "Những gì nay tôi bố thí, xin đều cùng chung với tất cả chúng sinh. Nhờ nhân duyên này, khiến các chúng sinh được áo hổ thẹn (biết xấu hổ khi làm điều sai), lấy pháp giới (toàn thể thế giới chân lý) che thân, xé bỏ chiếc áo tà kiến; áo quần cách thân một thước sáu tấc (đơn vị đo xưa; ý nói thân như Phật, áo không chạm thân) (?), được thân sắc vàng; những gì xúc chạm đều mềm mại không ngăn ngại; ánh sáng màu sắc tươi nhuận, da dẻ mịn màng; thường phát ánh sáng vô lượng; không có sắc tướng, lìa sắc tướng. Nguyện các chúng sinh đều được thân vô sắc (thân không còn bị giới hạn bởi vật chất), vượt qua mọi sắc tướng, được vào Đại Bát Niết-bàn vô sắc." Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát khi bố thí áo quần nên phát vững thệ nguyện như thế.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát trong khi tu tâm từ mà bố thí hoa, hương, hương xoa, hương bột và các loại hương khác, nên phát nguyện thế này: "Những gì nay tôi bố thí, xin đều cùng chung với tất cả chúng sinh. Nhờ nhân duyên này, khiến các chúng sinh ai nấy đều được Phật hoa tam-muội (một loại định tâm của Phật, ví như hoa), lấy tràng hoa đẹp bảy giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: chọn pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, niệm, định, xả) đội trên đầu. Nguyện các chúng sinh hình dung như trăng tròn, những sắc tướng thấy được đều vi diệu bậc nhất. Nguyện các chúng sinh đều thành tựu tướng tốt, mỗi tướng đều do trăm phúc trang nghiêm. Nguyện các chúng sinh tùy ý thấy được những sắc vừa ý. Nguyện các chúng sinh thường gặp bạn lành, được hương không ngăn ngại, lìa mọi mùi hôi thối dơ bẩn. Nguyện các chúng sinh đầy đủ các gốc lành, là báu vật vô thượng. Nguyện các chúng sinh nhìn nhau hòa vui, không có lo buồn khổ sở; mọi điều lành đều đủ, không phải lo lắng cho nhau. Nguyện các chúng sinh đầy đủ hương giới (đức hạnh giữ giới tỏa ra như hương thơm). Nguyện các chúng sinh giữ giới không chướng ngại, hương thơm ngào ngạt đầy khắp mười phương. Nguyện các chúng sinh được giới bền chắc, giới không hối hận, giới nhất thiết trí (giới của trí biết tất cả); lìa mọi sự phá giới, đều được giới vô giới (?), giới chưa từng có, giới không cần thầy, giới vô tác (giới tự nhiên mà thành, không do cố gắng tạo tác), giới không bỏ bê, giới không ô nhiễm, giới đã viên mãn, giới rốt ráo; được giới bình đẳng, đối với người lấy hương xoa thân mình và người chém chặt mình đều như nhau, không ghét không thương. Nguyện các chúng sinh được giới vô thượng, giới Đại thừa, không phải giới Tiểu thừa (cỗ xe nhỏ, giáo pháp chỉ cầu giải thoát cho riêng mình). Nguyện các chúng sinh đều đầy đủ Thi ba-la-mật (hạnh trì giới đưa đến bờ giải thoát), như giới mà chư Phật đã thành tựu. Nguyện các chúng sinh đều được thấm nhuần bởi bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Nguyện các chúng sinh đều thành tựu hoa sen vi diệu Đại Bát Niết-bàn, hương thơm của hoa ấy đầy khắp mười phương. Nguyện các chúng sinh chỉ ăn món ăn thơm vô thượng là Đại thừa Đại Bát Niết-bàn, như con ong hút hoa chỉ lấy hương vị. Nguyện các chúng sinh đều thành tựu thân được thấm nhuần bởi vô lượng công đức." Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí hoa hương, thường nên phát vững thệ nguyện như thế.