Phẩm Thọ Mạng (nói về tuổi thọ, mạng sống của Như Lai), thứ nhất, phần hai.
Lúc bấy giờ trong hội có một vị ưu-bà-tắc (người cư sĩ nam sống tại gia, đã quy y Phật và giữ năm giới). Ông là con một người thợ thủ công ở thành Câu-thi-na (nơi Phật nhập niết-bàn, nay thuộc miền bắc Ấn Độ), tên là Thuần-đà, đi cùng mười lăm người bạn. Vì muốn cho người đời được quả tốt, ông bỏ dáng vẻ trang nghiêm thường ngày, từ chỗ ngồi đứng dậy, để trần vai phải, gối phải quỳ sát đất, chắp tay hướng về Phật, buồn khóc rơi lệ. Ông cúi đầu lạy sát chân Phật rồi thưa:
"Cúi mong Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) cùng chúng tỳ-kheo tăng (đoàn thể các vị nam xuất gia) thương xót nhận phần cúng dường cuối cùng của chúng con, để cứu độ vô lượng chúng sinh. Bạch Thế Tôn, từ nay chúng con không còn chủ, không còn người thân, không ai cứu, không ai che chở, không chốn nương về, không nơi hướng tới, nghèo khổ, đói khốn. Chúng con muốn xin nơi Như Lai (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân lý mà đến) thức ăn cho mai sau. Cúi mong Ngài thương xót nhận chút lễ mọn của con, rồi sau đó mới nhập bát-niết-bàn (niết-bàn trọn vẹn, tức lúc Phật rời bỏ thân xác, diệt độ hoàn toàn)."
"Bạch Thế Tôn, ví như có người thuộc dòng sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng ở Ấn Độ), hoặc bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ), tỳ-xá (giai cấp buôn bán, làm ruộng), thủ-đà (giai cấp nô lệ, làm thuê thấp nhất). Vì nghèo khổ, người ấy đi xa sang nước khác, ra sức làm ruộng. Người ấy có được trâu bò đã thuần tốt, có ruộng tốt bằng phẳng, không có sỏi cát, đất mặn, cỏ dại hay gốc cây, chỉ còn mong trời mưa. Trâu đã thuần là ví cho bảy nghiệp của thân và miệng đã được điều phục (thân không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm; miệng không nói dối, không nói đôi chiều, không nói lời ác, không nói thêu dệt). Ruộng tốt bằng phẳng là ví cho trí tuệ. Dẹp bỏ sỏi cát, đất mặn, cỏ dại, gốc cây là ví cho việc trừ bỏ phiền não (những tâm trạng ô nhiễm như tham lam, giận dữ, si mê làm khổ não thân tâm). Bạch Thế Tôn, nay thân con đã có trâu thuần, ruộng tốt, đã dọn sạch gốc cây, chỉ còn mong cơn mưa pháp cam lộ (cam lộ: nước ngọt bất tử của cõi trời; ở đây ví giáo pháp đem lại sự sống không chết) của Như Lai. Kẻ nghèo trong bốn giai cấp ấy chính là con, nghèo về của báu là pháp vô thượng (giáo pháp cao nhất, không gì hơn). Cúi mong Ngài thương xót dứt trừ cảnh nghèo khổ khốn cùng của chúng con, cứu vớt vô lượng chúng sinh đang khổ não. Món con cúng dường nay tuy ít ỏi, nhưng mong đủ cho Như Lai và đại chúng. Nay con không chủ, không thân, không chốn nương về, xin Ngài rủ lòng thương xót con như đối với La-hầu-la (con trai của Phật, sau xuất gia làm đệ tử Phật)."
Lúc ấy Thế Tôn, bậc có nhất thiết chủng trí (trí tuệ biết rõ mọi mặt, mọi chi tiết của tất cả sự vật), bậc Vô thượng Điều ngự (bậc điều phục, dẫn dắt chúng sinh cao nhất), bảo Thuần-đà: "Lành thay, lành thay! Nay ta vì ông mà dứt trừ cảnh nghèo khổ. Mưa pháp vô thượng sẽ tưới vào ruộng thân ông, làm mọc lên mầm pháp. Nay ông muốn cầu nơi ta tuổi thọ, sắc diện, sức lực, sự yên ổn và tài biện luận. Ta sẽ ban cho ông mạng sống thường còn, sắc diện, sức lực, sự yên ổn và tài biện luận không ngăn ngại. Vì sao vậy? Thuần-đà, có hai lần bố thí thức ăn mà quả báo không khác nhau. Hai lần nào? Một là người nhận xong thì được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ chân chính, trọn vẹn, cao tột, tức thành Phật). Hai là người nhận xong thì nhập niết-bàn (cảnh giới đã diệt hết phiền não và khổ đau, ra khỏi vòng sinh tử). Nay ta nhận phần cúng dường cuối cùng của ông, khiến ông đầy đủ đàn ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn, đưa người sang bờ giác ngộ)."
Lúc ấy Thuần-đà liền thưa Phật: "Như lời Phật dạy, hai lần bố thí có quả báo không khác nhau. Nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Người nhận bố thí lần trước thì phiền não chưa hết, chưa thành tựu nhất thiết chủng trí, cũng chưa thể khiến chúng sinh đầy đủ đàn ba-la-mật. Người nhận bố thí lần sau thì phiền não đã hết, đã thành tựu nhất thiết chủng trí, có thể khiến chúng sinh khắp nơi đều đầy đủ đàn ba-la-mật. Người nhận lần trước chỉ là một chúng sinh; người nhận lần sau là Thiên trung thiên (bậc trời của các vị trời, tức Phật, tôn quý hơn cả chư thiên). Người nhận lần trước có thân phải ăn uống các thứ, là thân còn phiền não, là thân hậu biên (thân cuối cùng trong vòng sinh tử của vị Bồ-tát sắp thành Phật), là thân vô thường. Người nhận lần sau có thân không phiền não, là thân kim cang (thân bền chắc không gì phá hoại được, như kim cương), là pháp thân (thân chân thật của Phật, chính là chân lý, không sinh không diệt), là thân thường còn, là thân không giới hạn. Sao lại nói hai lần bố thí có quả báo bằng nhau, không khác?
Người nhận lần trước chưa đầy đủ từ đàn ba-la-mật cho đến bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ trọn vẹn đưa người sang bờ giác ngộ; trong khoảng ấy gồm sáu hạnh: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ). Người ấy chỉ có nhục nhãn (mắt thịt của người thường), chưa có từ Phật nhãn cho đến tuệ nhãn (Phật có năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ thấy lẽ trống rỗng của mọi vật, mắt pháp thấy rõ phương cách cứu độ, và mắt Phật thấy biết tất cả). Người nhận lần sau đã đầy đủ từ đàn ba-la-mật cho đến bát-nhã ba-la-mật, đầy đủ từ Phật nhãn cho đến tuệ nhãn. Sao lại nói hai lần bố thí có quả báo bằng nhau, không khác? Bạch Thế Tôn, người nhận lần trước, nhận xong thì ăn, thức ăn vào bụng tiêu hóa, nhờ đó được mạng sống, được sắc diện, được sức lực, được yên ổn, được tài biện luận không ngăn ngại. Người nhận lần sau không ăn, không tiêu hóa, không có quả của năm việc ấy. Sao lại nói hai lần bố thí có quả báo bằng nhau, không khác?"
Phật nói: "Thiện nam tử (người con trai lành, tiếng Phật gọi người nghe pháp), từ vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp (a-tăng-kỳ: con số nhiều đến không đếm được; kiếp: khoảng thời gian cực dài), Như Lai đã không còn thân ăn uống, không còn thân phiền não, không còn thân hậu biên. Thân Như Lai là thân thường còn, là pháp thân, là thân kim cang. Thiện nam tử, người chưa thấy Phật tính (bản tính giác ngộ vốn sẵn có trong mỗi chúng sinh, là nhân để thành Phật) thì gọi là thân phiền não, thân ăn uống các thứ, là thân hậu biên. Bồ-tát (người tu hạnh lợi mình lợi người để thành Phật) khi ấy nhận thức ăn uống xong thì vào kim cang tam-muội (tam-muội: trạng thái tâm định tĩnh, chuyên nhất; kim cang tam-muội là thứ định bền chắc như kim cương, phá tan những phiền não cuối cùng). Thức ăn ấy tiêu hóa xong thì thấy Phật tính, được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì thế ta nói hai lần bố thí có quả báo bằng nhau, không khác.
Bồ-tát khi ấy phá tan bốn ma (bốn thứ phá hoại người tu: ma phiền não; ma năm ấm tức chính thân tâm này; ma chết; và thiên ma tức vua trời cõi dục chuyên ngăn cản người tu); nay nhập niết-bàn cũng phá bốn ma. Vì thế ta nói hai lần bố thí có quả báo bằng nhau, không khác. Bồ-tát khi ấy tuy chưa giảng rộng mười hai bộ kinh (toàn bộ lời Phật dạy, được chia làm mười hai thể loại) nhưng trước đó đã thông suốt; nay nhập niết-bàn thì vì chúng sinh mà phân tích, giảng nói rộng rãi. Vì thế ta nói hai lần bố thí có quả báo bằng nhau, không khác.
Thiện nam tử, thân Như Lai từ vô lượng a-tăng-kỳ kiếp đã không còn ăn uống. Chỉ vì các vị thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, nhắm đến tự giải thoát cho mình) nên ta nói rằng: trước hết ta nhận bát cháo sữa do hai cô gái chăn bò là Nan-đà và Nan-đà-ba-la dâng lên, rồi sau đó mới được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Thật ra ta không ăn. Nay ta vì đại chúng trong hội này mà nhận vật cúng dâng cuối cùng của ông, nhưng thật ra cũng không ăn."
