Phẩm Phạm hạnh (hạnh thanh tịnh, lối tu trong sạch hướng đến giác ngộ), thứ tám, phần hai.
Bồ-tát Ca-diếp (vị Bồ-tát đang thưa hỏi Phật trong kinh này; Bồ-tát là người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi loài) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), mọi sự quán tưởng của Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát đã tu hành cao sâu) đều là chân thật, còn của Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy) thì không chân thật. Vậy vì sao tất cả chúng sinh không nhờ uy lực của Bồ-tát mà đều được an vui như nhau? Nếu chúng sinh thật không được an vui, thì nên biết tâm từ (lòng thương yêu, mong đem niềm vui đến cho chúng sinh) mà Bồ-tát tu tập là vô ích."
Phật dạy: "Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nam có lòng lành, nghĩa là 'này người con trai hiền'), tâm từ của Bồ-tát không phải vô ích. Này thiện nam tử, có những chúng sinh nhất định phải chịu khổ, cũng có những chúng sinh không nhất định phải chịu khổ. Nếu có chúng sinh nhất định phải chịu khổ, thì đối với họ tâm từ của Bồ-tát không đem lại lợi ích; đó là hạng nhất-xiển-đề (người đã dứt hết gốc lành, không tin nhân quả, không tin Phật pháp). Còn những chúng sinh chịu khổ mà không nhất định, thì tâm từ của Bồ-tát đem lại lợi ích, khiến những chúng sinh ấy đều được an vui. Này thiện nam tử, ví như có người từ xa trông thấy sư tử, cọp, beo, chó rừng, sói, quỷ la-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người) và những thứ tương tự, thì tự nhiên sinh sợ; đi đêm thấy gốc cây cụt cũng sinh sợ hãi. Này thiện nam tử, những người ấy tự nhiên sợ hãi thế nào, thì chúng sinh cũng vậy, thấy người tu tâm từ thì tự nhiên được an vui. Này thiện nam tử, vì lẽ đó, việc Bồ-tát tu tâm từ là sự quán tưởng chân thật, không phải vô ích.
"Này thiện nam tử, Ta nói tâm từ này có vô số cửa (vô số cách biểu hiện), ấy là thần thông (năng lực siêu phàm phát sinh từ tu tập thiền định). Này thiện nam tử, như Đề-bà-đạt (tức Đề-bà-đạt-đa, em họ của Phật, nhiều lần mưu hại Phật) xúi vua A-xà-thế (vua nước Ma-kiệt-đà) muốn hại Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đã đến từ chân lý như thật). Khi ấy Ta vào đại thành Vương Xá (kinh đô nước Ma-kiệt-đà), lần lượt khất thực từng nhà. Vua A-xà-thế liền thả con voi say cuồng tên Hộ Tài, muốn cho nó giết Ta và các đệ tử. Lúc đó con voi giẫm chết vô số trăm nghìn chúng sinh. Chúng sinh chết rồi, mùi máu bốc lên nhiều; voi ngửi xong càng say cuồng gấp bội. Thấy những người theo hầu Ta mặc áo màu đỏ, nó tưởng là máu, lại xông tới. Trong các đệ tử của Ta, những ai chưa lìa dục (chưa dứt được ham muốn, chưa chứng quả cao) đều sợ hãi chạy tán loạn bốn phía, chỉ trừ A-nan (đệ tử thị giả luôn hầu cận Phật). Lúc ấy toàn thể dân chúng trong đại thành Vương Xá cùng lúc cất tiếng khóc lóc kêu gào, nói rằng: 'Lạ thay! Hôm nay Như Lai bị diệt mất! Sao bậc Chánh giác (bậc giác ngộ chân chính, tức Phật) lại một sớm tan hoại thế này!' Khi ấy Điều Đạt (tên khác của Đề-bà-đạt-đa) trong lòng vui mừng: 'Sa-môn Cù-đàm (sa-môn là người xuất gia tu hành; Cù-đàm là họ của Phật, gọi thẳng họ để tỏ ý coi thường) bị diệt mất, thật tốt lắm! Từ nay trở đi hẳn không còn xuất hiện nữa. Sướng thay kế này, nguyện của ta đã thành!'
"Này thiện nam tử, lúc ấy Ta vì muốn hàng phục voi Hộ Tài nên liền nhập từ định (trạng thái thiền định chuyên quán tâm từ), duỗi tay chỉ cho nó thấy; liền từ năm ngón tay hiện ra năm con sư tử. Con voi thấy rồi trong lòng kinh sợ, liền vãi phân, gieo cả thân xuống đất cung kính lễ dưới chân Ta. Này thiện nam tử, lúc ấy nơi năm đầu ngón tay Ta thật không có sư tử; chính nhờ sức thiện căn (gốc lành, sức mạnh của điều lành đã tu) của việc tu tâm từ mà khiến nó được thuần phục.
"Lại nữa, này thiện nam tử, khi Ta sắp nhập Niết-bàn (sự tịch diệt hoàn toàn, chấm dứt vòng sống chết), lúc mới cất bước đi về thành Câu-thi-na (nơi Phật nhập Niết-bàn), có năm trăm lực sĩ đang san bằng, quét dọn, tưới nước con đường giữa lối đi. Ở đó có một tảng đá, mọi người muốn khiêng vứt đi nhưng dốc hết sức cũng không nổi. Bấy giờ Ta thương xót, liền khởi tâm từ. Các lực sĩ liền thấy Ta dùng ngón chân cái nâng tảng đá lớn ấy ném lên không trung, rồi đưa tay đón lấy, đặt trên lòng bàn tay phải, thổi cho nát vụn, rồi lại gom hợp như cũ, khiến lòng kiêu mạn của các lực sĩ lắng xuống. Ta liền nói vắn tắt các điều cốt yếu của giáo pháp, khiến họ đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (tâm cầu giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp, tức tâm cầu thành Phật). Này thiện nam tử, lúc ấy Như Lai thật không dùng ngón chân nâng tảng đá lớn ấy đặt giữa không trung, rồi đặt lại trên bàn tay phải, thổi cho nát vụn rồi hợp lại như cũ. Này thiện nam tử, nên biết đó chính là sức thiện căn của tâm từ, khiến các lực sĩ thấy việc như thế.
"Lại nữa, này thiện nam tử, ở miền Nam Thiên Trúc (miền nam Ấn Độ) có một thành lớn tên là Thủ-ba-la. Trong thành có một vị trưởng giả (người giàu có, có địa vị, được kính trọng) tên là Lô-chí, là người dẫn đầu dân chúng, đã từng ở chỗ vô lượng đức Phật trong quá khứ vun trồng nhiều gốc lành. Này thiện nam tử, dân chúng trong thành lớn ấy đều tin theo tà đạo, thờ phụng phái Ni-kiền (phái tu khổ hạnh lõa thể ở Ấn Độ xưa). Lúc ấy Ta muốn hóa độ vị trưởng giả kia nên từ thành Vương Xá đến thành ấy; đường giữa hai nơi cách nhau sáu mươi lăm do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần ước chừng một ngày đường, khoảng mười mấy cây số). Ta đi bộ đến đó vì muốn giáo hóa cứu độ những người ấy.