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí giường chiếu, nên phát nguyện thế này: "Những gì nay tôi bố thí, xin đều cùng chung với tất cả chúng sinh. Nhờ nhân duyên này, khiến các chúng sinh được chiếc giường mà bậc Thiên trung thiên (trời của các trời, tức là Phật) nằm; được trí tuệ lớn, ngồi nơi tứ thiền (bốn bậc thiền định); nằm trên giường mà Bồ-tát nằm, không nằm giường của Thanh văn, Bích-chi-phật, lìa xa giường xấu ác. Nguyện các chúng sinh được nằm an vui, lìa giường sinh tử, thành tựu giường nằm sư tử Đại Niết-bàn (tư thế nằm nghiêng bên phải như sư tử, tư thế của Phật khi nhập Niết-bàn). Nguyện các chúng sinh ngồi trên giường này rồi lại vì vô lượng chúng sinh khác mà thị hiện thần thông, tự tại như sư tử dạo chơi. Nguyện các chúng sinh ở trong cung điện lớn Đại thừa này, vì các chúng sinh mà giảng nói Phật tính. Nguyện các chúng sinh ngồi trên giường vô thượng, không bị pháp thế gian khuất phục. Nguyện các chúng sinh được giường nhẫn nhục, lìa đói khát lạnh rét của sinh tử. Nguyện các chúng sinh được giường không sợ hãi, mãi lìa mọi giặc thù phiền não. Nguyện các chúng sinh được giường thanh tịnh, chuyên cầu đạo chân chính vô thượng. Nguyện các chúng sinh được giường pháp lành, thường được bạn lành che chở. Nguyện các chúng sinh được giường nằm nghiêng bên phải, nương theo pháp mà chư Phật đã thực hành." Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí giường chiếu, nên phát vững thệ nguyện như thế.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí nhà cửa, thường phát nguyện thế này: "Những gì nay tôi bố thí, xin đều cùng chung với tất cả chúng sinh. Nhờ nhân duyên này, khiến các chúng sinh ở trong ngôi nhà Đại thừa, tu những hạnh mà bạn lành đã tu: tu hạnh đại bi, hạnh sáu ba-la-mật, hạnh chánh giác lớn, hạnh của mọi đạo mà tất cả Bồ-tát đã đi, hạnh vô biên rộng lớn như hư không. Nguyện các chúng sinh đều được chính niệm, xa lìa niệm xấu. Nguyện các chúng sinh đều được an trụ nơi thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, chân ngã tự tại, trong sạch), mãi lìa bốn điên đảo (bốn cái thấy sai lầm: coi vô thường là thường, khổ là vui, vô ngã là ngã, bất tịnh là tịnh). Nguyện các chúng sinh đều thọ trì văn tự xuất thế. Nguyện các chúng sinh nhất định trở thành người có đủ khả năng đón nhận trí biết tất cả vô thượng. Nguyện các chúng sinh đều được vào ngôi nhà cam lồ. Nguyện các chúng sinh từ lúc mới phát tâm, giữa chừng, cho đến sau cùng, luôn được vào ngôi nhà Niết-bàn Đại thừa. Nguyện các chúng sinh ở đời vị lai thường ở trong cung điện mà Bồ-tát cư ngụ." Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí nhà cửa, thường nên phát vững thệ nguyện như thế.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí đèn đuốc, thường phát nguyện thế này: "Những gì nay tôi bố thí, xin đều cùng chung với tất cả chúng sinh. Nhờ nhân duyên này, khiến các chúng sinh có ánh sáng vô lượng, an trụ trong Phật pháp. Nguyện các chúng sinh thường được soi sáng. Nguyện các chúng sinh được sắc thân vi diệu, sáng bóng bậc nhất. Nguyện các chúng sinh mắt trong sạch, không có màng che. Nguyện các chúng sinh được ngọn đuốc trí tuệ lớn, khéo hiểu lẽ vô ngã, không có tướng chúng sinh, không có người, không có thọ mạng. Nguyện các chúng sinh đều được thấy