Phẩm Bồ-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương, thứ mười, phần ba. (Phẩm: chương; Bồ-tát: người tu hướng tới giác ngộ thành Phật và nguyện cứu giúp mọi chúng sinh; Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương: tên một vị Bồ-tát, nghĩa là "Vua đức cao quý, ánh sáng chiếu khắp".)
Lại nữa, này thiện nam tử (người nam có lòng lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Tất cả phàm phu (người thường, chưa chứng được quả vị thánh nào) tuy khéo giữ gìn thân, nhưng trong lòng vẫn còn sinh ra ba thứ ác giác (ba loại ý nghĩ xấu: nghĩ về tham dục, nghĩ về giận ghét, nghĩ về làm hại người khác). Vì nguyên do ấy, dù đã dứt được phiền não (những tâm làm rối loạn và gây khổ như tham, giận, si mê) và được sinh lên cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cõi trời cao nhất, nơi tâm không còn ý tưởng thô mà cũng chẳng phải hoàn toàn không có ý tưởng), họ vẫn rơi trở lại ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ tức loài quỷ đói, và súc sinh). Này thiện nam tử, ví như có người vượt biển lớn, sắp tới bờ bên kia thì chìm nước mà chết. Người phàm phu cũng thế: sắp ra khỏi hết tam hữu (ba cõi tồn tại: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc) lại rơi trở về ba đường dữ. Vì sao? Vì không có thiện giác (ý nghĩ lành). Thế nào là thiện giác? Đó là sáu niệm xứ (sáu đối tượng để luôn nhớ nghĩ: nhớ Phật, nhớ Pháp tức lời Phật dạy, nhớ Tăng tức đoàn thể người tu, nhớ giới, nhớ bố thí, nhớ cõi trời). Người phàm phu thì tâm lành yếu ớt, tâm chẳng lành lại hừng hực. Vì tâm lành yếu nên trí tuệ mỏng ít. Vì trí tuệ mỏng ít nên các lậu (những phiền não như chỗ rỉ, làm người cứ trôi lăn trong sinh tử) ngày càng tăng.
Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát đã tu lâu và có đức hạnh cao) có tuệ nhãn (con mắt trí tuệ, thấy rõ sự thật) trong sạch, thấy được lỗi của ba ác giác, biết ba ác giác ấy có đủ thứ tai hại, thường làm kẻ thù ngăn chúng sinh đến với tam thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát). Do ba ác giác mà vô lượng chúng sinh phàm phu không thấy được Phật tính (bản tính có thể thành Phật vốn sẵn trong mọi chúng sinh), trong vô lượng kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) sinh tâm điên đảo (thấy ngược với sự thật). Họ cho rằng Phật Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) không có thường, lạc, ngã, chỉ có tịnh (bốn đức của Phật: thường còn, an vui, cái ta chân thật tự tại, trong sạch); cho rằng Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc theo chân lý mà đến) rốt cuộc nhập Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử; ở đây họ hiểu lầm là mất hẳn). Tất cả chúng sinh vốn không thường, không vui, không có ngã, không trong sạch, nhưng vì tâm điên đảo nên nói là có thường, lạc, ngã, tịnh. Thật ra không có ba thừa, nhưng vì tâm điên đảo nên nói có ba thừa. Con đường nhất thật (con đường chân thật duy nhất đưa mọi người đến thành Phật) là chân thật không hư dối, nhưng vì tâm điên đảo nên nói không có nhất thật.
Ba ác giác này luôn bị chư Phật và các Bồ-tát quở trách. Ba ác giác này thường hại chính mình, hoặc cũng hại người khác. Có ba ác giác này thì mọi điều ác thường kéo đến theo sau. Ba ác giác này chính là ba sợi dây trói, buộc chúng sinh vào sinh tử không bờ bến. Bồ-tát ma-ha-tát luôn quán xét ba ác giác như vậy.