Lúc ấy đại chúng nghe Phật Thế Tôn vì cả đại hội mà nhận phần cúng dường cuối cùng của Thuần-đà, thì vui mừng hớn hở, đồng thanh khen ngợi: "Lành thay, lành thay! Thuần-đà thật hiếm có! Cái tên đặt cho ông nay không phải là hư danh. Gọi là Thuần-đà nghĩa là người hiểu nghĩa mầu nhiệm. Nay ông đã lập được nghĩa lớn như thế, nên theo đúng sự thật, đúng ý nghĩa mà đặt tên, vì vậy gọi là Thuần-đà. Ngay đời này ông đã được danh lợi lớn, công đức và ước nguyện đều đầy đủ. Thật lạ lùng thay, Thuần-đà! Sinh làm người lại được cái lợi vô thượng khó được. Lành thay, Thuần-đà! Như hoa ưu-đàm (loài hoa tương truyền ba nghìn năm mới nở một lần, ví điều cực kỳ hiếm có), thế gian hiếm thấy. Phật ra đời cũng rất khó gặp. Gặp Phật mà sinh lòng tin, được nghe pháp, lại càng khó. Lúc Phật sắp niết-bàn mà làm được việc cúng dường cuối cùng thì còn khó hơn thế nữa. Nam-mô (xin kính lễ) Thuần-đà! Nam-mô Thuần-đà! Nay ông đã đầy đủ đàn ba-la-mật, giống như vầng trăng thu đêm rằm, trong sáng tròn đầy, không chút mây che, tất cả chúng sinh không ai không ngước nhìn. Ông cũng như vậy, được chúng tôi ngưỡng mộ. Phật đã nhận phần cúng dường cuối cùng của ông, khiến ông đầy đủ đàn ba-la-mật. Nam-mô Thuần-đà! Vì thế nói ông như trăng tròn đầy, tất cả chúng sinh không ai không ngước nhìn. Nam-mô Thuần-đà! Tuy mang thân người mà tâm như tâm Phật. Thuần-đà, nay ông thật là con của Phật, như La-hầu-la, không khác gì." Lúc ấy đại chúng liền nói kệ (bài tụng có vần) rằng:
Ông tuy sinh trong cõi người, mà đã vượt cõi trời thứ sáu (cõi trời Tha hóa tự tại, tầng trời cao nhất của cõi dục).
Chúng tôi cùng tất cả mọi người, nay vì thế cúi đầu thỉnh cầu:
Bậc tôn quý nhất trong loài người, nay sắp nhập niết-bàn;
Ông nên thương xót chúng tôi, mong ông mau thỉnh Phật
ở lâu nơi thế gian, làm lợi ích vô lượng chúng sinh,
giảng nói pháp cam lộ vô thượng, được bậc trí khen ngợi.
Nếu ông không thỉnh Phật, mạng chúng tôi sẽ chẳng còn.
Vì thế xin ông vì chúng tôi, cúi đầu thỉnh bậc Điều ngự sư (bậc thầy điều phục, dẫn dắt chúng sinh, một danh hiệu của Phật).
Lúc ấy Thuần-đà vui mừng hớn hở, ví như có người cha mẹ vừa chết bỗng nhiên sống lại; niềm vui của Thuần-đà cũng như thế. Ông lại đứng dậy lạy Phật và nói kệ:
Sướng thay, được lợi cho mình, khéo được thân người,
dẹp bỏ tham, giận..., mãi lìa ba đường ác (ba cảnh giới khổ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh).
Sướng thay, được lợi cho mình, gặp được kho vàng báu,
gặp được bậc Điều ngự sư, không còn sợ rơi vào loài súc sinh.
Phật như hoa ưu-đàm, gặp được mà sinh lòng tin thật khó;
gặp rồi gieo căn lành (gốc rễ của điều thiện), mãi lìa khổ ngạ quỷ (loài quỷ đói).
Lại còn làm giảm bớt loài a-tu-la (loài thần hay ghen tức, thường gây chiến với chư thiên).
Ném hạt cải mà trúng mũi kim, Phật ra đời còn khó hơn thế.
Tôi nhờ đầy đủ hạnh bố thí, độ người và trời ra khỏi sinh tử.
Phật không nhiễm pháp thế gian, như hoa sen ở trong nước.
Khéo dứt hạt giống của cõi Hữu đỉnh (tầng trời cao nhất, là đỉnh của mọi cõi còn sinh tử), mãi vượt khỏi dòng sinh tử.
Sinh ra đời làm người là khó, gặp đời có Phật cũng khó,
như con rùa mù giữa biển lớn gặp được lỗ hổng trên khúc gỗ nổi (ví cơ hội cực kỳ hiếm có).
Thức ăn tôi nay dâng cúng, nguyện được quả báo vô thượng,
mọi kết phiền não (phiền não trói buộc tâm), xin phá tan cho không còn bền chắc.
Nay tôi ở nơi đây, không cầu thân trời hay thân người;
giả sử có được, lòng cũng chẳng ưa thích.
Như Lai nhận lễ cúng của tôi, tôi vui mừng không lường được,
như cây y-lan (loài cây có mùi hôi thối) mà tỏa ra hương chiên-đàn (gỗ đàn hương thơm quý).
Thân tôi như cây y-lan; Như Lai nhận lễ cúng của tôi,
như tỏa ra hương chiên-đàn, vì thế tôi vui mừng.
Nay tôi được quả báo ngay trong đời này, ở nơi tốt đẹp mầu nhiệm bậc nhất;
Đế Thích, Phạm Thiên (Đế Thích: vua cõi trời Đao-lợi; Phạm Thiên: vua cõi trời Phạm thiên thuộc cõi sắc) cùng các vị trời đều đến cúng dường tôi.
Tất cả các thế gian đều sinh khổ não,
vì biết Phật Thế Tôn sắp nhập niết-bàn,
cất tiếng lớn kêu rằng: thế gian không còn bậc Điều ngự!
Ngài không nên bỏ chúng sinh, nên nhìn chúng sinh như đứa con một.
Như Lai ở giữa chúng tăng, giảng nói pháp vô thượng,
như núi báu Tu-di (ngọn núi lớn nhất, trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) đứng vững giữa biển cả.
Trí Phật khéo dứt được bóng tối vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) của chúng tôi,
như giữa hư không nổi mây, đem lại mát mẻ.
Như Lai khéo trừ được tất cả phiền não,
như lúc mặt trời mọc, xua tan mây, ánh sáng chiếu khắp.
Các chúng sinh này khóc lóc đến sưng cả mặt mũi,
thảy đều bị dòng nước khổ sinh tử cuốn trôi.
Vì thế Thế Tôn nên làm lớn thêm lòng tin của chúng sinh,
vì để dứt khổ sinh tử, xin ở lâu nơi thế gian.
Phật bảo Thuần-đà: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Phật ra đời khó gặp như hoa ưu-đàm. Gặp Phật mà sinh lòng tin cũng rất khó. Lúc Phật sắp niết-bàn mà dâng cơm lần cuối, đầy đủ hạnh bố thí, lại khó gấp bội. Thuần-đà, nay ông chớ quá buồn khổ, nên vui mừng hớn hở, tự cho mình là may mắn vì được dịp cúng dường Như Lai lần cuối, thành tựu đầy đủ đàn ba-la-mật. Ông không nên thỉnh Phật ở lâu nơi đời. Nay ông nên quán xét rằng cảnh giới của chư Phật đều là vô thường; tính và tướng của các hành (hành: mọi sự vật, hiện tượng do nhân duyên tạo thành, luôn biến đổi; tính và tướng: bản chất và hình dạng bên ngoài) cũng như vậy." Rồi Phật vì Thuần-đà nói kệ:
Tất cả các thế gian, có sinh thì đều phải chết.
Tuổi thọ dù dài vô lượng, rốt cuộc ắt phải có lúc hết.
Hễ thịnh ắt có suy, có hợp thì có tan.
Tuổi trẻ khỏe chẳng dừng lâu, sắc đẹp bị bệnh tật xâm hại.
Mạng sống bị cái chết nuốt mất, không có gì thường còn.
Các vua được tự tại, thế lực không ai sánh bằng,
tất cả đều đổi dời; tuổi thọ cũng như vậy.
Bánh xe khổ không bờ bến, trôi lăn không ngừng nghỉ.
Ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc: toàn bộ thế giới của chúng sinh còn sinh tử) đều vô thường, các cõi hữu (các cảnh giới tồn tại) đều không có niềm vui.
Tính và tướng vốn có của các đường tồn tại, hết thảy đều trống rỗng.
Những thứ có thể hư hoại cứ trôi lăn, thường có lo âu hoạn nạn,
sợ hãi, các lỗi ác, già, bệnh, chết, suy yếu, khổ não.
Những thứ ấy không có bờ bến, dễ hư hoại, bị oán thù xâm hại,
bị phiền não quấn bọc, như con tằm nằm trong kén.
Người có trí tuệ nào lại ưa thích chốn này?
Thân này là nơi các nỗi khổ tụ lại, hết thảy đều không sạch;
là trói buộc, là ung nhọt…, tận gốc rễ chẳng có ích lợi gì.
Lên đến thân chư thiên cũng đều như thế.
Các thứ ham muốn đều vô thường, vì thế ta không tham đắm.
Lìa ham muốn, khéo suy nghĩ, mà chứng được chân thật.
Người đã dứt hẳn các cõi hữu, hôm nay sẽ niết-bàn.
Ta đã qua bờ bên kia của các cõi hữu, đã vượt khỏi mọi khổ.
Vì thế lúc này ta chỉ hưởng niềm vui tuyệt diệu.
Do nhân duyên ấy, ta chứng được chỗ cùng tột không còn hý luận (lời bàn suông, những phân biệt sai lầm).
Dứt hẳn mọi trói buộc, hôm nay vào niết-bàn.