"Bọn Ni-kiền nghe tin Ta sắp đến thành Thủ-ba-la, liền nghĩ: 'Nếu sa-môn Cù-đàm đến đây, dân chúng ở đây sẽ bỏ ta, không cúng dường nữa; bọn ta khốn cùng tiều tụy, biết lấy gì mà sống?' Các Ni-kiền chia nhau đi khắp nơi bảo người trong thành: 'Sa-môn Cù-đàm nay sắp đến đây. Gã sa-môn ấy bỏ cha mẹ, rong ruổi đông tây; đến đâu thì khiến đất đai nơi đó lúa gạo mất mùa, dân chúng đói kém, chết chóc rất nhiều, bệnh tật gầy mòn nối nhau, không cứu chữa được. Cù-đàm là kẻ vô lại, chỉ dẫn theo toàn bọn quỷ thần la-sát dữ ác làm tùy tùng; những kẻ không cha không mẹ, côi cút nghèo khổ thì tìm đến xin làm môn đồ. Những gì hắn dạy toàn là chuyện trống rỗng. Hắn đến nơi nào thì nơi ấy chẳng bao giờ được yên vui.' Người dân nghe xong liền sợ hãi, cúi đầu sát đất lễ chân các Ni-kiền mà thưa: 'Thưa đại sư, nay chúng tôi phải bày kế gì?' Ni-kiền đáp: 'Sa-môn Cù-đàm tính ưa rừng rậm, suối chảy, nước trong. Bên ngoài thành nếu có những thứ ấy thì nên phá hoại đi. Các ngươi hãy cùng nhau ra khỏi thành, chỗ nào có cây thì chặt đốn cho hết, đừng để sót; suối chảy, giếng, ao đều bỏ phân và xác chết vào; đóng chặt cổng thành, ai nấy sắm sửa binh khí, đứng trên tường thành canh giữ, siêng năng tự phòng thủ cho vững. Nếu hắn có đến thì đừng để hắn tiến vào. Nếu hắn không vào được thì các ngươi sẽ yên ổn. Bọn ta cũng sẽ làm đủ các phép thuật, khiến Cù-đàm phải quay đường trở về.' Dân chúng nghe lời ấy, kính cẩn vâng làm: chặt đốn cây cối, làm ô uế các nguồn nước, sắm sửa binh khí, phòng giữ kiên cố.
"Này thiện nam tử, lúc ấy Ta đến thành kia, không thấy một cây cối hay khóm rừng nào, chỉ thấy mọi người sắm sửa binh khí, đứng trên tường thành tự canh giữ. Thấy vậy, Ta liền sinh lòng thương xót, hướng tâm từ đến họ. Bao nhiêu cây cối liền mọc lại như cũ, lại còn mọc thêm vô số cây khác không đếm xuể. Sông, ao, giếng, suối nước trong sạch, đầy tràn như ngọc lưu ly xanh (một loại ngọc quý màu xanh trong suốt), mọc đủ các loài hoa phủ kín mặt nước. Tường thành biến thành lưu ly xanh biếc, dân trong thành đều nhìn xuyên thấy Ta và đại chúng. Cổng thành tự mở, không ai ngăn được. Binh khí họ sắm sửa đều biến thành hoa đủ loại. Trưởng giả Lô-chí dẫn đầu cùng dân chúng nối nhau đến chỗ Phật. Ta liền nói cho họ đủ các điều cốt yếu của giáo pháp, khiến tất cả những người ấy đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này thiện nam tử, lúc ấy Ta thật không hóa ra các thứ cây cối, nước sạch đầy tràn sông ao, không biến thành ấy thành lưu ly xanh biếc để dân chúng nhìn xuyên thấy Ta, không mở cổng thành, không biến binh khí thành hoa. Này thiện nam tử, nên biết đó đều là sức thiện căn của tâm từ, có thể khiến người kia thấy việc như thế.
"Lại nữa, này thiện nam tử, trong thành Xá-vệ (kinh đô nước Kiều-tát-la) có một người đàn bà dòng Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tế tự, cao nhất trong xã hội Ấn Độ xưa), họ Bà-tư-tra, chỉ có một đứa con, thương yêu hết mực. Đứa con mắc bệnh mà chết. Bấy giờ người đàn bà sầu khổ thấm tận tim gan, cuồng loạn mất trí, trần truồng không biết hổ thẹn, đi lang thang khắp các ngã tư đường, khóc đến lạc giọng, kêu lên: 'Con ơi, con ơi! Con đi đâu rồi?' Bà đi khắp thành ấp không biết mệt mỏi. Người đàn bà này đã từng ở chỗ các đức Phật trước vun trồng nhiều gốc lành. Này thiện nam tử, Ta đối với người đàn bà ấy khởi tâm từ thương xót. Lúc đó người đàn bà liền thấy Ta và tưởng là con mình, liền tỉnh lại, chạy tới ôm lấy thân Ta và hôn miệng Ta. Khi ấy Ta liền bảo thị giả A-nan: 'Ông hãy lấy áo đưa cho người đàn bà này.' Đưa áo xong, Ta liền vì bà nói đủ các điều cốt yếu của giáo pháp. Người đàn bà nghe pháp vui mừng hớn hở, phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này thiện nam tử, lúc ấy Ta thật không phải là con bà, bà cũng không phải là mẹ Ta, cũng không hề có việc ôm lấy nhau. Này thiện nam tử, nên biết đó đều là sức thiện căn của tâm từ, khiến người đàn bà ấy thấy việc như thế.
"Lại nữa, này thiện nam tử, ở thành Ba-la-nại (thành nổi tiếng bên bờ sông Hằng) có một ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia đã thọ giới) tên là Ma-ha-tư-na-đạt-đa, đã từng ở chỗ vô lượng đức Phật trong quá khứ vun trồng các gốc lành. Vị ưu-bà-di này, trong chín mươi ngày mùa hạ, thỉnh chúng tăng (tập thể những người xuất gia) và dâng cúng thuốc men. Bấy giờ trong chúng có một vị tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) mắc bệnh nặng, thầy thuốc giỏi chẩn đoán rằng phải dùng thịt làm thuốc; nếu có thịt thì bệnh sẽ khỏi, nếu không có thịt thì tính mạng khó toàn. Khi ấy ưu-bà-di nghe thầy thuốc nói vậy, liền cầm vàng đi khắp các chợ búa (?), rao lên: 'Ai có thịt bán, tôi xin lấy vàng mua; ai có thịt, tôi sẽ trả vàng nặng bằng thịt.' Đi khắp thành và chợ mà tìm không được. Vị ưu-bà-di liền tự cầm dao cắt thịt đùi mình, thái ra nấu thành canh, bỏ đủ các thứ hương liệu, đem đến cho vị tỳ-kheo bệnh. Tỳ-kheo dùng xong, bệnh liền khỏi. Còn vị ưu-bà-di thì bị vết thương hành hạ đau đớn không chịu nổi, liền cất tiếng kêu: 'Nam-mô Phật-đà! Nam-mô Phật-đà! (Con xin quy kính đức Phật!)' Lúc ấy Ta ở thành Xá-vệ nghe tiếng kêu ấy, liền đối với người đàn bà khởi tâm từ lớn. Người đàn bà liền thấy Ta cầm thuốc hay bôi lên vết thương, vết thương lành lại như cũ. Ta liền vì bà nói đủ các pháp; bà nghe pháp vui mừng, phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này thiện nam tử, lúc ấy Ta thật không đến thành Ba-la-nại, cầm thuốc bôi vết thương cho vị ưu-bà-di ấy. Này thiện nam tử, nên biết đó đều là sức thiện căn của tâm từ, khiến người đàn bà ấy thấy việc như thế.
"Lại nữa, này thiện nam tử, Điều Đạt là kẻ ác, tham lam không biết đủ, ăn quá nhiều váng sữa nên nhức đầu, đau bụng, khổ sở vô cùng không chịu nổi, bèn kêu lên: 'Nam-mô Phật-đà! Nam-mô Phật-đà!' Lúc ấy Ta đang ở thành Ưu-thiền-ni (một thành ở miền tây Ấn Độ), nghe tiếng ấy liền khởi tâm từ. Bấy giờ Điều Đạt liền thấy Ta đến chỗ mình, lấy tay xoa đầu xoa bụng, đưa nước muối cho uống; uống xong liền bình phục. Này thiện nam tử, Ta thật không đến chỗ Điều-bà-đạt, xoa đầu xoa bụng và đưa nước cho uống. Này thiện nam tử, nên biết đó đều là sức thiện căn của tâm từ, khiến Điều-bà-đạt thấy việc như thế.