Có khi vì một nguyên do nào đó, Bồ-tát lẽ ra sẽ sinh ý nghĩ tham dục, thì Bồ-tát lặng lẽ không nhận lấy. Ví như người đoan chính sạch sẽ không nhận lấy mọi thứ phân dơ bẩn thỉu. Như hòn sắt nóng đỏ, không ai chịu cầm. Như người dòng Bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ lo việc tế lễ, cao nhất trong xã hội Ấn Độ xưa) không ăn thịt bò. Như người đã no không nhận thức ăn dở. Như vua Chuyển luân (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp) không ngồi chung giường với bọn Chiên-đà-la (tầng lớp bị khinh rẻ nhất, làm nghề giết thịt, hành hình). Bồ-tát ma-ha-tát ghét bỏ, coi rẻ ba ác giác, không nhận, không nếm, cũng như vậy.
Vì sao? Bồ-tát suy nghĩ: "Chúng sinh biết ta là phước điền tốt (ruộng phước: người xứng đáng được cúng dường, ai cúng dường thì gieo được phước). Ta sao lại nhận lấy pháp ác này? Nếu nhận ác giác thì ta không xứng làm ruộng phước cho chúng sinh. Ta không tự nói mình là ruộng phước tốt, nhưng chúng sinh thấy hình tướng người tu của ta thì nói ta là ruộng phước. Nay nếu ta khởi ác giác như thế thì là lừa dối tất cả chúng sinh. Thuở trước, vì lừa dối mà ta đã trôi lăn trong sinh tử vô lượng kiếp, rơi vào ba đường ác. Nếu ta mang tâm ác mà nhận tín thí (đồ người ta cúng dường vì lòng tin) thì tất cả trời, người và các vị tiên ngũ thông (các vị tiên có năm phép thần thông) đều sẽ biết rõ và quở trách. Nếu ta mang ác giác mà nhận tín thí thì hoặc làm cho quả báo (kết quả tốt đến sau do việc làm) của thí chủ (người bố thí) giảm ít, hoặc không có quả báo gì. Nếu ta mang tâm ác mà nhận của đàn-việt (người bố thí, cúng dường) thì ta thành kẻ thù của thí chủ. Mọi thí chủ thường thương ta như con đẻ, ta sao lại lừa dối họ mà khiến họ thành kẻ thù? Vì sao vậy? Vì làm cho thí chủ không được quả báo hoặc được ít quả báo.
Ta thường tự xưng là người xuất gia (người rời bỏ gia đình đi tu). Đã là người xuất gia thì không nên khởi ác. Nếu khởi ác thì không phải là xuất gia. Người xuất gia thì thân và miệng phải phù hợp với nhau; nếu không phù hợp thì không phải xuất gia. Ta đã bỏ cha mẹ, anh em, vợ con, họ hàng, bạn quen để xuất gia tu đạo; đây chính là lúc tu tập các ý nghĩ lành, không phải lúc tu tập các ý nghĩ chẳng lành. Ví như có người vào biển tìm báu, không lấy báu thật mà chỉ lấy thủy tinh. Cũng như có người bỏ âm nhạc hay đẹp mà đi chơi đùa với phân dơ. Như bỏ người con gái quý mà đi tư thông với đứa tớ gái. Như bỏ đồ vàng mà dùng bát đất. Như bỏ cam lộ (thứ nước ngọt thần diệu giúp sống lâu) mà uống thuốc độc. Như bỏ thầy thuốc giỏi hiền lành là người thân quen cũ, đến xin thuốc của thầy thuốc ác là kẻ thù mà uống."
"Ta cũng như vậy: lìa bỏ vị pháp cam lộ của bậc Đại sư Như Lai Thế Tôn, mà uống đủ thứ ác giác của ma (Ma vương, kẻ chuyên phá hoại người tu) là kẻ thù. Thân người khó được như hoa ưu-đàm (loài hoa tương truyền ba nghìn năm mới nở một lần), nay ta đã được. Gặp Như Lai còn khó hơn gặp hoa ưu-đàm, nay ta đã gặp. Pháp báu trong sạch khó được thấy nghe, nay ta đã nghe, khó như con rùa mù gặp đúng lỗ hổng trên khúc gỗ nổi (ví điều cực kỳ hiếm hoi: con rùa mù giữa biển trăm năm ngoi lên một lần mà chui đúng lỗ khúc gỗ trôi). Mạng người không dừng, trôi nhanh hơn nước suối từ núi đổ xuống; hôm nay tuy còn, ngày mai cũng khó giữ. Sao lại buông lòng để nó ở trong pháp ác? Sắc mạnh khoẻ của tuổi trẻ không dừng, như ngựa chạy phi; sao lại cậy vào đó mà kiêu căng? Như quỷ dữ rình tìm lỗi người, quỷ dữ tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió tạo thành thân) cũng vậy, thường đến rình tìm lỗi của ta. Sao lại để ác giác khởi lên? Ví như ngôi nhà mục sắp đổ, mạng ta cũng vậy; sao lại khởi ác?