Ta không già, bệnh, chết, tuổi thọ không thể hết.
Nay ta vào niết-bàn, như đám lửa lớn tắt đi.
Thuần-đà, ông không nên suy lường ý nghĩa của Như Lai.
Hãy quán Như Lai trụ vững như núi Tu-di.
Nay ta vào niết-bàn, hưởng niềm vui bậc nhất.
Pháp của chư Phật là như thế, chớ nên khóc lóc nữa.
Lúc ấy Thuần-đà bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, đúng vậy, đúng vậy, thật đúng như lời bậc thánh dạy. Trí tuệ của con nay nhỏ bé, nông cạn như con muỗi con mòng, làm sao suy nghĩ được nghĩa sâu xa về niết-bàn của Như Lai? Bạch Thế Tôn, nay con đã được ở cùng hàng với các vị Bồ-tát ma-ha-tát (các vị đại Bồ-tát) có uy lực như rồng như voi, đã dứt hết các kết lậu (phiền não trói buộc và làm rỉ chảy điều ô nhiễm), như Văn-thù-sư-lợi pháp vương tử (Bồ-tát Văn-thù, tượng trưng cho trí tuệ; pháp vương tử: con của vua pháp tức Phật, người sẽ nối ngôi Phật) và các vị khác. Bạch Thế Tôn, ví như đứa trẻ nhỏ mới xuất gia, tuy chưa thọ giới cụ túc (bộ giới đầy đủ của vị tỳ-kheo) mà đã được kể vào hàng tăng. Con cũng như vậy, nhờ sức thần thông của Phật và Bồ-tát mà được ở trong hàng các vị đại Bồ-tát như thế. Vì thế nay con muốn Như Lai ở lâu nơi đời, không vào niết-bàn. Ví như người đói đã ăn vào thì không bao giờ nôn ra; mong Thế Tôn cũng như vậy, thường ở nơi đời, không vào niết-bàn."
Lúc ấy Văn-thù-sư-lợi pháp vương tử bảo Thuần-đà: "Thuần-đà, nay ông không nên nói lời như vậy, muốn cho Như Lai thường ở nơi đời không bát-niết-bàn, như người đói kia không nôn ra. Nay ông nên quán tính và tướng của các hành. Quán các hành như vậy thì đầy đủ không tam-muội (thứ định quán thấy mọi sự vật đều trống rỗng, không có tự thể riêng). Muốn cầu chánh pháp (giáo pháp chân chính) thì nên học như vậy."
Thuần-đà hỏi: "Văn-thù-sư-lợi, Như Lai là bậc tôn quý nhất, cao cả nhất trên cõi trời và trong loài người. Như Lai như thế há lại là một hành sao? Nếu là hành thì là pháp có sinh có diệt, ví như bọt nước, chóng nổi chóng tan, qua lại trôi lăn như bánh xe; tất cả các hành đều như thế. Tôi nghe nói chư thiên tuổi thọ rất dài; sao Thế Tôn là Thiên trung thiên mà tuổi thọ lại ngắn hơn, không đầy trăm năm? Như người chủ một làng xóm, có quyền thế tự tại, dùng sức tự tại ấy mà sai khiến người khác; đến khi hết phúc, về sau người ấy nghèo hèn, bị người khinh rẻ, bị kẻ khác sai khiến. Vì sao? Vì đã mất thế lực. Thế Tôn nếu cũng như vậy, giống như các hành, mà đã giống các hành thì không được gọi là Thiên trung thiên. Vì sao? Vì các hành chính là pháp sinh tử. Vì thế, Văn-thù, chớ xem Như Lai giống như các hành."
"Lại nữa, Văn-thù, ông nói Như Lai giống các hành là vì biết mà nói hay không biết mà nói? Giả sử Như Lai giống các hành thì không thể gọi là Thiên trung thiên, là vua pháp tự tại trong ba cõi. Ví như vua loài người có một lực sĩ lớn, sức địch nổi nghìn người, không ai hàng phục được, nên gọi người ấy là 'một người địch nghìn'. Lực sĩ ấy được vua yêu quý, riêng ban tước lộc, phong thưởng tự nhiên. Sở dĩ được gọi là địch nghìn người, chưa hẳn là sức người ấy địch nổi nghìn người, mà chỉ vì các tài nghệ của người ấy có thể hơn nghìn người, nên gọi là địch nghìn. Như Lai cũng vậy, hàng phục ma phiền não, ma ấm (ấm: năm nhóm hợp thành thân tâm, gồm hình sắc, cảm thọ, tưởng tượng, tâm hành và nhận thức), thiên ma và ma chết, vì thế Như Lai được gọi là bậc tôn quý của ba cõi, như lực sĩ kia một người địch nghìn. Do nhân duyên ấy mà thành tựu đầy đủ vô lượng công đức chân thật, nên được gọi là Như Lai Ứng Chánh Biến Tri (Ứng: bậc đáng được trời người cúng dường; Chánh Biến Tri: bậc hiểu biết đúng đắn và khắp cả mọi sự).
Văn-thù-sư-lợi, nay ông không nên tưởng tượng phân biệt mà cho pháp của Như Lai giống các hành. Ví như một trưởng giả (người giàu có, có địa vị trong xã hội) rất giàu sinh được đứa con, thầy xem tướng đoán đứa bé có tướng chết yểu. Cha mẹ nghe xong, biết nó không thể nối dõi gia nghiệp, nên không còn yêu quý, xem nó như cỏ rác. Người yểu mệnh thì không được các sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn, nam nữ lớn nhỏ kính trọng nghĩ đến. Nếu Như Lai giống các hành thì cũng không được tất cả trời, người và chúng sinh trong thế gian tôn kính. Pháp chân thật không đổi không khác mà Như Lai nói ra cũng sẽ không có ai lãnh nhận. Vì thế, Văn-thù, không nên nói Như Lai giống như tất cả các hành."
"Lại nữa, Văn-thù, ví như có người đàn bà nghèo, không nhà cửa, không người che chở, lại thêm bệnh tật, đói khát bức bách, đi lang thang xin ăn. Bà dừng chân ở nhà trọ của người ta và sinh được một đứa con. Chủ nhà trọ đuổi bà đi. Sinh chưa được bao lâu, bà ôm đứa bé, định sang nước khác. Giữa đường gặp mưa gió dữ dội, rét buốt khổ sở cùng kéo đến, lại bị muỗi mòng, ong, côn trùng độc chích đốt. Khi đến sông Hằng, bà ôm con lội qua; nước chảy xiết, nhưng bà vẫn không buông con, thế là mẹ con cùng chìm chết. Người đàn bà ấy nhờ công đức của lòng thương con, sau khi chết được sinh lên cõi Phạm thiên (cõi trời thuộc cõi sắc, nơi chúng sinh hưởng niềm vui thiền định thanh tịnh).
Văn-thù-sư-lợi, nếu có thiện nam tử muốn giữ gìn chánh pháp, thì chớ nói Như Lai giống các hành hay không giống các hành; chỉ nên tự trách: 'Nay ta ngu si, chưa có mắt trí tuệ; chánh pháp của Như Lai không thể nghĩ bàn.' Vì thế không nên tuyên bố Như Lai nhất định là hữu vi (do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) hay nhất định là vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt). Nếu là người có chánh kiến (thấy biết đúng đắn) thì nên nói Như Lai nhất định là vô vi. Vì sao? Vì như vậy có thể làm cho chúng sinh sinh ra điều lành, sinh lòng thương xót. Như người đàn bà nghèo ở sông Hằng kia, vì thương con mà bỏ thân mạng. Thiện nam tử, Bồ-tát giữ gìn chánh pháp cũng nên như thế: thà bỏ thân mạng chứ không nói Như Lai giống pháp hữu vi, mà nên nói Như Lai giống pháp vô vi. Nhờ nói Như Lai giống vô vi mà được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, như người đàn bà kia được sinh lên cõi Phạm thiên. Vì sao? Vì đã giữ gìn chánh pháp. Thế nào là giữ gìn chánh pháp? Tức là nói Như Lai giống vô vi. Thiện nam tử, người như vậy tuy không cầu giải thoát mà giải thoát tự đến, như người đàn bà nghèo không cầu cõi Phạm thiên mà cõi Phạm thiên tự đến.
Văn-thù-sư-lợi, như có người đi xa, giữa đường mệt lả, ngủ trọ nhà người. Đang ngủ thì căn nhà bỗng bốc cháy dữ dội. Người ấy giật mình tỉnh dậy, tự nghĩ: 'Nay ta chắc chắn phải chết, không còn nghi ngờ gì.' Vì có lòng hổ thẹn, ông lấy áo quấn kín thân rồi chết, được sinh lên cõi trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai của cõi dục, do Đế Thích làm chủ). Từ đó về sau, ông tám mươi lần làm Đại Phạm vương (vua cõi Phạm thiên), trăm nghìn đời sinh trong loài người làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính đạo). Người ấy không còn sinh vào ba đường ác, đời này qua đời khác thường sinh ở nơi an vui. Vì duyên cớ ấy, Văn-thù-sư-lợi, nếu thiện nam tử có lòng hổ thẹn thì không nên xem Phật giống như các hành.