Phật tính thanh tịnh như hư không. Nguyện các chúng sinh mắt thịt trong sạch, thấy suốt các thế giới nhiều như cát sông Hằng ở mười phương. Nguyện các chúng sinh được ánh sáng của Phật chiếu khắp mười phương. Nguyện các chúng sinh được ánh sáng không chướng ngại, đều được thấy Phật tính thanh tịnh. Nguyện các chúng sinh được ánh sáng trí tuệ lớn, phá tan mọi bóng tối và cả kẻ nhất-xiển-đề. Nguyện các chúng sinh được ánh sáng vô lượng, chiếu khắp vô lượng thế giới của chư Phật. Nguyện các chúng sinh thắp ngọn đèn Đại thừa, lìa ngọn đèn hai thừa (Thanh văn thừa và Duyên giác thừa). Nguyện ánh sáng mà các chúng sinh có được diệt trừ bóng tối vô minh, hơn cả công năng chiếu khắp của nghìn mặt trời. Nguyện các chúng sinh được ánh sáng của ngọc lửa, diệt hết mọi bóng tối trong tam thiên đại thiên thế giới (một thế giới cực lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ). Nguyện các chúng sinh đầy đủ năm loại mắt (mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật), hiểu rõ tướng các pháp, thành tựu sự giác ngộ không cần thầy. Nguyện các chúng sinh không còn thấy vô minh. Nguyện các chúng sinh đều được ánh sáng vi diệu Đại thừa Đại Bát Niết-bàn, chỉ bày cho chúng sinh hiểu Phật tính chân thật." Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong tâm từ mà bố thí đèn đuốc, thường nên siêng năng phát những thệ nguyện như thế.
Này thiện nam tử! Tất cả gốc lành của Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát và chư Phật Như Lai đều lấy tâm từ làm gốc. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập tâm từ thì sinh ra được vô lượng gốc lành như thế, đó là: quán bất tịnh, quán hơi thở ra vào (đếm và theo dõi hơi thở để định tâm), quán vô thường, sinh diệt; bốn niệm xứ (bốn phép quán: thân bất tịnh, thọ là khổ, tâm vô thường, pháp vô ngã), bảy phương tiện (bảy bậc tu chuẩn bị trước khi chứng đạo), ba quán xứ (?), mười hai nhân duyên, các phép quán vô ngã; noãn pháp, đỉnh pháp, nhẫn pháp, thế đệ nhất pháp (bốn bậc tu chuẩn bị trước khi thấy đạo, ví như hơi ấm, đỉnh núi, sự nhẫn chịu chân lý, pháp cao nhất của thế gian); kiến đạo (giai đoạn lần đầu thấy rõ chân lý), tu đạo (giai đoạn tu tập để dứt phiền não còn lại), chánh cần (bốn sự siêng năng chân chính), như ý túc (bốn nền tảng của năng lực thần thông), các căn (năm năng lực gốc: tín, tấn, niệm, định, tuệ), các lực (năm sức mạnh tương ứng), bảy bồ-đề phần (bảy yếu tố giác ngộ), tám thánh đạo (tám con đường chân chính dẫn đến giải thoát); bốn thiền, bốn tâm vô lượng, tám giải thoát (tám phép thiền định giúp thoát khỏi ràng buộc), tám thắng xứ (tám phép thiền làm chủ đối tượng), nhất thiết nhập (phép thiền quán một yếu tố trùm khắp mọi nơi); tam-muội không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát), tam-muội vô tránh (định không tranh cãi); trí biết tâm người khác và các thần thông, trí biết bản tế (biết nguồn gốc khởi đầu của mọi sự); trí Thanh văn, trí Duyên giác, trí Bồ-tát, trí Phật. Này thiện nam tử! Những pháp như thế đều lấy tâm từ làm gốc. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy mà tâm từ là chân thật, không phải hư dối. Nếu có người hỏi: "Ai là gốc của tất cả điều lành?" thì nên đáp: "Chính là tâm từ." Vì nghĩa ấy mà tâm từ là chân thật, không phải hư dối.