Ta được gọi là sa-môn (người xuất gia tu hành); sa-môn nghĩa là người biết khởi ý nghĩ lành. Nay ta lại khởi ý nghĩ chẳng lành, sao gọi được là sa-môn? Ta được gọi là người xuất gia; người xuất gia nghĩa là người tu đạo lành. Nay ta làm ác, sao gọi được là xuất gia? Nay ta được gọi là Bà-la-môn chân chính; Bà-la-môn nghĩa là người tu hạnh trong sạch. Nay ta lại làm theo ác giác không trong sạch, sao gọi được là Bà-la-môn? Nay ta cũng được gọi là dòng lớn Sát-lợi (tầng lớp vua chúa, võ tướng); dòng Sát-lợi là người dẹp được kẻ thù. Nay ta không dẹp được kẻ thù độc ác, sao gọi được là dòng Sát-lợi? Ta được gọi là tỳ-kheo (người xuất gia đã thọ giới đầy đủ); tỳ-kheo nghĩa là người phá phiền não. Nay ta không phá được phiền não ác giác, sao gọi được là tỳ-kheo?
Đời có sáu điều khó gặp, nay ta đều đã được; sao lại để ác giác ở trong lòng? Sáu điều ấy là gì? Một là khó gặp đời có Phật. Hai là khó được nghe chính pháp. Ba là khó sinh được lòng biết sợ (sinh tử). Bốn là khó sinh ở vùng trung tâm (nơi có Phật pháp). Năm là khó được thân người. Sáu là khó có đủ các căn (các giác quan lành lặn). Sáu việc khó được như thế ta đều đã được, cho nên không nên khởi ác giác."
Bấy giờ Bồ-tát tu hành kinh Đại Niết-bàn này, thường siêng năng quán xét các tâm ác ấy. Tất cả phàm phu không thấy lỗi lầm, tai hại của các tâm ác này nên nhận lấy ba ác giác; đó gọi là thụ lậu (lậu do nhận lấy, tức phiền não sinh ra vì chấp nhận ý nghĩ xấu). Bồ-tát thấy rồi thì không nhận, không bám, buông bỏ, không giữ gìn; nương theo Bát thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống bằng nghề chân chính, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) mà đẩy nó đi, chặt cho đứt hẳn. Vì thế Bồ-tát không có thụ lậu. Sao lại nói Như Lai có lậu? Vì lẽ ấy, Như Lai Thế Tôn không phải là có lậu.
Lại nữa, này thiện nam tử! Phàm phu nếu gặp khổ não nơi thân tâm thì khởi đủ thứ ác. Hoặc thân có bệnh, hoặc tâm có bệnh, liền khiến thân, miệng, ý làm đủ thứ ác. Vì làm ác nên luân hồi trong ba đường (ác), chịu đủ mọi khổ. Vì sao? Vì người phàm phu không có chánh niệm và trí tuệ, nên sinh ra đủ thứ lậu; đó gọi là niệm lậu (lậu do ý nghĩ, tức phiền não khởi lên khi gặp khổ mà không giữ được chánh niệm). Bồ-tát ma-ha-tát thường tự suy nghĩ: "Từ vô số kiếp trước đến nay, vì thân tâm này mà ta đã tạo đủ thứ ác. Do đó trôi lăn trong sinh tử, ở ba đường ác chịu đủ mọi khổ, khiến ta xa con đường chính của ba thừa." Do nhân duyên ác ấy, Bồ-tát đối với thân tâm mình sinh lòng rất sợ hãi, lìa bỏ các điều ác, hướng về đường lành.