Văn-thù-sư-lợi, ngoại đạo (người theo các đạo khác ngoài Phật pháp) có tà kiến thì có thể nói Như Lai giống pháp hữu vi; còn tỳ-kheo giữ giới thì không nên đối với Như Lai mà sinh ý nghĩ hữu vi như vậy. Nếu nói Như Lai là hữu vi tức là nói dối; nên biết người ấy chết sẽ vào địa ngục, chắc chắn như người tự ở trong nhà mình. Văn-thù-sư-lợi, Như Lai thật là pháp vô vi, không nên nói là hữu vi nữa. Từ hôm nay, ở trong sinh tử, ông nên bỏ sự thiếu trí, cầu trí tuệ chân chính, nên biết Như Lai chính là vô vi. Nếu quán Như Lai được như vậy thì sẽ có đầy đủ ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp trên thân Phật), mau thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Lúc ấy Văn-thù-sư-lợi pháp vương tử khen Thuần-đà: "Lành thay, lành thay! Thiện nam tử, nay ông đã tạo nhân duyên sống lâu, vì biết được Như Lai là pháp thường trụ, pháp không đổi khác, pháp vô vi. Nay ông khéo che đi tướng hữu vi của Như Lai như thế, như người gặp lửa kia vì hổ thẹn mà lấy áo che thân, nhờ tâm lành ấy được sinh lên trời Đao-lợi, lại làm Phạm vương, làm Chuyển luân thánh vương, không rơi vào đường ác, thường hưởng an vui. Ông cũng vậy, vì khéo che tướng hữu vi của Như Lai, nên đời sau chắc chắn sẽ được ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp (tám mươi đặc điểm đẹp phụ trên thân Phật), mười tám pháp bất cộng (mười tám công đức riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai), tuổi thọ vô lượng, không ở trong sinh tử, thường hưởng an vui, không lâu sẽ thành bậc Ứng Chánh Biến Tri. Thuần-đà, sau đây Như Lai sẽ tự mình giảng rộng. Ta và ông cũng đều nên che đi tướng hữu vi của Như Lai. Chuyện hữu vi hay vô vi, tạm gác lại đã. Ông nên kịp thời mau dâng cơm. Bố thí như vậy là bậc nhất trong các sự bố thí. Nếu có tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia), ưu-bà-tắc, ưu-bà-di (cư sĩ nữ tại gia) đi xa mệt lả, thì những vật họ cần nên đem đồ trong sạch kịp thời cho họ. Bố thí mau như thế chính là hạt giống gốc rễ để đầy đủ đàn ba-la-mật. Thuần-đà, nếu có sự bố thí cuối cùng cho Phật và tăng, dù nhiều dù ít, dù đủ hay không đủ, nên làm mau cho kịp lúc. Như Lai sắp bát-niết-bàn rồi."
Thuần-đà đáp: "Văn-thù-sư-lợi, sao nay ông lại tham thức ăn này mà nói nhiều ít, đủ hay không đủ, giục tôi kịp thời dâng cúng? Văn-thù-sư-lợi, ngày xưa Như Lai tu khổ hạnh sáu năm còn tự chống đỡ được, huống chi hôm nay chỉ trong chốc lát? Văn-thù-sư-lợi, nay ông thật sự cho rằng Như Lai, bậc Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chính), nhận thức ăn này sao? Nhưng tôi biết chắc thân Như Lai chính là pháp thân, không phải thân ăn uống."
Lúc ấy Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời Thuần-đà nói. Lành thay, Thuần-đà! Ông đã thành tựu trí lớn vi diệu, khéo đi sâu vào kinh điển Đại thừa (giáo pháp lớn, hướng đến cứu độ tất cả chúng sinh và thành Phật) rất sâu xa."
Văn-thù-sư-lợi nói với Thuần-đà: "Ông cho Như Lai là vô vi, thì thân Như Lai chính là sống lâu. Nếu biết như vậy thì được Phật vừa lòng." Thuần-đà đáp: "Như Lai không chỉ vừa lòng với tôi, mà còn vừa lòng với tất cả chúng sinh." Văn-thù-sư-lợi nói: "Như Lai đối với ông, với tôi và với tất cả chúng sinh đều vừa lòng." Thuần-đà đáp: "Ông không nên nói Như Lai vừa lòng. Vừa lòng tức là ý tưởng điên đảo (sai lệch, trái ngược với sự thật). Có ý tưởng điên đảo tức là sinh tử; có sinh tử tức là pháp hữu vi. Vì thế, Văn-thù, chớ cho Như Lai là hữu vi. Nếu nói Như Lai là hữu vi thì tôi và nhân giả (tiếng gọi tôn trọng, như 'ngài') đều làm điều điên đảo. Văn-thù-sư-lợi, Như Lai không có ý nghĩ yêu thương luyến ái. Luyến ái giống như con bò mẹ thương con: dù đói khát đi tìm nước cỏ, chưa no hay đã no cũng vội vã quay về. Chư Phật Thế Tôn không có ý nghĩ ấy, mà nhìn tất cả bình đẳng như La-hầu-la. Ý nghĩ như vậy chính là cảnh giới trí tuệ của chư Phật. Văn-thù-sư-lợi, ví như nhà vua điều khiển cỗ xe bốn ngựa, muốn cho xe lừa đuổi kịp thì không thể nào được. Tôi và ngài cũng vậy, muốn hiểu thấu chỗ vi mật sâu xa của Như Lai cũng không thể nào được. Văn-thù-sư-lợi, như chim kim xí (chim thần cánh vàng, còn gọi là ca-lâu-la) bay lên hư không cao vô lượng do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số), nhìn xuống biển cả, thấy rõ cả nước biển cùng các loài cá, ba ba, giải, cá sấu, rùa, rồng…, lại thấy cả bóng mình như thấy hình ảnh trong gương sáng. Phàm phu ít trí không thể đo lường được những gì nó thấy. Tôi và ngài cũng vậy, không thể đo lường được trí tuệ của Như Lai." Văn-thù-sư-lợi nói với Thuần-đà: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Không phải ta không thông hiểu việc này, chỉ là muốn thử ông về các việc của Bồ-tát."
Lúc ấy Thế Tôn từ trên mặt phóng ra nhiều thứ ánh sáng, ánh sáng rực rỡ chiếu vào thân Văn-thù. Văn-thù-sư-lợi gặp ánh sáng ấy liền hiểu ra việc này, bèn bảo Thuần-đà: "Như Lai nay hiện điềm lành này thì không lâu nữa ắt sẽ vào niết-bàn. Phần cúng dường cuối cùng mà ông sửa soạn trước đây, nên kịp thời dâng lên Phật và đại chúng. Thuần-đà nên biết, Như Lai phóng ra nhiều thứ ánh sáng ấy không phải là không có nhân duyên." Thuần-đà nghe xong nghẹn ngào, im lặng. Phật bảo Thuần-đà: "Vật ông dâng cúng Phật và đại chúng, nay chính là lúc. Như Lai sắp bát-niết-bàn." Phật nói như vậy đến lần thứ hai, lần thứ ba. Lúc ấy Thuần-đà nghe Phật nói xong, cất tiếng khóc, nghẹn ngào thương xót nói: "Khổ thay, khổ thay! Thế gian trống rỗng rồi." Ông lại thưa với đại chúng: "Chúng ta nay hết thảy cùng nhau năm vóc gieo sát đất (hai gối, hai khuỷu tay và trán đều chạm đất, cách lạy kính cẩn nhất), đồng thanh khuyên Phật chớ bát-niết-bàn."
Lúc ấy Thế Tôn lại bảo Thuần-đà: "Chớ khóc lóc nhiều, khiến tâm tiều tụy. Hãy quán thân này như cây chuối (thân rỗng không có lõi), như ánh nắng dợn lúc trời nóng, như bọt nước, như trò ảo thuật, như thành càn-thát-bà (thành ảo do loài thần âm nhạc càn-thát-bà hóa hiện, tức ảo ảnh), như đồ gốm sắp vỡ, như ánh chớp; cũng như nét vẽ trên mặt nước, như tù nhân sắp bị đem đi giết, như trái chín sắp rụng, như miếng thịt bị xẻ, như tấm vải đã dệt hết sợi dọc, như chiếc chày giã lên xuống không ngừng. Hãy quán các hành như thức ăn có trộn thuốc độc; pháp hữu vi có nhiều lỗi lầm tai hại."
Thế rồi Thuần-đà lại thưa Phật: "Như Lai không muốn ở lâu nơi đời, con làm sao mà không khóc được? Khổ thay, khổ thay! Thế gian trống rỗng rồi. Cúi mong Thế Tôn thương xót chúng con và các chúng sinh, ở lâu nơi đời, chớ bát-niết-bàn." Phật bảo Thuần-đà: "Nay ông không nên nói lời như vậy, xin ta vì thương ông mà ở lâu nơi đời. Chính vì ta thương ông và tất cả mọi người, nên nay muốn vào niết-bàn. Vì sao? Pháp của chư Phật là như vậy, pháp hữu vi cũng như vậy. Vì thế chư Phật nói kệ:
Các pháp hữu vi, tính chúng vô thường, sinh rồi không dừng lại,
tịch diệt (lặng yên, dứt hết sinh diệt, tức là niết-bàn) mới là vui."
"Thuần-đà, nay ông nên quán tất cả các hành và các pháp hỗn tạp đều là vô ngã (không có một cái 'ta' thật sự), vô thường, không dừng trụ. Thân này có vô lượng lỗi lầm tai hại, như bọt nước. Vì thế nay ông không nên khóc."