"Lại nữa, này thiện nam tử, ở nước Kiều-tát-la có một bầy giặc cướp, số đến năm trăm tên, kéo bè kéo đảng cướp bóc, gây hại ngày càng nhiều. Vua Ba-tư-nặc (vua nước Kiều-tát-la) lo ngại sự hung bạo của chúng, sai quân rình bắt; bắt được rồi thì móc mắt, đem bỏ dưới rừng rậm tối tăm. Những tên giặc này đã từng ở chỗ các đức Phật trước vun trồng nhiều gốc lành. Sau khi mất mắt, chúng chịu khổ đau vô cùng, ai nấy đều kêu lên: 'Nam-mô Phật-đà! Nam-mô Phật-đà! Nay chúng con không ai cứu giúp!' rồi khóc lóc kêu gào. Lúc ấy Ta đang ở tinh xá Kỳ Hoàn (tu viện Kỳ Viên ở thành Xá-vệ, nơi Phật thường ở và thuyết pháp), nghe tiếng ấy liền khởi tâm từ. Khi đó có ngọn gió mát thổi đủ các thứ thuốc thơm trong núi Hương (núi có nhiều cây thuốc thơm) bay đến đầy hốc mắt chúng; chúng liền có lại mắt như cũ, không khác chút nào. Bọn giặc mở mắt ra liền thấy Như Lai đứng trước mặt thuyết pháp cho mình. Nghe pháp xong, bọn giặc phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này thiện nam tử, lúc ấy Ta thật không làm ra gió thổi các thứ thuốc thơm trong núi Hương, cũng không đứng trước mặt những người ấy mà thuyết pháp. Này thiện nam tử, nên biết đó đều là sức thiện căn của tâm từ, khiến bầy giặc ấy thấy việc như thế.
"Lại nữa, này thiện nam tử, thái tử Lưu Ly (con vua Ba-tư-nặc) vì ngu si nên phế truất vua cha, tự lập làm vua; lại nhớ mối hận cũ, giết hại nhiều người dòng họ Thích (dòng tộc Thích-ca, dòng họ của Phật). Hắn bắt một vạn hai nghìn phụ nữ dòng họ Thích, cắt tai xẻo mũi, chặt tay chặt chân, rồi xô xuống hố sâu. Bấy giờ những người phụ nữ ấy thân chịu khổ đau, kêu lên: 'Nam-mô Phật-đà! Nam-mô Phật-đà! Nay chúng con không ai cứu giúp!' rồi lại gào khóc thảm thiết. Những người phụ nữ này đã từng ở chỗ các đức Phật trước vun trồng các gốc lành. Lúc ấy Ta đang ở rừng Trúc Lâm (vườn tre ở thành Vương Xá, nơi có tinh xá của Phật), nghe tiếng ấy liền khởi tâm từ. Bấy giờ các phụ nữ thấy Ta đến thành Ca-tỳ-la (tức Ca-tỳ-la-vệ, quê hương của Phật, đất của dòng họ Thích), lấy nước rửa vết thương, lấy thuốc đắp lên, đau đớn liền dứt, tai mũi tay chân trở lại như cũ. Ta liền nói vắn tắt các điều cốt yếu của giáo pháp, khiến tất cả đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, rồi đến chỗ tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ giới đầy đủ) Đại Ái Đạo (dì và mẹ nuôi của Phật, vị tỳ-kheo-ni đầu tiên) xuất gia, thọ giới cụ túc (giới đầy đủ, dành cho người chính thức xuất gia). Này thiện nam tử, lúc ấy Như Lai thật không đến thành Ca-tỳ-la, lấy nước rửa vết thương, đắp thuốc dứt khổ. Này thiện nam tử, nên biết đó đều là sức thiện căn của tâm từ, khiến những người phụ nữ ấy thấy việc như thế. Tâm bi (lòng thương xót, mong cứu chúng sinh khỏi khổ) và tâm hỷ (lòng vui theo khi thấy chúng sinh được an vui, thoát khổ) cũng như vậy. Này thiện nam tử, vì lẽ đó, sự quán tưởng tâm từ mà Bồ-tát Ma-ha-tát tu tập chính là chân thật, không phải hư dối. Này thiện nam tử, các tâm vô lượng (những tâm từ, bi, hỷ, xả rộng lớn không giới hạn, trùm khắp chúng sinh) là không thể nghĩ bàn; những gì Bồ-tát làm là không thể nghĩ bàn; những gì chư Phật làm cũng không thể nghĩ bàn; bộ kinh Đại thừa (giáo pháp 'cỗ xe lớn', nhằm cứu độ khắp chúng sinh) Đại Niết-bàn này cũng không thể nghĩ bàn.
"Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát tu tâm từ, bi, hỷ rồi thì được trụ ở địa Cực ái Nhất tử (địa: bậc, giai vị tu chứng; đây là bậc thương yêu tột cùng, coi mọi chúng sinh như đứa con một). Này thiện nam tử, vì sao bậc này gọi là Cực ái, lại gọi là Nhất tử? Này thiện nam tử, ví như cha mẹ thấy con được yên ổn thì trong lòng rất vui mừng; Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở bậc này cũng như vậy, nhìn mọi chúng sinh như đứa con một, thấy ai tu điều lành thì sinh lòng rất vui mừng. Vì thế bậc này gọi là Cực ái (thương yêu tột bậc). Này thiện nam tử, ví như cha mẹ thấy con gặp hoạn nạn thì trong lòng khổ não, thương xót sầu lo, không lúc nào bỏ rời; Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở bậc này cũng như vậy, thấy chúng sinh bị bệnh phiền não (những tâm trạng ô nhiễm như tham lam, giận dữ, si mê khiến tâm khổ đau, rối loạn) trói buộc bức bách, thì trong lòng sầu khổ, lo nghĩ như đối với con mình, đến nỗi máu chảy ra từ khắp lỗ chân lông. Vì thế bậc này gọi là Nhất tử (con một). Này thiện nam tử, như đứa trẻ nhỏ nhặt hòn đất, đồ dơ bẩn, mảnh ngói, hòn sỏi, xương khô, cành cây bỏ vào miệng; cha mẹ thấy vậy, sợ con bị hại, tay trái giữ đầu, tay phải móc ra. Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở bậc này cũng như vậy: thấy chúng sinh pháp thân (thân giác ngộ, tức phần trí tuệ và đức hạnh tâm linh) chưa lớn lên, hoặc làm những nghiệp bất thiện bằng thân, miệng, ý (hành động, lời nói, ý nghĩ xấu), thấy rồi liền dùng bàn tay trí tuệ kéo họ ra, không muốn để họ trôi lăn trong sinh tử (vòng sống chết luân hồi không dứt) chịu các khổ não. Vì thế bậc này lại gọi là Nhất tử. Này thiện nam tử, ví như đứa con mà cha mẹ yêu thương bỏ đời mà chết, cha mẹ sầu khổ, nguyện chết theo con. Bồ-tát cũng vậy: thấy kẻ nhất-xiển-đề rơi vào địa ngục (cõi khổ nặng nhất dưới đất, nơi kẻ tạo tội nặng chịu hình phạt), cũng nguyện cùng sinh vào địa ngục. Vì sao vậy? Vì khi kẻ nhất-xiển-đề ấy chịu khổ, có thể khởi lên một niệm hối cải; khi ấy Ta sẽ vì họ nói đủ các pháp, khiến họ phát sinh được một niệm gốc lành. Vì thế bậc này lại gọi là Nhất tử. Này thiện nam tử, ví như cha mẹ chỉ có một đứa con, dù con ngủ hay thức, đi, đứng, ngồi, nằm, lòng luôn nghĩ đến nó; nếu con có lỗi lầm thì lấy lời hay mà khuyên dỗ, không nỡ trừng phạt nặng. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy: thấy chúng sinh hoặc rơi vào địa ngục, súc sinh (loài vật), ngạ quỷ (loài quỷ đói), hoặc ở cõi người, cõi trời mà làm điều lành hay điều dữ, lòng luôn nghĩ đến họ, chưa từng buông bỏ; nếu họ làm các điều ác cũng không hề sinh giận mà lấy ác đáp lại. Vì thế bậc này lại gọi là Nhất tử."