Này thiện nam tử, ví như có một vị vua bỏ bốn con rắn độc vào một cái rương, sai một người trông nom, cho ăn, lo cho chúng nằm dậy, xoa rửa thân chúng, và nói: "Nếu ngươi làm cho một con rắn nổi giận thì ta sẽ theo phép mà giết ngươi giữa chợ." Người ấy nghe lệnh nghiêm của vua, lòng sợ hãi, bỏ rương mà trốn chạy. Vua lại sai năm tên Chiên-đà-la rút dao đuổi theo sau. Người ấy ngoảnh lại thấy năm người phía sau, bèn chạy gấp. Năm người kia dùng mưu gian giấu dao đi, ngầm sai một người giả làm bạn thân đến nói: "Anh hãy quay về đi." Người ấy không tin, chạy vào một xóm làng định trốn. Vào trong xóm rồi, nhìn vào các nhà đều không thấy người; cầm lấy các đồ gốm thì đều trống rỗng. Không thấy người, tìm đồ cũng không có, anh liền ngồi xuống đất. Bỗng nghe trên không có tiếng nói: "Này anh kia! Xóm này bỏ hoang, không có dân ở. Đêm nay sẽ có sáu tên giặc lớn đến. Nếu anh gặp chúng thì e mất mạng. Anh làm sao thoát được?" Người ấy càng sợ hãi, lại bỏ đi. Dọc đường gặp một con sông, nước chảy xiết, không có thuyền bè. Vì sợ hãi, anh liền gom đủ thứ cỏ cây làm bè. Rồi lại nghĩ: "Nếu ta ở lại đây thì sẽ bị rắn độc, năm tên Chiên-đà-la, một kẻ giả làm bạn thân và sáu tên giặc lớn hại. Nếu vượt sông này mà bè không vững thì sẽ chìm nước chết. Thà chết chìm còn hơn bị rắn và giặc kia hại." Anh liền đẩy bè cỏ xuống nước, nằm lên trên, tay bám chân đạp, cắt ngang dòng mà qua. Đến được bờ bên kia rồi, anh yên ổn không lo, lòng thư thái, nỗi sợ tiêu tan.
Bồ-tát ma-ha-tát được nghe và giữ gìn kinh Đại Niết-bàn, quán thân như cái rương, đất, nước, lửa, gió như bốn con rắn độc: loại nhìn mà độc, loại chạm mà độc, loại phun hơi mà độc, loại cắn mà độc. Tất cả chúng sinh gặp bốn thứ độc ấy nên mất mạng. Tứ đại của chúng sinh cũng vậy: hoặc nhìn gây ác, hoặc chạm gây ác, hoặc hơi gây ác, hoặc cắn gây ác. Vì nguyên do ấy mà xa lìa các điều lành.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát quán bốn con rắn độc có bốn dòng: Sát-lợi, Bà-la-môn, Tỳ-xá (tầng lớp buôn bán, làm ruộng) và Thủ-đà (tầng lớp tôi tớ, làm thuê). Bốn con rắn lớn tứ đại cũng vậy, có bốn tính: tính cứng (đất), tính ướt (nước), tính nóng (lửa), tính động (gió). Vì thế Bồ-tát quán tứ đại cùng dòng tính với bốn rắn độc.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát quán tứ đại như bốn rắn độc. Quán thế nào? Bốn rắn độc thường rình chờ dịp hại người: lúc nào nhìn, lúc nào chạm, lúc nào phun hơi (?), lúc nào cắn. Rắn độc tứ đại cũng vậy, thường rình chúng sinh tìm chỗ sơ hở. Nếu bị bốn con rắn giết thì không hẳn phải sa vào ba đường ác; còn nếu bị tứ đại giết hại thì chắc chắn sa vào ba đường ác, không chút nghi ngờ. Bốn con rắn độc dù được trông nom nuôi nấng vẫn muốn giết người. Tứ đại cũng vậy, dù luôn được cung cấp đầy đủ vẫn thường lôi kéo người làm đủ điều ác. Bốn con rắn độc chỉ cần một con nổi giận là có thể giết người. Tính của tứ đại cũng vậy, chỉ cần một đại nổi lên là có thể hại người. Bốn con rắn độc tuy ở chung một chỗ mà bốn lòng khác nhau. Rắn độc tứ đại cũng vậy, tuy ở chung một chỗ mà tính mỗi thứ khác biệt. Bốn con rắn độc dù được kính trọng vẫn khó gần gũi. Rắn độc tứ đại cũng vậy, dù được kính trọng vẫn khó gần gũi. Khi bốn con rắn độc hại người, có các sa-môn, Bà-la-môn dùng thần chú hay thuốc thì có thể chữa được. Còn tứ đại giết người thì dù có các sa-môn, Bà-la-môn với thần chú, thuốc hay cũng không chữa được. Như người biết quý thân mình ngửi thấy hơi hôi hám đáng ghét của bốn con rắn độc thì liền tránh xa; chư Phật và Bồ-tát cũng vậy, ngửi thấy mùi hôi của tứ đại liền tránh xa. Bấy giờ Bồ-tát lại suy nghĩ về rắn độc tứ đại, sinh lòng rất sợ hãi, quay lưng chạy đi, tu Bát thánh đạo.