Lúc ấy Thuần-đà lại thưa Phật: "Đúng vậy, đúng vậy, thật đúng như lời Thế Tôn dạy. Con tuy biết Như Lai dùng phương tiện (cách khéo léo để dẫn dắt chúng sinh) mà thị hiện (hiện ra cho thấy) vào niết-bàn, nhưng con không thể không ôm lòng khổ não; rồi lại tự suy nghĩ, thì lại sinh vui mừng." Phật khen Thuần-đà: "Lành thay, lành thay! Ông biết được Như Lai thị hiện giống như chúng sinh, niết-bàn chỉ là phương tiện. Thuần-đà, nay ông hãy nghe: như loài chim sa-la-sa (một loài chim nước, giống chim nhạn), vào tháng mùa xuân đều cùng tụ về ao A-nậu-đạt (hồ nước lớn trên dãy núi Tuyết, tương truyền là nguồn của các sông lớn ở Ấn Độ). Chư Phật cũng vậy, đều đến chốn ấy. Thuần-đà, nay ông không nên suy nghĩ chư Phật sống lâu hay sống ngắn. Tất cả các pháp đều như hình ảnh huyễn hóa; Như Lai ở trong đó, dùng sức phương tiện mà không nhiễm đắm gì. Vì sao? Pháp của chư Phật là như vậy. Thuần-đà, nay ta nhận phần cúng dường ông dâng, là vì muốn cho ông vượt qua dòng sinh tử của các cõi hữu. Trời hay người nào cúng dường ta lần cuối này thì đều sẽ được quả báo bất động (vững chắc, không lay chuyển, không thoái lui), thường hưởng an vui. Vì sao? Vì ta là phúc điền tốt của chúng sinh (phúc điền: ruộng phúc; ví như ruộng, gieo hạt bố thí vào thì sinh ra phúc đức). Nếu ông cũng muốn làm phúc điền cho chúng sinh thì hãy mau sửa soạn vật bố thí, không nên chần chừ lâu."
Lúc ấy Thuần-đà vì muốn chúng sinh được cứu độ giải thoát, cúi đầu nuốt lệ mà thưa Phật: "Lành thay, Thế Tôn! Khi nào con đủ sức làm phúc điền, thì mới hiểu rõ được niết-bàn và chẳng phải niết-bàn của Như Lai. Trí tuệ của chúng con nay, cùng với các vị thanh văn và duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy dạy), chỉ như con muỗi con kiến, thật không thể đo lường được niết-bàn và chẳng phải niết-bàn của Như Lai." Lúc ấy Thuần-đà cùng quyến thuộc buồn rầu khóc lóc, đi vòng quanh Như Lai, đốt hương, rải hoa, hết lòng cung kính dâng cúng, rồi cùng Văn-thù rời chỗ ngồi đi sửa soạn đồ ăn.
Họ đi chưa bao lâu thì cõi đất này rung chuyển theo sáu cách (sáu kiểu chấn động của mặt đất), cho đến cõi Phạm thế (cõi trời Phạm thiên) cũng vậy. Đất động có hai thứ: một là đất động, hai là đại địa động (đất lớn chấn động). Động nhỏ gọi là đất động; động lớn gọi là đại địa động. Có tiếng nhỏ gọi là đất động; có tiếng lớn gọi là đại địa động. Chỉ riêng đất động gọi là đất động; núi sông, cây cối và nước biển cả đều động gọi là đại địa động. Động về một hướng gọi là đất động; xoay vòng quanh gọi là đại địa động. Chỉ động thôi gọi là đất động; khi động mà khiến tâm chúng sinh rung động gọi là đại địa động. Khi Bồ-tát mới từ cõi trời Đâu-suất (cõi trời thứ tư của cõi dục, nơi Bồ-tát ở trước khi giáng sinh thành Phật) xuống cõi Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người chúng ta sống) thì gọi là đại địa động. Từ lúc mới sinh, xuất gia, thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, chuyển bánh xe pháp (bắt đầu thuyết giảng giáo pháp) cho đến lúc bát-niết-bàn, đều gọi là đại địa động. Hôm nay Như Lai sắp vào niết-bàn, vì thế cõi đất này động lớn như vậy. Lúc ấy các vị trời, rồng, càn-thát-bà (thần âm nhạc), a-tu-la, ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca hát, hình dáng nửa người), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn), người và loài chẳng phải người, nghe lời ấy xong, lông trên thân đều dựng đứng, đồng thanh khóc thương mà nói kệ:
Cúi đầu lạy bậc Điều ngự, nay chúng con khuyên thỉnh:
Lìa xa bậc Nhân tiên (bậc tiên trong loài người, chỉ Phật), chúng con mãi không người cứu giúp.
Nay thấy Phật niết-bàn, chúng con chìm trong biển khổ,
buồn rầu ôm sầu não, như con bê mất mẹ.
Nghèo cùng không ai cứu, như người bệnh khốn đốn
không có thầy thuốc, tùy ý mình ăn những thứ không nên ăn.
Chúng sinh mắc bệnh phiền não, thường bị các tà kiến làm hại,
xa lìa thầy thuốc pháp, uống phải thuốc độc tà.
Vì thế Phật Thế Tôn, không nên bỏ rơi chúng con.
Như nước không có vua, nhân dân đều đói khổ;
chúng con cũng như vậy, mất bóng che chở và vị ngọt của pháp.
Nay nghe Phật niết-bàn, lòng chúng con rối loạn,
như khi đất lớn rung chuyển, mê mất cả phương hướng.
Bậc Đại tiên vào niết-bàn, mặt trời Phật rơi xuống đất,
nước pháp đều khô cạn, chúng con chắc phải chết.
Như Lai bát-niết-bàn, chúng sinh khổ não cùng cực,
ví như con nhà trưởng giả vừa mất cả cha mẹ.
Như Lai vào niết-bàn, nếu như không trở lại,
chúng con và chúng sinh đều không có ai cứu giúp.
Như Lai vào niết-bàn, cho đến các loài súc sinh
hết thảy đều buồn sợ, khổ não thiêu đốt tâm.
Chúng con trong ngày hôm nay, sao lại không buồn khổ,
khi bị Như Lai buông bỏ, như vứt bỏ nước mũi nước bọt.
Ví như mặt trời mới mọc, ánh sáng rực rỡ chói lọi,
đã tự chiếu sáng mình, lại diệt hết mọi bóng tối;
ánh sáng thần thông của Như Lai trừ được khổ não của chúng con.
Ngài ở giữa đại chúng (?), ví như núi Tu-di.
"Bạch Thế Tôn, ví như có vị vua sinh các con, hình dung đoan chính, lòng vua thường thương yêu; trước dạy chúng các tài nghệ cho thông thạo cả, rồi sau lại đem giao cho đao phủ giết đi. Bạch Thế Tôn, chúng con nay là con của vua pháp, nhờ Phật dạy dỗ đã có chánh kiến, xin Ngài đừng buông bỏ. Nếu buông bỏ thì chúng con cũng giống như các vương tử kia. Cúi mong Ngài ở lâu, không vào niết-bàn. Bạch Thế Tôn, ví như có người khéo học các bộ luận, nhưng rồi đối với các luận ấy lại sinh sợ hãi. Như Lai cũng vậy, thông suốt các pháp mà đối với các pháp lại sinh sợ hãi (?). Nếu Như Lai ở lâu nơi đời, nói pháp có vị cam lộ cho tất cả đều no đủ, thì chúng sinh như thế không còn sợ rơi vào địa ngục. Bạch Thế Tôn, ví như có người mới học làm việc, bị quan bắt giam vào ngục. Có người hỏi: 'Ông đang chịu chuyện gì?' Người ấy đáp: 'Nay tôi chịu lo khổ lớn; nếu được thoát thì sẽ được an vui.' Thế Tôn cũng vậy, vì chúng con mà tu các khổ hạnh; nay chúng con còn chưa thoát được khổ não sinh tử, sao Như Lai lại riêng hưởng an vui?
Bạch Thế Tôn, ví như có vị vua của các thầy thuốc, giỏi hiểu các phương thuốc, chỉ riêng đem phương bí truyền dạy cho con mình, không dạy cho những học trò từ ngoài đến học. Như Lai cũng vậy, chỉ riêng đem kho tàng bí mật rất sâu dạy cho Văn-thù, bỏ rơi chúng con, không đoái thương. Đối với pháp, lẽ ra Như Lai không keo kiệt, như vị vua thầy thuốc kia riêng dạy con mình, không dạy những học trò từ ngoài đến. Thầy thuốc kia sở dĩ không dạy cho khắp mọi người là vì trong lòng còn tính hơn thua, nên mới giấu giếm, tiếc rẻ. Tâm Như Lai rốt cuộc không có hơn thua, sao lại không dạy bảo chúng con như vậy? Cúi mong Ngài ở lâu, chớ bát-niết-bàn.
Bạch Thế Tôn, ví như những người già, trẻ, bệnh khổ, rời bỏ đường tốt mà đi vào đường hiểm; đường hiểm gồ ghề khó đi, chịu nhiều khổ não. Lại có người khác thấy vậy thương xót, liền chỉ cho con đường bằng phẳng tốt đẹp. Bạch Thế Tôn, chúng con cũng như vậy: người trẻ là ví cho người có pháp thân chưa lớn mạnh; người già là ví cho phiền não nặng nề; người bệnh là ví cho người chưa thoát sinh tử; đường hiểm là ví cho hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm cảnh giới tồn tại trong ba cõi mà chúng sinh trôi lăn qua lại). Cúi mong Như Lai chỉ dẫn cho chúng con con đường chính đáng có vị cam lộ, ở lâu nơi đời, chớ vào niết-bàn."
Lúc ấy Thế Tôn bảo các tỳ-kheo: "Này các tỳ-kheo, chớ như phàm phu và các trời người mà buồn rầu khóc lóc. Hãy siêng năng tinh tấn, buộc tâm vào chánh niệm (sự nhớ nghĩ, tỉnh giác chân chính)." Bấy giờ các trời, người, a-tu-la nghe Phật dạy liền nín không khóc nữa, như người đã chôn cất đứa con xong thì thôi không khóc. Lúc ấy Thế Tôn vì đại chúng nói kệ:
Các ông hãy mở lòng ra, không nên quá buồn khổ.
Pháp của chư Phật đều như vậy, vì thế hãy lặng yên.
Hãy ưa thích hạnh không buông lung, giữ tâm nhớ nghĩ chân chính,
xa lìa những điều trái pháp, yên lòng mà hưởng niềm vui.