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, lời Phật dạy thật sâu kín, nay trí con nông cạn, làm sao hiểu được? Nếu các Bồ-tát trụ ở địa Nhất tử mà làm được như thế, thì vì sao thuở xưa Như Lai làm quốc vương, đang tu hạnh Bồ-tát, lại giết chết ngần ấy người Bà-la-môn? Nếu đã được bậc này thì lẽ ra phải che chở thương nghĩ họ; còn nếu chưa được thì do nhân duyên gì mà không rơi vào địa ngục? Nếu đã nhìn tất cả chúng sinh bình đẳng như con mình, như La-hầu-la (con trai ruột của Phật, sau xuất gia làm đệ tử), thì vì sao lại nói với Đề-bà-đạt-đa những lời như: 'Đồ ngu không biết xấu hổ, ăn nước mũi nước bọt của người khác', khiến ông ta nghe xong sinh lòng căm giận, khởi tâm bất thiện, làm thân Phật chảy máu? Đề-bà-đạt-đa tạo ác như vậy rồi, Như Lai lại thọ ký (báo trước) rằng ông sẽ rơi vào địa ngục chịu tội một kiếp (một khoảng thời gian cực kỳ dài). Bạch Thế Tôn, những lời như thế làm sao không trái nghịch về nghĩa lý? Bạch Thế Tôn, Tu-bồ-đề (một trong mười đại đệ tử của Phật, giỏi nhất về lý 'không') trụ ở hư không địa (bậc chứng ngộ lẽ không). Mỗi khi muốn vào thành xin ăn, ông đều trước hết quan sát người ta; nếu có ai sinh lòng ghét bỏ, ganh ghét mình thì ông dừng lại không đi, cho dù đói cùng cực vẫn không đi xin ăn. Vì sao vậy? Vì Tu-bồ-đề luôn nghĩ: 'Ta nhớ thuở xưa đối với bậc phúc điền (ruộng phúc, tức bậc tu hành đáng được cúng dường, như ruộng tốt để gieo phúc) đã khởi một niệm ác, do nhân duyên ấy rơi vào đại địa ngục chịu đủ thứ khổ. Nay ta thà chịu đói, suốt ngày không ăn, chứ quyết không để người kia vì ghét ta mà rơi vào địa ngục chịu khổ não.' Ông lại nghĩ: 'Nếu có chúng sinh ghét ta đứng thì ta sẽ ngồi yên suốt ngày không đứng dậy; nếu có chúng sinh ghét ta ngồi thì ta sẽ đứng suốt ngày không dời chỗ; đi và nằm cũng vậy.' Tu-bồ-đề vì giữ gìn cho chúng sinh mà còn khởi tâm như thế, huống gì Bồ-tát. Nếu Bồ-tát đã được địa Nhất tử, thì do duyên cớ gì Như Lai lại nói lời thô ác, khiến chúng sinh khởi tâm ác nặng nề?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử, nay ông không nên vặn hỏi như thế, cho rằng Phật Như Lai là nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử, giả sử mỏ con muỗi có thể chạm tới tận đáy biển, Như Lai trọn không bao giờ là nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử, giả sử cả mặt đất đều trở thành phi sắc (không có hình chất), nước trở thành rắn chắc, lửa trở thành lạnh, gió trở thành đứng yên, Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp là giáo lý, Tăng là đoàn thể người tu), Phật tính (tính có thể thành Phật sẵn có trong mọi chúng sinh) và hư không trở thành vô thường (không còn mãi, có biến đổi, hoại diệt), Như Lai trọn không bao giờ là nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử, giả sử kẻ phạm bốn giới trọng cấm (bốn giới nặng nhất của người xuất gia: giết người, trộm cắp, dâm dục, nói dối là mình đã chứng đạo) và kẻ nhất-xiển-đề phỉ báng chánh pháp ngay thân này mà thành tựu được mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật) và tám mươi vẻ đẹp (tám mươi nét đẹp phụ trên thân Phật), Như Lai trọn không bao giờ là nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử, giả sử Thanh văn, Bích-chi-phật (tức Duyên giác) thường còn không biến đổi, Như Lai trọn không bao giờ là nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử, giả sử các Bồ-tát bậc Thập trụ (mười bậc trụ, các giai vị cao nhất của Bồ-tát trước khi thành Phật) phạm bốn giới trọng cấm, làm nhất-xiển-đề, phỉ báng chánh pháp, Như Lai trọn không bao giờ là nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử, giả sử tất cả vô lượng chúng sinh mất hết Phật tính, Như Lai rốt ráo nhập Bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn trọn vẹn, diệt hẳn), Như Lai trọn không bao giờ là nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử, giả sử ném dây thòng lọng mà trói được gió, răng cắn vỡ được sắt, móng tay phá được núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm vũ trụ Phật giáo), Như Lai trọn không bao giờ là nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Thà ở chung một chỗ với rắn độc, thà thò hai tay vào miệng sư tử đói, thà lấy than gỗ khư-đà-la (một loại gỗ cứng, khi cháy thành than cực nóng) mà tắm thân, chứ không nên nói rằng Như Lai Thế Tôn là nhân duyên gây phiền não cho chúng sinh. Này thiện nam tử, Như Lai thật sự có thể vì chúng sinh mà dứt trừ phiền não, trọn không bao giờ là nguyên nhân gây phiền não cho họ.
"Này thiện nam tử, như ông nói thuở xưa Như Lai giết người Bà-la-môn. Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát cho đến con kiến còn không cố ý giết, huống gì người Bà-la-môn. Bồ-tát luôn dùng đủ mọi phương tiện (cách thức khéo léo) để ban cho chúng sinh vô lượng thọ mạng. Này thiện nam tử, cho ăn tức là cho mạng sống. Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí; ba-la-mật là pháp tu đưa người sang bờ giác ngộ, có sáu thứ) thường ban cho chúng sinh vô lượng thọ mạng. Này thiện nam tử, giữ giới không giết hại thì được sống lâu; Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Thi ba-la-mật (hạnh giữ giới) tức là ban cho tất cả chúng sinh vô lượng thọ mạng. Này thiện nam tử, giữ gìn lời nói không lỗi lầm thì được sống lâu; Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục) thường khuyên chúng sinh đừng sinh lòng oán hận, nhường lẽ phải cho người, nhận phần sai về mình, không tranh cãi kiện tụng, thì được sống lâu. Vì thế Bồ-tát khi tu Sằn-đề ba-la-mật đã ban cho chúng sinh vô lượng thọ mạng. Này thiện nam tử, chuyên cần tu điều lành thì được sống lâu; Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn, siêng năng) thường khuyên chúng sinh siêng tu điều lành; chúng sinh làm theo rồi thì được vô lượng thọ mạng. Vì thế Bồ-tát khi tu Tỳ-lê-da ba-la-mật đã ban cho chúng sinh vô lượng thọ mạng. Này thiện nam tử, người tu thu nhiếp tâm ý thì được sống lâu; Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Thiền ba-la-mật (hạnh thiền định) khuyên chúng sinh tu tâm bình đẳng; chúng sinh làm theo rồi thì được sống lâu. Vì thế Bồ-tát khi tu Thiền ba-la-mật đã ban cho chúng sinh vô lượng thọ mạng. Này thiện nam tử, đối với các điều lành mà không buông lung thì được sống lâu; Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ thấu suốt chân lý) khuyên chúng sinh đối với các điều lành chớ buông lung; chúng sinh làm theo rồi, do nhân duyên ấy mà được sống lâu. Vì thế Bồ-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật đã ban cho chúng sinh vô lượng thọ mạng. Này thiện nam tử, vì lẽ đó, Bồ-tát Ma-ha-tát đối với chúng sinh trọn không bao giờ cướp đi mạng sống.