Năm tên Chiên-đà-la chính là ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết hình ảnh, hành là ý muốn và tâm hành, thức là sự hay biết). Bồ-tát quán ngũ ấm như Chiên-đà-la thế nào? Kẻ Chiên-đà-la thường làm cho người khác phải xa lìa người thân thương, phải gặp gỡ kẻ oán ghét. Ngũ ấm cũng vậy, khiến người tham gần các pháp chẳng lành, xa lìa mọi pháp thuần lành.
Lại nữa, này thiện nam tử! Như kẻ Chiên-đà-la lấy đủ thứ binh khí để tự trang bị: dao, khiên, cung, tên, áo giáp, giáo dài, có thể hại người. Ngũ ấm cũng vậy, lấy các phiền não làm đồ trang bị chắc chắn, hại những người si mê, khiến họ sa vào các cõi tồn tại (trong vòng sinh tử). Này thiện nam tử, như kẻ Chiên-đà-la gặp người có tội thì được dịp giết hại. Ngũ ấm cũng vậy, có lỗi của các kết (phiền não trói buộc) thì thường hại được người. Vì lẽ ấy, Bồ-tát quán sâu ngũ ấm như Chiên-đà-la.
Lại nữa, Bồ-tát quán xét ngũ ấm như Chiên-đà-la: người Chiên-đà-la không có lòng thương xót, kẻ thù hay người thân đều hại. Ngũ ấm cũng vậy, không có lòng thương xót, lành hay dữ đều hại. Như Chiên-đà-la làm khổ tất cả mọi người, ngũ ấm cũng vậy, dùng các phiền não thường làm khổ tất cả chúng sinh trong sinh tử. Vì thế Bồ-tát quán ngũ ấm như Chiên-đà-la.
Lại nữa, Bồ-tát quán xét ngũ ấm như Chiên-đà-la: người Chiên-đà-la thường mang lòng giết hại. Ngũ ấm cũng vậy, thường mang lòng làm khổ hại của các kết. Như người không có chân, không có dao gậy, không có người theo hầu, nên biết chắc sẽ bị người Chiên-đà-la giết hại. Chúng sinh cũng vậy, không có chân, không có dao, không có người theo hầu thì bị ngũ ấm làm hại như giặc. Chân là giới (những điều răn cấm giữ mình); dao là tuệ (trí tuệ); người theo hầu là thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt đường tu). Vì không có ba thứ này nên bị ngũ ấm làm hại như giặc. Vì thế Bồ-tát quán ngũ ấm như Chiên-đà-la.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát quán xét ngũ ấm còn đáng sợ hơn Chiên-đà-la. Vì sao? Chúng sinh nếu bị năm tên Chiên-đà-la giết thì không rơi vào địa ngục; còn bị ấm giết thì rơi vào địa ngục. Vì lẽ ấy, Bồ-tát quán ấm còn đáng sợ hơn Chiên-đà-la. Quán như thế rồi, Bồ-tát phát nguyện: "Ta thà suốt đời gần Chiên-đà-la chứ không chịu gần ngũ ấm dù chỉ một lát." Kẻ Chiên-đà-la chỉ hại được những người si mê ở cõi Dục (cõi có tham muốn ăn uống, dục tình, nơi loài người và nhiều loài khác ở); còn giặc ngũ ấm thì hại khắp chúng sinh phàm phu trong tam giới (ba cõi: Dục, Sắc, Vô sắc). Người Chiên-đà-la chỉ giết người có tội; giặc ngũ ấm thì không kể chúng sinh có tội hay không có tội, đều hại cả. Người Chiên-đà-la không hại người già yếu, phụ nữ, trẻ nhỏ; giặc ngũ ấm thì không kể già trẻ, phụ nữ, đều hại hết. Vì thế Bồ-tát quán sâu ấm này còn đáng sợ hơn Chiên-đà-la, nên phát nguyện thà suốt đời gần Chiên-đà-la chứ không chịu gần gũi ngũ ấm dù chỉ một lát.