"Lại nữa, các tỳ-kheo, nếu có điều gì nghi ngờ thì nay hãy hỏi hết: như là không hay chẳng không; thường hay vô thường; khổ hay chẳng khổ; nương tựa hay chẳng nương tựa; đi hay chẳng đi; quy về hay chẳng quy về; hằng còn hay chẳng hằng còn; đoạn hay thường (đoạn: cho rằng chết là hết; thường: cho rằng có cái còn mãi không đổi); chúng sinh hay chẳng phải chúng sinh; có hay không; thật hay chẳng thật; chân hay chẳng chân; diệt hay chẳng diệt; bí mật hay chẳng bí mật; hai hay chẳng hai. Trong các pháp như thế, có chỗ nào nghi thì nay nên hỏi, ta sẽ tùy theo đó mà dứt nghi cho các ông, cũng sẽ vì các ông nói trước pháp cam lộ, rồi sau mới vào niết-bàn.
Này các tỳ-kheo, Phật ra đời là khó gặp, thân người là khó được, gặp Phật mà sinh lòng tin cũng khó, nhẫn được điều khó nhẫn cũng khó, giữ giới cấm đầy đủ không thiếu sót mà được quả A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng thanh văn, đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh) cũng khó, như tìm cát vàng (?), như tìm hoa ưu-đàm-bát. Này các tỳ-kheo, lìa được tám nạn (tám hoàn cảnh khiến không gặp Phật, không nghe được pháp, như sinh ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, ở cõi trời sống lâu, ở nơi biên địa, bị mù điếc câm ngọng, có cái khôn đời mà tà kiến, hoặc sinh trước hay sau thời có Phật) mà được thân người là khó. Các ông đã gặp ta, không nên để trôi qua uổng phí. Ngày xưa ta tu đủ thứ khổ hạnh, nay mới được phương tiện vô thượng như thế này. Vì các ông, trong vô lượng kiếp ta đã bỏ thân mạng, tay chân, đầu, mắt, tủy, não. Vì thế các ông không nên buông lung.
Này các tỳ-kheo, thế nào là trang hoàng tòa thành báu chánh pháp? Là đầy đủ các thứ châu báu công đức, lấy giới, định, tuệ làm tường thành, hào nước và lỗ châu mai. Nay các ông gặp được tòa thành báu Phật pháp này, không nên lấy những vật giả dối. Ví như người chủ đoàn buôn gặp được thành báu thật, lại chỉ lượm ngói gạch sỏi đá rồi trở về nhà. Các ông cũng vậy, gặp được thành báu mà lại lấy vật giả dối. Này các tỳ-kheo, chớ vì tâm thấp kém mà sinh lòng cho là đã đủ. Các ông nay tuy được xuất gia, mà đối với Đại thừa này không sinh lòng ham mến. Này các tỳ-kheo, thân tuy được mặc áo ca-sa nhuộm màu (áo của người xuất gia), mà tâm vẫn chưa được thấm nhuộm pháp thanh tịnh của Đại thừa. Này các tỳ-kheo, tuy đi khất thực qua nhiều nơi, mà chưa từng xin được món ăn là pháp Đại thừa. Này các tỳ-kheo, tuy đã cạo bỏ râu tóc, mà chưa vì chánh pháp trừ bỏ các kết sử (phiền não trói buộc và sai khiến con người). Này các tỳ-kheo, nay ta chân thật răn dạy các ông: nay ta còn hiện tại, đại chúng hòa hợp, pháp tính của Như Lai chân thật không điên đảo. Vì thế các ông nên tinh tấn, thu nhiếp tâm, mạnh mẽ phá tan các kết sử. Khi mặt trời trí tuệ của bậc Thập lực (Phật, bậc có mười năng lực trí tuệ đặc biệt) đã lặn mất rồi, các ông sẽ bị vô minh che phủ.
Này các tỳ-kheo, ví như trên mặt đất, các núi, cây thuốc, cỏ thuốc đều để chúng sinh dùng. Pháp của ta cũng vậy, sinh ra vị pháp cam lộ tốt lành mầu nhiệm, làm thuốc hay chữa đủ thứ bệnh phiền não của chúng sinh. Nay ta sẽ khiến tất cả chúng sinh cùng bốn chúng đệ tử của ta (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di) đều an trụ trong kho tàng bí mật. Ta cũng sẽ an trụ trong đó mà vào niết-bàn. Thế nào gọi là kho tàng bí mật? Giống như ba chấm của chữ y (một chữ cái tiếng Phạn gồm ba chấm xếp thành hình tam giác). Nếu ba chấm xếp ngang hàng thì không thành chữ y, xếp thẳng dọc cũng không thành. Phải như ba con mắt trên mặt thần Ma-hê-thủ-la (thần Đại Tự Tại, vị trời có ba mắt) thì mới thành ba chấm của chữ y; nếu tách rời nhau cũng không thành. Ta cũng như vậy: pháp giải thoát riêng nó không phải là niết-bàn; thân Như Lai riêng nó không phải là niết-bàn; ma-ha bát-nhã (trí tuệ lớn) riêng nó không phải là niết-bàn; ba pháp tách biệt nhau cũng không phải là niết-bàn. Nay ta an trụ trong ba pháp như thế, vì chúng sinh mà gọi là vào niết-bàn, như chữ y ở thế gian."
Lúc ấy các tỳ-kheo nghe Phật Thế Tôn nhất định sẽ niết-bàn, đều buồn rầu, lông trên thân dựng đứng, nước mắt đầy tròng, cúi đầu lạy chân Phật, đi vòng quanh vô số vòng, rồi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, Ngài khéo nói về vô thường, khổ, không, vô ngã. Bạch Thế Tôn, ví như trong các dấu chân của chúng sinh, dấu chân voi là lớn nhất; ý tưởng vô thường cũng như vậy, trong các ý tưởng là bậc nhất. Nếu ai siêng năng tu tập ý tưởng ấy thì trừ được tất cả lòng ham muốn của cõi dục, lòng ái luyến của cõi sắc và cõi vô sắc, vô minh, kiêu mạn và cả ý tưởng vô thường. Bạch Thế Tôn, nếu Như Lai đã lìa ý tưởng vô thường thì nay không nên vào niết-bàn; nếu chưa lìa thì sao lại nói tu ý tưởng vô thường thì lìa được lòng ái luyến ba cõi, vô minh, kiêu mạn và ý tưởng vô thường? Bạch Thế Tôn, ví như người nông phu vào mùa thu cày sâu đất ruộng thì trừ được cỏ dại; ý tưởng vô thường cũng vậy, trừ được tất cả lòng ham muốn cõi dục, lòng ái luyến cõi sắc và cõi vô sắc, vô minh, kiêu mạn và ý tưởng vô thường. Bạch Thế Tôn, ví như cày ruộng thì cày mùa thu là tốt nhất; như trong các dấu chân thì dấu chân voi là lớn nhất; trong các ý tưởng thì ý tưởng vô thường là hơn hết.
Bạch Thế Tôn, ví như vị đế vương biết mạng mình sắp hết, ban ơn ân xá cho tù nhân bị giam trong thiên hạ, cho tất cả được thoát rồi mới bỏ mạng. Như Lai nay cũng nên như vậy, cứu độ chúng sinh khỏi mọi sự giam cầm của vô tri, vô minh, khiến tất cả được giải thoát, rồi sau mới vào bát-niết-bàn. Chúng con nay đều chưa được độ, sao Như Lai lại muốn buông bỏ mà vào niết-bàn? Bạch Thế Tôn, ví như có người bị quỷ ám, gặp được thầy chú giỏi, nhờ sức thần chú mà khỏi bệnh. Như Lai cũng vậy, vì hàng thanh văn mà trừ con quỷ vô minh, khiến họ an trụ trong các pháp ma-ha bát-nhã, giải thoát…, như chữ y ở thế gian. Bạch Thế Tôn, ví như con voi chúa có mùi thơm (loài voi lớn mạnh nhất) bị người trói, dù có người luyện voi giỏi cũng không chế ngự được, nó giật đứt (?) dây xích, tự do bỏ đi. Chúng con chưa thoát được sự trói buộc của năm mươi bảy thứ phiền não như thế, sao Như Lai lại muốn buông bỏ mà vào niết-bàn? Bạch Thế Tôn, như người bị bệnh sốt rét gặp được thầy thuốc giỏi thì bệnh khổ được trừ. Chúng con cũng vậy, có nhiều bệnh khổ, mắc bệnh sốt nóng của tà mạng (kiếm sống bằng cách không chân chính), tuy gặp Như Lai mà bệnh chưa khỏi, chưa được an ổn thường lạc vô thượng, sao Như Lai lại muốn buông bỏ mà vào niết-bàn?
Bạch Thế Tôn, ví như người say rượu không tự hay biết, không nhận ra ai thân ai sơ, mẹ hay con gái, chị hay em, mê loạn dâm loạn, nói năng bừa bãi, nằm lăn trong phân dơ. Lúc ấy có vị thầy giỏi cho thuốc uống, uống xong nôn rượu ra, trở lại tỉnh táo nhớ biết, trong lòng hổ thẹn, tự trách nặng nề: rượu là điều không tốt, là gốc của mọi điều ác; nếu dứt bỏ được thì xa lìa mọi tội lỗi. Bạch Thế Tôn, chúng con cũng vậy, từ xưa đến nay xoay vần trong sinh tử, say mê tình sắc, ham thích năm dục (năm thứ ham muốn do mắt, tai, mũi, lưỡi, thân đắm vào hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị ngon, sự xúc chạm), không phải mẹ mà tưởng là mẹ, không phải chị mà tưởng là chị, không phải con gái mà tưởng là con gái, cái không phải chúng sinh mà tưởng là chúng sinh. Vì thế mà xoay vần chịu khổ sinh tử, như người say kia nằm trong phân dơ. Như Lai nay nên ban cho chúng con thuốc pháp, khiến chúng con nôn ra thứ rượu dữ là phiền não. Chúng con còn chưa được tâm tỉnh thức, sao Như Lai lại muốn buông bỏ mà vào niết-bàn?