"Này thiện nam tử, ông vừa hỏi lúc giết người Bà-la-môn ta đã được bậc này chưa. Này thiện nam tử, lúc ấy ta đã được rồi. Vì thương nghĩ mà dứt mạng sống của họ, chứ không phải do tâm ác. Này thiện nam tử, ví như cha mẹ chỉ có một đứa con, thương yêu hết mực, mà nó phạm phép nước; khi ấy cha mẹ vì sợ hãi mà hoặc đuổi đi, hoặc giết chết, tuy đuổi đi hay giết đi nhưng không có tâm ác. Bồ-tát Ma-ha-tát vì bảo vệ chánh pháp cũng như vậy: nếu có chúng sinh phỉ báng Đại thừa thì dùng roi vọt đánh đập để trị, hoặc lấy mạng họ, muốn cho họ sửa đổi lỗi xưa, theo tu điều lành. Bồ-tát luôn suy nghĩ thế này: 'Do nhân duyên gì có thể khiến chúng sinh phát khởi lòng tin?' Tùy theo phương tiện nào thích hợp, nhất định phải làm. Những người Bà-la-môn ấy sau khi chết sinh vào địa ngục A-tỳ (địa ngục nặng nhất, khổ đau không lúc nào ngừng), đều có ba niệm. Một là tự nghĩ: 'Ta từ đâu đến sinh vào chốn này?' liền tự biết là từ cõi người mà đến. Hai là tự nghĩ: 'Chỗ ta sinh ra nay là chốn nào?' liền tự biết là địa ngục A-tỳ. Ba là tự nghĩ: 'Do nghiệp duyên gì mà đến sinh vào chốn này?' liền tự biết là do nhân duyên phỉ báng, không tin kinh điển Đại thừa phương đẳng (kinh điển Đại thừa có giáo lý rộng lớn, bình đẳng), bị vua giết mà đến sinh ở đây. Nghĩ đến việc ấy rồi, liền đối với kinh điển Đại thừa phương đẳng sinh lòng tin kính; ngay lúc đó chết đi, sinh vào thế giới của đức Như Lai Cam Lộ Cổ (Trống Cam Lộ), sống ở đó trọn đủ mười kiếp. Này thiện nam tử, vì lẽ đó, thuở xưa ta đã ban cho những người ấy thọ mạng mười kiếp, sao gọi là giết được?
"Này thiện nam tử, có người đào đất, cắt cỏ, chặt cây, chặt xác chết, chửi mắng, đánh đập; do nghiệp duyên ấy có rơi vào địa ngục không?" Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, theo chỗ con hiểu nghĩa lời Phật dạy thì phải rơi vào địa ngục. Vì sao vậy? Như thuở trước Phật thuyết pháp cho hàng Thanh văn: 'Các tỳ-kheo, đối với cả khúc gỗ cháy còn sót lại cũng chớ sinh tâm ác. Vì sao vậy? Vì tất cả chúng sinh do tâm ác mà rơi vào địa ngục.'" Bấy giờ Phật khen Bồ-tát Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Đúng như ông nói, hãy khéo ghi nhận và giữ gìn. Này thiện nam tử, nếu do tâm ác mà rơi vào địa ngục, thì lúc ấy Bồ-tát thật không có tâm ác. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tất cả chúng sinh, cho đến sâu bọ, kiến, đều sinh lòng thương xót, muốn đem lợi ích. Tại sao thế? Vì khéo biết nhân duyên và các phương tiện, dùng sức phương tiện muốn khiến chúng sinh trồng các gốc lành. Này thiện nam tử, vì lẽ đó, lúc ấy ta dùng phương tiện khéo léo, tuy lấy mạng họ nhưng không phải do tâm ác.
"Này thiện nam tử, theo phép của Bà-la-môn, nếu giết kiến đủ mười xe thì không có tội báo; giết muỗi, mòng, bọ chét, rận, mèo, chồn, sư tử, cọp, sói, gấu, các loài sâu thú dữ, và các loài khác có thể làm hại chúng sinh, giết đủ mười xe cũng không tội; các loài quỷ thần, la-sát, câu-bàn-trà (loài quỷ hút tinh khí người), ca-la (?), phú-đơn-na (loài quỷ hôi thối gây bệnh), các quỷ thần làm người điên cuồng, làm người khô héo, những loài có thể quấy phá làm hại chúng sinh, nếu lấy mạng chúng thì đều không có tội báo. Còn nếu giết người ác thì có tội báo; giết rồi mà không hối hận thì rơi vào loài ngạ quỷ; nếu biết sám hối, nhịn ăn ba ngày, thì tội ấy tiêu diệt không còn sót lại. Nếu giết hòa thượng (vị thầy dạy dỗ), hại cha mẹ, đàn bà và bò, thì phải ở trong địa ngục vô số nghìn năm.
"Này thiện nam tử, Phật và Bồ-tát biết sự giết hại có ba bậc: hạ, trung, thượng. Bậc hạ là giết từ con kiến cho đến tất cả loài súc sinh, chỉ trừ Bồ-tát thị hiện (hiện ra theo nguyện để cứu độ) sinh làm súc sinh. Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát vì nhân duyên của lời nguyện mà hiện thân làm súc sinh. Đó gọi là giết bậc hạ. Do nhân duyên giết bậc hạ mà rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, chịu đủ khổ bậc hạ. Vì sao vậy? Vì các loài súc sinh ấy có chút gốc lành nhỏ, nên kẻ giết chúng phải chịu đủ tội báo. Đó gọi là giết bậc hạ. Giết bậc trung là giết từ phàm phu cho đến bậc A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn tái sinh vào cõi dục), gọi là bậc trung; do nghiệp nhân ấy rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, chịu đủ khổ bậc trung. Đó gọi là giết bậc trung. Giết bậc thượng là giết cha mẹ, cho đến A-la-hán (quả thánh cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt hết phiền não), Bích-chi-phật, Bồ-tát tất định (Bồ-tát đã chắc chắn không thoái lui, nhất định thành Phật), gọi là bậc thượng; do nghiệp nhân duyên ấy rơi vào đại địa ngục A-tỳ, chịu đủ khổ bậc thượng. Đó gọi là giết bậc thượng. Này thiện nam tử, nếu ai giết kẻ nhất-xiển-đề thì không rơi vào ba loại giết này. Này thiện nam tử, những người Bà-la-môn kia tất cả đều là nhất-xiển-đề. Ví như đào đất, cắt cỏ, chặt cây, chặt xác chết, chửi mắng, đánh đập không có tội báo, thì giết nhất-xiển-đề cũng vậy, không có tội báo. Vì sao vậy? Vì những người Bà-la-môn ấy cho đến năm căn lành như lòng tin (năm căn: tín là lòng tin, tấn là siêng năng, niệm là ghi nhớ chánh pháp, định là tâm chuyên nhất, tuệ là trí tuệ) cũng không có. Vì thế tuy giết họ cũng không rơi vào địa ngục.