Này thiện nam tử! Cái có thể làm gốc lành gọi là suy nghĩ chân thật; suy nghĩ chân thật tức gọi là tâm từ. Từ tức là Như Lai, từ tức là Đại thừa; Đại thừa tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là đạo bồ-đề, đạo bồ-đề tức là Như Lai, Như Lai tức là từ. Này thiện nam tử! Từ tức là Đại Phạm, Đại Phạm tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ có thể làm cha mẹ cho tất cả chúng sinh; cha mẹ tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ là điều không thể nghĩ bàn; cảnh giới của chư Phật không thể nghĩ bàn; cảnh giới của chư Phật tức là từ. Nên biết từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là Phật tính của chúng sinh. Phật tính ấy từ lâu bị phiền não che lấp nên khiến chúng sinh không thấy được. Phật tính tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là đại không (cái không rốt ráo, tột cùng), đại không tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là hư không, hư không tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là thường, thường tức là Pháp (giáo pháp, chân lý), Pháp tức là Tăng (đoàn thể người xuất gia), Tăng tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là lạc, lạc tức là Pháp, Pháp tức là Tăng, Tăng tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là tịnh, tịnh tức là Pháp, Pháp tức là Tăng, Tăng tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là ngã, ngã tức là Pháp, Pháp tức là Tăng, Tăng tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là cam lồ, cam lồ tức là từ, từ tức là Phật tính, Phật tính tức là Pháp, Pháp tức là Tăng, Tăng tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là đạo vô thượng của tất cả Bồ-tát; đạo tức là từ, từ tức là Như Lai. Này thiện nam tử! Từ tức là cảnh giới vô lượng của chư Phật Thế Tôn; cảnh giới vô lượng tức là từ. Nên biết từ ấy tức là Như Lai.
Này thiện nam tử! Tâm từ nếu là vô thường, vô thường tức là từ, thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu là khổ, khổ tức là từ, thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu là bất tịnh, bất tịnh tức là từ, thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu là vô ngã, vô ngã tức là từ, thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu là vọng tưởng, vọng tưởng tức là từ, thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu không gọi là Đàn ba-la-mật, là tâm từ không phải bố thí, thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn; cho đến Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu không làm lợi ích cho chúng sinh, thì tâm từ như thế là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu không vào đạo Nhất thừa (cỗ xe duy nhất, con đường duy nhất đưa tất cả đến thành Phật), thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu không thể hiểu rõ các pháp, thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu không thể thấy được tính Như Lai, thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu thấy các pháp đều có hình tướng, thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu là hữu lậu (còn rỉ chảy phiền não, còn trong vòng luân hồi), thì tâm từ hữu lậu ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu là hữu vi, thì tâm từ hữu vi ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu không thể an trụ ở Sơ trụ (bậc an trụ đầu tiên của Bồ-tát), là tâm từ không phải của Sơ trụ, thì nên biết đó là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu không thể đạt được mười lực và bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi giảng pháp) của Phật, thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu chỉ đạt được bốn quả sa-môn (bốn quả vị chứng đắc của người tu theo Thanh văn: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán), thì nên biết tâm từ ấy là tâm từ của Thanh văn.
Này thiện nam tử! Tâm từ nếu là có, là không, là chẳng phải có chẳng phải không, thì tâm từ như thế không phải là điều mà Thanh văn, Bích-chi-phật có thể nghĩ bàn được. Này thiện nam tử! Tâm từ nếu không thể nghĩ bàn, thì pháp không thể nghĩ bàn, Phật tính không thể nghĩ bàn, Như Lai cũng không thể nghĩ bàn. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đại thừa Đại Bát Niết-bàn, tu tâm từ như thế, tuy ở trong giấc ngủ mà không ngủ, vì siêng năng tinh tấn; tuy luôn tỉnh thức mà cũng không có sự tỉnh thức, vì không có ngủ; trong giấc ngủ tuy được chư thiên che chở mà cũng không có ai che chở, vì không làm điều ác; ngủ không mộng dữ, không có điều chẳng lành, vì đã lìa sự ngủ nghỉ; sau khi chết tuy sinh lên Phạm thiên mà cũng không có chỗ sinh, vì đã được tự tại. Này thiện nam tử! Người tu tâm từ có thể thành tựu vô lượng vô biên công đức như thế. Này thiện nam tử! Kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn này cũng có thể thành tựu vô lượng vô biên công đức như thế. Chư Phật Như Lai cũng thành tựu được vô lượng vô biên công đức như thế.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ mười lăm.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ mười sáu.
Tam tạng (vị tu sĩ thông suốt cả ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Đàm-vô-sấm, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào thời Bắc Lương.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video