Bạch Thế Tôn, ví như có người khen cây chuối là chắc thật, điều ấy không thể có. Bạch Thế Tôn, chúng sinh cũng vậy, nếu khen rằng ngã, nhân, chúng sinh, thọ mạng, dưỡng dục, tri kiến, tác giả, thọ giả (các quan niệm cho rằng có một cái 'ta' thật: cái ta, con người, chúng sinh, mạng sống, kẻ nuôi dưỡng, kẻ thấy biết, kẻ tạo tác, kẻ nhận quả) là chân thật, thì điều ấy cũng không thể có. Chúng con tu ý tưởng vô ngã như vậy. Bạch Thế Tôn, ví như bã đã vắt hết nước cốt thì không còn dùng được nữa; thân này cũng vậy, không có ta, không có chủ. Bạch Thế Tôn, như hoa thất diệp (loài hoa bảy lá) không có hương thơm; thân này cũng vậy, không có ta, không có chủ. Chúng con thường tu tập ý tưởng vô ngã trong tâm như vậy. Như Phật đã dạy: 'Tất cả các pháp đều không có ta và không có cái của ta; các tỳ-kheo nên tu tập. Tu như vậy rồi thì trừ được ngã mạn (lòng kiêu căng do chấp có cái ta); lìa ngã mạn rồi thì vào niết-bàn.' Bạch Thế Tôn, ví như dấu chân chim mà hiện trên không trung, điều ấy không thể có. Người tu tập ý tưởng vô ngã mà còn có các tà kiến, điều ấy cũng không thể có."
Lúc ấy Thế Tôn khen các tỳ-kheo: "Lành thay, lành thay! Các ông khéo tu ý tưởng vô ngã." Khi ấy các tỳ-kheo liền thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, chúng con không chỉ tu ý tưởng vô ngã, mà còn tu tập các ý tưởng khác, tức là ý tưởng khổ, ý tưởng vô thường, ý tưởng vô ngã. Bạch Thế Tôn, ví như người say rượu, tâm choáng váng, thấy núi sông, vách đá, cây cỏ, cung điện, nhà cửa, mặt trời, mặt trăng, sao trời đều xoay vòng. Bạch Thế Tôn, nếu ai không tu các ý tưởng khổ, vô thường, vô ngã, thì người ấy không gọi là bậc thánh, phần nhiều buông lung, trôi lăn trong sinh tử. Bạch Thế Tôn, vì nhân duyên ấy mà chúng con khéo tu các ý tưởng như thế."
Lúc ấy Phật bảo các tỳ-kheo: "Hãy lắng nghe, lắng nghe! Thí dụ người say mà các ông vừa dẫn ra, các ông chỉ biết chữ mà chưa thấu nghĩa. Thế nào là nghĩa? Như người say kia thấy mặt trời, mặt trăng trên cao thật không xoay mà tưởng là xoay; chúng sinh cũng vậy, bị phiền não và vô minh che lấp mà sinh tâm điên đảo: ngã thì cho là vô ngã, thường thì cho là vô thường, tịnh thì cho là bất tịnh, lạc thì cho là khổ (thường: thường còn; lạc: an vui; ngã: cái ta chân thật, tự tại; tịnh: trong sạch). Vì bị phiền não che lấp, tuy sinh ra ý tưởng ấy mà không thấu nghĩa, như người say kia ở chỗ không xoay mà tưởng là xoay. Ngã tức là nghĩa của Phật; thường là nghĩa của pháp thân; lạc là nghĩa của niết-bàn; tịnh là nghĩa của pháp. Này các tỳ-kheo, sao lại nói rằng người có ý tưởng về ngã là kiêu mạn tự cao, trôi lăn sinh tử? Nếu các ông nói: 'Chúng con cũng tu tập ý tưởng vô thường, khổ, vô ngã', thì ba cách tu ấy không có nghĩa chân thật. Nay ta sẽ nói ba pháp tu cao hơn.
Khổ mà cho là lạc, lạc mà cho là khổ, đó là pháp điên đảo. Vô thường mà cho là thường, thường mà cho là vô thường, đó là pháp điên đảo. Vô ngã mà cho là ngã, ngã mà cho là vô ngã, đó là pháp điên đảo. Bất tịnh mà cho là tịnh, tịnh mà cho là bất tịnh, đó là pháp điên đảo. Ai có bốn pháp điên đảo như thế thì không biết tu các pháp một cách đúng đắn. Này các tỳ-kheo, trong pháp khổ các ông sinh ý tưởng lạc, trong vô thường sinh ý tưởng thường, trong vô ngã sinh ý tưởng ngã, trong bất tịnh sinh ý tưởng tịnh. Thế gian cũng có thường, lạc, ngã, tịnh; xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian) cũng có thường, lạc, ngã, tịnh. Pháp thế gian có chữ mà không có nghĩa; pháp xuất thế gian có chữ có nghĩa. Vì sao? Vì pháp thế gian có bốn điên đảo nên không biết nghĩa. Tại sao vậy? Vì có tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Do ba thứ điên đảo ấy mà người thế gian ở trong lạc thấy khổ, ở trong thường thấy vô thường, ở trong ngã thấy vô ngã, ở trong tịnh thấy bất tịnh; đó gọi là điên đảo. Vì điên đảo nên thế gian biết chữ mà không biết nghĩa.
Thế nào là nghĩa? Vô ngã là sinh tử; ngã là Như Lai. Vô thường là thanh văn, duyên giác; thường là pháp thân của Như Lai. Khổ là tất cả ngoại đạo; lạc chính là niết-bàn. Bất tịnh là pháp hữu vi; tịnh là chánh pháp của chư Phật và Bồ-tát. Đó gọi là không điên đảo. Vì không điên đảo nên biết chữ, biết nghĩa. Nếu muốn xa lìa bốn điên đảo thì nên biết thường, lạc, ngã, tịnh như thế."
Lúc ấy các tỳ-kheo thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, như Phật dạy, người lìa bốn điên đảo thì biết rõ thường, lạc, ngã, tịnh. Như Lai nay đã vĩnh viễn không còn bốn điên đảo, tức là đã biết rõ thường, lạc, ngã, tịnh. Nếu đã biết rõ thường, lạc, ngã, tịnh, sao Ngài không ở lại một kiếp hay nửa kiếp để dạy dỗ chúng con lìa bốn điên đảo, mà lại buông bỏ chúng con, muốn vào niết-bàn? Nếu Như Lai đoái thương răn dạy, chúng con sẽ hết lòng cung kính nhận lãnh và tu tập. Nếu Như Lai vào niết-bàn, làm sao chúng con có thể sống chung với tấm thân độc hại này mà tu phạm hạnh (hạnh trong sạch của người xuất gia)? Chúng con cũng sẽ theo Phật Thế Tôn vào niết-bàn."
Lúc ấy Phật bảo các tỳ-kheo: "Các ông không nên nói như vậy. Tất cả chánh pháp vô thượng mà ta có, nay đều giao phó cho Ma-ha Ca-diếp (vị đại đệ tử của Phật, bậc nhất về hạnh sống khắc khổ, sau đứng đầu tăng đoàn). Vị Ca-diếp ấy sẽ làm chỗ nương tựa lớn cho các ông. Như Như Lai làm chỗ nương tựa cho chúng sinh, Ma-ha Ca-diếp cũng vậy, sẽ làm chỗ nương tựa cho các ông. Ví như vị đại vương cai quản nhiều nơi, khi đi tuần du thì giao hết việc nước cho đại thần. Như Lai cũng vậy, đem tất cả chánh pháp giao phó cho Ma-ha Ca-diếp. Các ông nên biết, ý tưởng vô thường và khổ mà các ông tu tập trước đây không phải là chân thật.
Ví như vào mùa xuân có nhiều người tắm trong ao lớn, đi thuyền vui chơi, đánh rơi viên ngọc lưu ly (một loại đá quý màu xanh biếc) chìm xuống nước sâu. Khi ấy mọi người cùng xuống nước tìm ngọc, tranh nhau mò lấy ngói đá, cỏ cây, cát sỏi, ai nấy đều tự cho là đã được ngọc lưu ly, vui mừng cầm lên, mới biết không phải ngọc thật. Lúc ấy viên ngọc vẫn còn trong nước. Nhờ sức của ngọc mà nước trở nên trong veo, mọi người mới thấy viên ngọc vẫn nằm dưới nước, như ngẩng lên thấy hình mặt trăng giữa hư không. Khi ấy trong đám người có một người trí, dùng sức phương tiện, thong thả xuống nước, liền lấy được ngọc. Này các tỳ-kheo, không nên tu tập ý tưởng vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh như vậy mà cho là nghĩa thật, như những người kia lấy ngói đá, cỏ cây, cát sỏi làm ngọc quý. Các ông nên khéo học phương tiện, ở mọi nơi mọi chỗ thường tu ý tưởng ngã, ý tưởng thường, lạc, tịnh. Lại nên biết rằng hình tướng của bốn pháp mà các ông tu tập trước đây đều là điên đảo. Muốn tu các ý tưởng một cách chân thật thì hãy như người trí kia khéo lấy ngọc báu lên, tức là ý tưởng ngã, ý tưởng thường, lạc, tịnh."
Lúc ấy các tỳ-kheo thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, như trước đây Phật dạy: 'Các pháp đều vô ngã, các ông nên tu học. Tu học rồi thì lìa ý tưởng về ngã; lìa ý tưởng về ngã thì lìa kiêu mạn; lìa kiêu mạn thì được vào niết-bàn.' Nghĩa ấy là thế nào?"