"Này thiện nam tử, trước đây ông hỏi vì sao Như Lai mắng Đề-bà-đạt-đa là đồ ngu ăn nước bọt. Ông cũng không nên hỏi như thế. Vì sao vậy? Vì mọi lời chư Phật Thế Tôn nói ra đều không thể nghĩ bàn. Này thiện nam tử, có lời nói thật được người đời ưa thích, nhưng không đúng lúc, không đúng pháp, không đem lại lợi ích; lời như thế ta trọn không nói. Này thiện nam tử, lại có lời thô lỗ, hư dối, không đúng lúc, không đúng pháp, người nghe không ưa, không đem lại lợi ích; ta cũng không nói. Này thiện nam tử, nếu có lời tuy thô lỗ nhưng chân thật không dối, đúng lúc, đúng pháp, có thể đem lợi ích cho tất cả chúng sinh, thì tuy người nghe không vui, ta nhất định phải nói. Vì sao vậy? Vì chư Phật Thế Tôn là bậc Ứng Chánh Biến Tri (Ứng là bậc xứng đáng được cúng dường; Chánh biến tri là bậc hiểu biết chân chính và trọn khắp), biết dùng phương tiện.
"Này thiện nam tử, như có một thời ta đi đến xóm Khoáng Dã (Đồng Hoang), ở dưới khóm cây trong rừng. Có một quỷ thần cũng tên là Khoáng Dã, chuyên ăn thịt uống máu, giết hại nhiều chúng sinh, lại mỗi ngày ăn một người trong xóm ấy. Này thiện nam tử, lúc ấy ta vì quỷ thần đó nói rộng các điều cốt yếu của giáo pháp, nhưng nó hung bạo, ngu si không trí tuệ, không chịu nghe lời dạy. Ta liền hóa thân làm một con quỷ có sức mạnh lớn, làm rung chuyển cung điện của nó khiến nó không yên chỗ. Lúc đó con quỷ dẫn quyến thuộc ra khỏi cung điện, muốn đến chống cự. Con quỷ vừa thấy ta liền mất cả tâm trí, hoảng sợ ngã lăn ra đất, mê man ngất lịm như người chết. Ta vì lòng từ thương xót, lấy tay xoa thân nó, nó liền tỉnh dậy ngồi lên, nói rằng: 'Sướng thay, hôm nay ta lại được sống! Vị đại thần vương này có uy đức lớn, có lòng từ thương xót, tha lỗi cho ta.' Nó liền đối với ta sinh lòng tin lành. Ta liền trở lại thân Như Lai, lại vì nó nói đủ các điều cốt yếu của giáo pháp, khiến quỷ thần ấy thọ giới không giết hại. Ngay ngày hôm ấy, trong xóm Khoáng Dã có một vị trưởng giả đến lượt phải chết; người trong xóm đã đem ông giao cho quỷ thần. Quỷ thần nhận được liền đem dâng cho ta. Ta nhận rồi, liền đặt lại tên cho vị trưởng giả là Thủ Trưởng giả (Trưởng giả được trao qua tay). Lúc ấy con quỷ thưa với ta: 'Bạch Thế Tôn, con và quyến thuộc chỉ trông vào máu thịt để sống. Nay vì giữ giới, con biết sống bằng gì?' Ta liền đáp: 'Từ nay ta sẽ dặn các đệ tử Thanh văn, hễ nơi nào có tu hành Phật pháp, đều phải bố thí đồ ăn thức uống cho ngươi.' Này thiện nam tử, vì nhân duyên ấy mà ta đặt giới này cho các tỳ-kheo: 'Từ nay các ông phải thường bố thí thức ăn cho quỷ Khoáng Dã. Nếu chỗ ở nào không bố thí, nên biết bọn ấy không phải đệ tử của ta, mà là bè đảng quyến thuộc của thiên ma (ma vương ở cõi trời, chuyên phá hoại người tu đạo).' Này thiện nam tử, Như Lai vì muốn điều phục chúng sinh nên bày ra đủ loại phương tiện như thế, chứ không cố ý làm cho chúng sợ hãi.
"Này thiện nam tử, ta cũng từng lấy gậy gỗ đánh quỷ Hộ Pháp; lại có lần ở trên núi đẩy quỷ Dương Đầu (Đầu Dê) rơi xuống núi; lại ở ngọn cây quật ngã quỷ Hộ Mi Hầu (Giữ Khỉ); khiến voi Hộ Tài thấy năm con sư tử; sai thần Kim Cang (vị thần cầm chày kim cương hộ vệ Phật) dọa Tát-già Ni-kiền (một luận sư phái Ni-kiền nổi tiếng hay tranh biện); lại lấy kim đâm vào thân quỷ Tiễn Mao (quỷ có lông như mũi tên). Tuy làm như vậy nhưng cũng không để quỷ thần nào bị diệt mất, chỉ muốn khiến chúng an trụ trong chánh pháp, nên bày ra đủ loại phương tiện như thế. Này thiện nam tử, lúc ấy ta thật không mắng nhục Đề-bà-đạt-đa; Đề-bà-đạt-đa cũng không ngu si ăn nước mũi nước bọt của người; cũng không sinh vào đường ác (các cõi khổ như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), chịu tội một kiếp trong địa ngục A-tỳ; cũng không phá hòa hợp tăng (chia rẽ đoàn thể người tu), làm thân Phật chảy máu; cũng không phạm bốn tội trọng, phỉ báng chánh pháp và kinh điển Đại thừa; không phải là nhất-xiển-đề, cũng không phải là Thanh văn hay Bích-chi-phật. Này thiện nam tử, Đề-bà-đạt-đa thật không phải là cảnh giới mà Thanh văn, Duyên giác hiểu được, chỉ có chư Phật mới biết mới thấy. Này thiện nam tử, vì thế nay ông không nên vặn hỏi rằng do duyên gì Như Lai quở trách mắng nhục Đề-bà-đạt-đa. Đối với mọi cảnh giới của chư Phật, ông không nên sinh lưới nghi như thế."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, ví như cây mía, nấu đi nấu lại nhiều lần thì được nhiều vị; con cũng như vậy, nghe Phật dạy nhiều lần thì được nhiều vị pháp, đó là vị xuất gia, vị lìa dục, vị tịch diệt (sự lặng yên khi phiền não đã dứt hết) và vị đạo. Bạch Thế Tôn, ví như vàng ròng, đem nung, đập, nấu chảy, tinh luyện nhiều lần thì càng sáng sạch, dẻo dai mềm mại, ánh sắc tuyệt đẹp, giá trị khó lường, sau đó mới được trời người quý trọng. Bạch Thế Tôn, Như Lai cũng vậy: hỏi đi hỏi lại cẩn trọng thì được nghe thấy nghĩa lý rất sâu, khiến người tu hành sâu xa ghi nhận, giữ gìn và vâng làm, vô lượng chúng sinh phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, sau đó được trời người tôn thờ, cung kính cúng dường."
Bấy giờ Phật khen Bồ-tát Ca-diếp: "Lành thay, lành thay! Bồ-tát Ma-ha-tát vì muốn lợi ích chúng sinh nên thưa hỏi Như Lai nghĩa lý sâu xa như thế. Này thiện nam tử, vì lẽ ấy, ta theo ý ông mà nói pháp sâu kín rất sâu của Đại thừa phương đẳng, tức là địa Cực ái như Nhất tử."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, nếu các Bồ-tát tu tâm từ, bi, hỷ mà được địa Nhất tử, thì khi tu tâm xả (tâm buông xả, bình đẳng với mọi người, không thiên thương, không thiên ghét) lại được địa nào?" Phật dạy: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử, ông thật khéo biết thời, biết ta sắp nói thì ông liền hỏi. Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu tâm xả thì được trụ ở địa Không bình đẳng (bậc thấy mọi pháp đều trống rỗng và bình đẳng), như Tu-bồ-đề. Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở địa Không bình đẳng thì không thấy có cha mẹ, anh em, chị em, con cái, bà con, người quen, kẻ thù, người dưng, cho đến không thấy ấm (năm nhóm hợp thành thân tâm con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm nhận, tưởng là hình dung nhận biết, hành là ý chí tạo tác, thức là sự nhận thức), giới (mười tám phạm vi của nhận thức), nhập (mười hai chỗ tiếp xúc: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), chúng sinh, thọ mạng (những quan niệm cho rằng có một cái tôi, một sinh mạng có thật). Này thiện nam tử, ví như hư không không có cha mẹ, anh em, vợ con, cho đến không có chúng sinh, thọ mạng; tất cả các pháp cũng như vậy, không có cha mẹ cho đến thọ mạng. Bồ-tát Ma-ha-tát thấy tất cả các pháp cũng như vậy, tâm bình đẳng như hư không kia. Vì sao vậy? Vì khéo tu tập các pháp không."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là không?" "Này thiện nam tử, không gồm có: nội không (không của các pháp bên trong thân tâm), ngoại không (không của các pháp bên ngoài), nội ngoại không, hữu vi không (hữu vi là các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), vô vi không (vô vi là pháp không do tạo tác, không sinh không diệt), vô thủy không (không của cái không có khởi đầu), tính không (bản tính các pháp vốn không), vô sở hữu không (không có gì sở hữu), đệ nhất nghĩa không (không của chân lý tối thượng), không không (cái không của chính cái không) và đại không (cái không lớn).
"Bồ-tát Ma-ha-tát quán nội không như thế nào? Bồ-tát Ma-ha-tát ấy quán các pháp bên trong là không. Các pháp bên trong là không, tức là không có cha mẹ, kẻ oán, người thân, người dưng, chúng sinh, thọ mạng, thường lạc ngã tịnh (thường còn, an vui, chân ngã, thanh tịnh — bốn đức tính của Niết-bàn), Như Lai, Pháp, Tăng, và mọi tài vật sở hữu. Trong các pháp bên trong tuy có Phật tính, nhưng Phật tính ấy không phải bên trong cũng không phải bên ngoài. Vì sao vậy? Vì Phật tính thường còn, không biến đổi. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát quán nội không. Ngoại không cũng như vậy, không có các pháp bên trong. Nội ngoại không cũng như vậy. Này thiện nam tử, chỉ có Như Lai, Pháp, Tăng và Phật tính là không thuộc vào hai cái không ấy. Vì sao vậy? Vì bốn pháp ấy là thường, lạc, ngã, tịnh. Vì thế bốn pháp ấy không gọi là không. Đó gọi là nội ngoại đều không.
"Này thiện nam tử, hữu vi không là các pháp hữu vi đều là không, tức là nội không, ngoại không, nội ngoại không, thường lạc ngã tịnh không, chúng sinh, thọ mạng, Như Lai, Pháp, Tăng, đệ nhất nghĩa không. Trong đó, Phật tính không phải là pháp hữu vi, vì thế Phật tính không thuộc cái không của pháp hữu vi. Đó gọi là hữu vi không.
"Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát quán vô vi không như thế nào? Các pháp vô vi này đều là không, tức là vô thường, khổ, bất tịnh (không trong sạch), vô ngã (không có cái tôi thật), các tướng ấm, giới, nhập, chúng sinh, thọ mạng, các pháp hữu vi, hữu lậu (còn rỉ chảy phiền não, còn ô nhiễm), pháp bên trong, pháp bên ngoài. Trong pháp vô vi, bốn pháp như Phật v.v. không phải hữu vi, cũng không phải vô vi: vì tính là thiện nên không phải vô vi, vì tính thường còn nên không phải hữu vi. Đó gọi là Bồ-tát quán vô vi không.
"Bồ-tát Ma-ha-tát quán vô thủy không như thế nào? Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thấy sinh tử không có khởi đầu, tất cả đều trống rỗng lặng yên. Gọi là không, tức là thường lạc ngã tịnh đều không tịch, không biến đổi; chúng sinh, thọ mạng, Tam bảo, Phật tính và pháp vô vi. Đó gọi là Bồ-tát quán vô thủy không.
"Bồ-tát quán tính không như thế nào? Bồ-tát Ma-ha-tát ấy quán bản tính của tất cả các pháp đều là không, tức là ấm, giới, nhập, thường và vô thường, khổ và lạc, tịnh và bất tịnh, ngã và vô ngã. Quán tất cả các pháp như thế mà không thấy bản tính. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát quán tính không.
"Bồ-tát Ma-ha-tát quán vô sở hữu không như thế nào? Như người không có con thì nói nhà cửa trống không; quán xét đến cùng thấy trống không, không có người thân yêu. Người ngu si thì nói các phương đều trống không; người nghèo cùng thì nói tất cả đều trống không. Những chỗ suy tính như thế, hoặc là không, hoặc chẳng phải không. Khi Bồ-tát quán, thì như người nghèo cùng kia, thấy tất cả đều không. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát quán vô sở hữu không.
"Bồ-tát Ma-ha-tát quán đệ nhất nghĩa không như thế nào? Này thiện nam tử, khi Bồ-tát Ma-ha-tát quán đệ nhất nghĩa, thấy con mắt này khi sinh ra không từ đâu đến, khi diệt đi cũng không đi về đâu; vốn không mà nay có, đã có rồi lại trở về không. Truy xét tính thật của nó thì không có mắt, cũng không có chủ. Như mắt không có tự tính, tất cả các pháp cũng như vậy. Thế nào gọi là đệ nhất nghĩa không? Có nghiệp, có quả báo mà không thấy người làm. Pháp không như thế gọi là đệ nhất nghĩa không. Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát quán đệ nhất nghĩa không.
"Bồ-tát Ma-ha-tát quán không không như thế nào? Cái không không này chính là chỗ mà Thanh văn, Bích-chi-phật mê lạc chìm đắm. Này thiện nam tử, là có là không, đó gọi là không không; là phải và chẳng phải là phải (?), đó gọi là không không. Này thiện nam tử, ngay cả Bồ-tát bậc Thập trụ đối với điều này cũng chỉ thông suốt được một phần nhỏ như hạt bụi, huống gì người khác. Này thiện nam tử, cái không không như thế cũng không giống với tam-muội (trạng thái định tâm chuyên nhất) không không mà hàng Thanh văn đạt được. Đó gọi là Bồ-tát quán không không.
"Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát quán đại không như thế nào? Này thiện nam tử, nói đại không tức là Bát-nhã ba-la-mật, đó gọi là đại không. Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát được cửa không như thế thì được trụ ở địa Hư không đẳng (bậc có tâm bình đẳng như hư không). Này thiện nam tử, nay ta ở giữa đại chúng này nói các nghĩa không như thế, có số Bồ-tát Ma-ha-tát nhiều bằng mười lần số cát sông Hằng (chỉ số lượng nhiều không kể xiết) liền được trụ ở địa Hư không đẳng. Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở bậc này rồi thì đối với tất cả các pháp không còn vướng mắc, trói buộc, chấp giữ, tâm không mê muội; vì lẽ đó gọi là địa Hư không đẳng. Này thiện nam tử, ví như hư không đối với sắc đáng ưa không sinh tham đắm, đối với sắc không đáng ưa không sinh giận ghét; Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở bậc này cũng như vậy, đối với sắc đẹp hay xấu, tâm không tham không giận. Này thiện nam tử, ví như hư không rộng lớn không gì sánh, có thể dung chứa tất cả các pháp; Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở bậc này cũng như vậy, rộng lớn không gì sánh, có thể dung chứa tất cả các pháp. Vì lẽ đó lại được gọi là địa Hư không đẳng.
"Này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở bậc này, đối với tất cả các pháp vừa thấy vừa biết: hoặc hành động, hoặc đối tượng; hoặc tính, hoặc tướng (hình tướng biểu hiện), hoặc nhân (nguyên nhân chính), hoặc duyên (điều kiện phụ trợ); hoặc tâm của chúng sinh, hoặc căn cơ (năng lực tiếp nhận đạo của mỗi người), hoặc thiền định, hoặc thừa (cỗ xe, tức pháp môn đưa người đến giải thoát); hoặc thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt mình trên đường tu), hoặc giữ giới cấm, hoặc vật đem bố thí; tất cả các pháp như thế đều biết đều thấy.
"Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở bậc này thì biết mà không thấy. Thế nào là biết? Biết các phép tự bỏ đói, nhảy xuống vực, lao vào lửa, tự gieo mình từ vách núi cao, thường co một chân đứng, dùng năm thứ nóng hơ đốt thân (bốn phía đốt lửa, trên có mặt trời thiêu); thường nằm trên tro đất, gai góc, vỉ kết bằng cây, lá cây, cỏ dữ, phân bò; mặc áo gai thô, vải phấn tảo vứt bỏ ở bãi tha ma (vải người ta vứt đi, nhặt về làm áo), áo lông thô, áo khâm-bà-la (áo dệt bằng lông thú), da hoẵng da nai, áo bằng cỏ; ăn rau, ăn cỏ, ngó sen, bã dầu, phân bò, rễ cây, quả cây; nếu đi xin ăn thì chỉ giới hạn ở một nhà, nếu chủ nhà nói không có thì liền bỏ đi, dù có gọi lại cũng không ngoảnh nhìn; không ăn muối, thịt và năm vị từ bò (sữa, lạc, sinh tô, thục tô, đề hồ — các sản phẩm chế từ sữa bò); thường uống nước cám, nước sôi; giữ giới bò, giới chó, giới gà, giới trĩ (sống bắt chước các loài vật ấy); lấy tro bôi thân, để tóc dài làm dấu hiệu; khi tế cừu thì trước đọc chú rồi sau giết; bốn tháng thờ lửa, bảy ngày nuốt gió; dùng trăm nghìn ức hoa cúng dường chư thiên, mong mọi điều ước nguyện nhờ đó thành tựu. Những phép như thế mà có thể làm nhân cho sự giải thoát cao tột thì không có lẽ ấy. Đó gọi là biết. Thế nào là không thấy? Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy một người nào làm những phép ấy mà được giải thoát chân chính. Đó gọi là không thấy.
"Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát vừa thấy vừa biết. Thế nào là thấy? Thấy các chúng sinh làm theo những tà pháp ấy nhất định rơi vào địa ngục. Đó gọi là thấy. Thế nào là biết? Biết các chúng sinh từ địa ngục ra, sinh vào cõi người, nếu tu hành Đàn ba-la-mật cho đến đầy đủ các ba-la-mật, thì người ấy nhất định được vào giải thoát chân chính. Đó gọi là biết.
"Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát lại có vừa thấy vừa biết. Thế nào là thấy? Thấy thường và vô thường, khổ và lạc, tịnh và bất tịnh, ngã và vô ngã. Đó gọi là thấy. Thế nào là biết? Biết chư Như Lai nhất định không rốt ráo diệt mất trong Niết-bàn; biết thân Như Lai bền chắc như kim cương không hư hoại, không phải là thân do phiền não tạo thành, cũng không phải là thân hôi hám mục nát; lại biết tất cả chúng sinh đều có Phật tính. Đó gọi là biết.
"Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát lại có vừa biết vừa thấy. Thế nào là biết? Biết chúng sinh này đã thành tựu lòng tin; biết chúng sinh này cầu Đại thừa; người này thuận dòng, người này ngược dòng, người này đứng vững; biết chúng sinh này đã đến bờ bên kia. Người thuận dòng là phàm phu (xuôi theo dòng sinh tử). Người ngược dòng là từ bậc Tu-đà-hoàn (quả thánh đầu tiên, vào được dòng thánh) cho đến Duyên giác. Người đứng vững là các Bồ-tát. Người đến bờ bên kia là Như Lai Ứng Chánh Biến Tri. Đó gọi là biết. Thế nào là thấy? Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong kinh điển Đại thừa Đại Niết-bàn, tu tâm phạm hạnh, dùng thiên nhãn thanh tịnh (mắt trời, khả năng nhìn thấy xa và thấy sự sống chết, tái sinh của chúng sinh) thấy các chúng sinh tạo ba nghiệp bất thiện của thân, miệng, ý mà rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ; thấy các chúng sinh tu nghiệp lành, sau khi chết sẽ sinh lên cõi trời, cõi người; thấy có chúng sinh từ tối đi vào tối, có chúng sinh từ tối đi vào sáng, có chúng sinh từ sáng đi vào tối, có chúng sinh từ sáng đi vào sáng. Đó gọi là thấy.
"Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát lại có vừa biết vừa thấy. Bồ-tát Ma-ha-tát biết các chúng sinh tu thân, tu giới, tu tâm, tu tuệ: người này đời nay đã thành tựu nghiệp ác, hoặc do tham lam, giận dữ, ngu si; nghiệp ấy lẽ ra phải chịu quả báo ở địa ngục, nhưng người ấy nhờ tu thân, tu giới, tu tâm, tu tuệ nên ngay đời này chịu quả báo nhẹ, không rơi vào địa ngục. Vì sao nghiệp ấy có thể chịu báo ngay đời này? Vì người ấy sám hối, bày tỏ công khai mọi điều ác đã làm; đã sám hối rồi thì không dám tái phạm; vì thành tựu lòng hổ thẹn; vì cúng dường Tam bảo; vì thường tự trách mình. Người ấy nhờ nhân duyên nghiệp lành này mà không rơi vào địa ngục, chịu báo ngay đời này: như nhức đầu, đau mắt, đau bụng, đau lưng, gặp tai họa chết bất ngờ (?), bị quở trách, mắng nhục, roi gậy đánh đập, giam cầm trói buộc, đói khát khốn khổ; chịu những quả báo nhẹ ngay đời này như thế. Đó gọi là biết. Thế nào là thấy? Bồ-tát Ma-ha-tát thấy có người không thể tu tập thân, giới, tâm, tuệ, tạo chút ít nghiệp ác, nghiệp ấy lẽ ra chịu báo ngay đời này; nhưng người ấy tuy ác ít mà không biết sám hối, không tự trách mình, không sinh hổ thẹn, không biết sợ hãi, nên nghiệp ấy tăng trưởng, phải chịu quả báo ở địa ngục. Đó gọi là thấy.
"Lại có biết mà không thấy. Thế nào là biết mà không thấy? Biết các chúng sinh đều có Phật tính, nhưng vì bị phiền não che lấp nên không thể thấy được. Đó gọi là biết mà không thấy. Lại có biết mà thấy ít: các Bồ-tát Ma-ha-tát bậc Thập trụ biết các chúng sinh đều có Phật tính nhưng thấy không rõ ràng, như trong đêm tối nhìn không rõ. Lại có vừa thấy vừa biết: đó là chư Phật Như Lai vừa thấy vừa biết. Lại có vừa thấy vừa biết, và không thấy không biết. Vừa thấy vừa biết là văn tự, lời nói của thế gian, nam nữ, xe cộ, bình lọ (?), nhà cửa, thành ấp, quần áo, đồ ăn thức uống, núi sông, vườn rừng, chúng sinh, thọ mạng; đó gọi là vừa biết vừa thấy. Thế nào là không thấy không biết? Là những lời vi diệu sâu kín của bậc thánh, trong đó không có nam nữ cho đến vườn rừng; đó gọi là không thấy không biết. Lại có biết mà không thấy: biết vật mình bố thí, biết nơi mình cúng dường, biết người nhận, biết nhân quả báo ứng; đó gọi là biết. Thế nào là không thấy? Không thấy vật bố thí, nơi cúng dường, người nhận và quả báo; đó gọi là không thấy. Sự biết của Bồ-tát Ma-ha-tát có tám loại, chính là những điều mà năm loại mắt của Như Lai biết (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp và mắt Phật)."
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ mười sáu.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ mười bảy.
Đời Bắc Lương, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc là Đàm-vô-sấm dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video