Phật bảo các tỳ-kheo: "Lành thay, lành thay! Nay các ông khéo hỏi nghĩa này để tự dứt nghi. Ví như có vị vua tối tăm, ngu độn, ít trí. Có một thầy thuốc tính lại ngu ngoan, mà vua không phân biệt được, vẫn ban cho bổng lộc hậu hĩnh. Ông chữa mọi bệnh chỉ toàn dùng thuốc sữa, lại không biết nguồn gốc phát bệnh; tuy biết thuốc sữa mà cũng không hiểu rõ về nó. Dù là bệnh phong, bệnh lạnh, bệnh nóng, tất cả các bệnh, ông đều bảo uống sữa. Vua ấy không phân biệt được rằng thầy thuốc này có biết sữa tốt hay xấu, hay hay dở. Lại có một thầy thuốc sáng suốt, thông thạo tám khoa y thuật (tám ngành y học Ấn Độ xưa như chữa bệnh thân thể, bệnh trẻ em, bệnh tà ám, giải độc, mắt tai mũi họng, ngoại khoa, thuốc trường thọ, thuốc bổ dưỡng), khéo chữa các bệnh, biết các phương thuốc, từ phương xa đến. Lúc ấy thầy thuốc cũ không biết học hỏi, trái lại sinh lòng kiêu căng khinh mạn. Thầy thuốc sáng suốt liền nương theo, xin thầy thuốc cũ làm thầy để học hỏi phép bí truyền của nghề thuốc, nói với thầy thuốc cũ: 'Nay tôi xin ngài làm thầy, cúi mong ngài vì tôi giảng giải.' Thầy thuốc cũ đáp: 'Nay nếu anh làm người hầu cho ta bốn mươi tám năm thì ta mới dạy anh phép chữa bệnh.' Thầy thuốc sáng suốt liền vâng lời: 'Tôi xin làm như vậy, tôi xin làm như vậy; tùy sức mình, tôi xin làm người chạy việc.'
Bấy giờ thầy thuốc cũ dẫn thầy thuốc khách cùng vào yết kiến vua. Khi ấy thầy thuốc khách liền vì vua nói các phương thuốc và các tài nghệ khác: 'Đại vương nên biết, nên khéo phân biệt: phép này như thế có thể trị nước, phép này như thế có thể chữa bệnh.' Vua nghe xong mới biết thầy thuốc cũ ngu đần không có trí, liền đuổi ra khỏi bờ cõi, rồi càng thêm cung kính thầy thuốc khách. Lúc ấy thầy thuốc khách nghĩ: 'Muốn dạy vua thì nay chính là lúc.' Liền tâu vua: 'Đại vương, nếu thật quý mến tôi, xin cho tôi một điều nguyện.' Vua liền đáp: 'Từ cánh tay phải này cho đến các phần thân thể khác, khanh muốn cầu gì, ta đều cho cả.' Thầy thuốc khách nói: 'Vua tuy hứa cho tôi mọi phần thân thể, nhưng tôi không dám cầu nhiều. Nay điều tôi cầu là mong vua ra lệnh khắp trong nước: từ nay về sau không ai được uống thuốc sữa của thầy thuốc cũ nữa. Vì sao? Vì thuốc ấy độc hại, gây tổn thương nhiều. Nếu ai cố ý uống thì sẽ bị chém đầu. Dứt bỏ thuốc sữa rồi thì rốt cuộc không còn ai chết oan, mọi người thường được an vui. Vì thế tôi cầu điều nguyện này.' Vua đáp: 'Điều khanh cầu thật chẳng đáng là bao.' Liền ra lệnh khắp trong nước: người có bệnh đều không được dùng sữa làm thuốc; ai dùng làm thuốc thì sẽ bị chém đầu. Lúc ấy thầy thuốc khách dùng các vị cay, đắng, mặn, ngọt, chua… hòa hợp các vị thuốc để chữa các bệnh, không ai là không khỏi.
Sau đó không lâu, vua lại bị bệnh, liền gọi thầy thuốc ấy đến: 'Nay ta bệnh nặng, khốn khổ sắp chết, nên chữa thế nào?' Thầy thuốc xem bệnh vua, thấy cần dùng thuốc sữa, liền tâu: 'Bệnh của vua như thế thì nên uống sữa. Việc tôi trước kia cấm thuốc sữa là lời nói dối lớn. Nay nếu uống thì trừ bệnh hay nhất. Vua nay bị bệnh nóng, chính là nên uống sữa.' Vua bảo thầy thuốc: 'Nay khanh điên rồi chăng, hay bị sốt mê sảng? Lại bảo uống sữa trừ được bệnh này! Trước kia khanh nói sữa là độc, nay sao lại bảo uống, định lừa ta sao? Thầy thuốc trước khen sữa, khanh bảo là độc, khiến ta đuổi ông ấy đi; nay lại nói là tốt, trừ bệnh hay nhất. Theo như lời khanh nói thì thầy thuốc cũ của ta hẳn là giỏi hơn khanh.' Lúc ấy thầy thuốc khách lại tâu vua: 'Nay vua không nên nói như vậy. Như con mọt ăn gỗ, có khi vết ăn thành hình chữ; con mọt ấy không biết đó là chữ hay không phải chữ. Người trí thấy vậy rốt cuộc không bảo rằng con mọt biết chữ, cũng không lấy làm kinh ngạc. Đại vương nên biết, thầy thuốc cũ cũng vậy, không phân biệt các bệnh mà đều cho thuốc sữa, như đường mọt ăn tình cờ thành chữ. Thầy thuốc cũ kia không hiểu thuốc sữa tốt xấu, hay dở.' Vua hỏi: 'Sao lại bảo là không hiểu?' Thầy thuốc khách đáp: 'Thuốc sữa ấy vừa là thứ độc hại, vừa là cam lộ. Thế nào là sữa lại gọi là cam lộ? Nếu con bò cái không ăn bã rượu, cỏ trơn, lúa mạch (?), con bê của nó thuần tốt; chỗ chăn thả không ở trên cao nguyên, cũng không ở chỗ thấp ẩm; cho uống nước suối trong, không để chạy nhảy; không cho ở chung một bầy với bò đực; cho ăn uống điều hòa, đi đứng đúng chỗ, thì sữa như thế trừ được các bệnh, gọi là thuốc mầu nhiệm cam lộ. Ngoài thứ sữa ấy ra, tất cả các thứ khác đều gọi là độc hại.'
Đại vương nghe xong, khen: 'Thầy thuốc giỏi thay! Lành thay, lành thay! Từ hôm nay ta mới biết thuốc sữa tốt xấu, hay dở.' Vua liền uống, bệnh được khỏi. Ngay lúc ấy vua ra lệnh khắp trong nước: từ nay về sau nên uống thuốc sữa. Người trong nước nghe vậy đều sinh giận hờn, bảo nhau: 'Đại vương nay bị quỷ ám hay điên loạn chăng, mà lừa chúng ta, lại bắt uống sữa?' Tất cả nhân dân đều ôm lòng giận hờn, kéo đến chỗ vua. Vua nói: 'Các ngươi không nên giận ta. Thuốc sữa này uống hay không uống đều là do thầy thuốc dạy, không phải lỗi của ta.' Lúc ấy đại vương và nhân dân đều vui mừng hớn hở, càng cùng nhau cung kính cúng dường thầy thuốc ấy. Tất cả người bệnh đều uống thuốc sữa, bệnh đều khỏi hết.
Này các tỳ-kheo, nên biết Như Lai, Ứng Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật Thế Tôn (mười danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý mà đến; bậc đáng được cúng dường; bậc hiểu biết đúng và khắp; bậc đầy đủ trí tuệ và đức hạnh; bậc khéo đi đến nơi giải thoát; bậc hiểu rõ thế gian; bậc cao nhất không ai hơn; bậc điều phục con người; bậc thầy của trời và người; bậc giác ngộ được đời tôn kính) cũng như vậy, làm vị vua thầy thuốc lớn xuất hiện ở đời, hàng phục tất cả những thầy thuốc tà là các ngoại đạo, giữa các vua mà tuyên bố: 'Ta là vua thầy thuốc, muốn hàng phục ngoại đạo.' Vì thế ta tuyên bố: 'Không có ngã, không có nhân, chúng sinh, thọ mạng, dưỡng dục, tri kiến, tác giả, thọ giả.' Tỳ-kheo nên biết, cái 'ngã' mà các ngoại đạo nói chỉ giống như con mọt ăn gỗ tình cờ thành chữ mà thôi. Vì thế Như Lai ở trong Phật pháp tuyên bố vô ngã; là để điều phục chúng sinh, là vì biết đúng thời nên nói vô ngã; khi có nhân duyên thì cũng nói có ngã, như vị thầy thuốc giỏi kia biết rõ sữa lúc nào là thuốc, lúc nào không phải thuốc. Cái ngã ấy không phải như cái 'ta' mà phàm phu chấp. Cái 'ta' mà kẻ phàm phu ngu si chấp giữ, có người nói lớn bằng ngón tay cái, có người nói bằng hạt cải, có người nói bằng hạt bụi nhỏ. Cái ngã mà Như Lai nói đều không như vậy. Vì thế nói: 'Các pháp vô ngã', nhưng thật ra không phải là không có ngã. Thế nào là ngã? Pháp nào là thật, là chân, là thường, là chủ, là chỗ nương tựa, có tính không đổi khác, thì gọi là ngã. Như vị đại y kia khéo hiểu thuốc sữa, Như Lai cũng vậy, vì chúng sinh mà nói rằng trong các pháp chân thật có ngã. Bốn chúng các ông nên tu tập pháp này như vậy."
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai (hết).
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba.
Đời Bắc Lương, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt cả ba kho giáo pháp: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Đàm-vô-sấm dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video