Lại nữa, này thiện nam tử! Chiên-đà-la chỉ hại người khác, không bao giờ tự hại mình; giặc ngũ ấm vừa tự hại vừa hại người, đáng sợ hơn Chiên-đà-la. Với người Chiên-đà-la có thể dùng lời lẽ khéo, tiền của, châu báu mà cầu xin để thoát; ngũ ấm thì không như thế, không thể dùng lời khéo dỗ dành hay tiền của châu báu mà cầu xin để thoát. Người Chiên-đà-la trong bốn mùa không phải lúc nào cũng giết; ngũ ấm thì không như thế, luôn luôn trong từng niệm (từng khoảnh khắc ý nghĩ) đều hại chúng sinh. Người Chiên-đà-la chỉ ở một chỗ, có thể trốn tránh; ngũ ấm thì không như thế, khắp mọi nơi, không chỗ nào trốn được. Người Chiên-đà-la tuy hại người nhưng hại rồi thì không đeo theo; ngũ ấm thì không như thế, giết chúng sinh rồi vẫn đeo theo không rời. Vì thế Bồ-tát thà suốt đời gần Chiên-đà-la chứ không chịu gần ngũ ấm dù chỉ một lát.
Người có trí dùng phương tiện khéo léo để thoát khỏi ngũ ấm. Phương tiện khéo léo ấy là Bát thánh đạo, sáu ba-la-mật (sáu hạnh đưa người sang bờ giải thoát: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) và bốn tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ là thương mang vui đến, bi là xót cứu khổ, hỷ là vui theo điều tốt của người, xả là buông bỏ, bình đẳng). Nhờ phương tiện ấy mà được giải thoát, thân tâm không bị ngũ ấm làm hại. Vì sao? Vì thân như kim cương, tâm như hư không, cho nên thân tâm khó bị phá hoại. Vì lẽ ấy, Bồ-tát quán thấy ấm tạo nên đủ thứ pháp bất thiện, sinh lòng rất sợ hãi mà tu Bát thánh đạo, cũng như người kia sợ bốn rắn độc và năm tên Chiên-đà-la mà lên đường ra đi, không ngoảnh lại, không dừng lại.
Kẻ giả làm bạn thân chính là tham ái (lòng ham muốn, luyến ái). Bồ-tát ma-ha-tát quán sâu ái kết (sợi dây trói buộc của ái) như kẻ thù giả làm bạn thân. Nếu biết rõ sự thật về hắn thì hắn không làm gì được; nếu không biết thì chắc chắn bị hắn hại. Tham ái cũng vậy: nếu biết rõ tính chất của nó thì nó không thể khiến chúng sinh xoay vần trong khổ sinh tử; nếu không biết thì luân hồi trong sáu đường (trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), chịu đủ mọi khổ. Vì sao? Vì ái là thứ bệnh khó lìa bỏ, như kẻ thù giả làm bạn thân khó mà xa lìa được. Kẻ thù giả làm bạn thân thường rình dịp, khiến người xa lìa người thân thương, gặp gỡ kẻ oán ghét. Ái cũng vậy, khiến người xa lìa mọi pháp lành, gần gũi mọi pháp chẳng lành. Vì lẽ ấy, Bồ-tát ma-ha-tát quán sâu tham ái như kẻ thù giả làm bạn thân.
(Vì ái mà) thấy cũng như không thấy, nghe cũng như không nghe. Như người phàm phu thấy lỗi của sinh tử, tuy có trí tuệ nhưng vì bị si mê che lấp nên sau lại không thấy nữa. Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chứng quả A-la-hán tức bậc dứt hết phiền não, ra khỏi sinh tử) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ) cũng vậy, tuy thấy mà như không thấy, tuy nghe mà như không nghe. Vì sao? Vì có tâm ái. Tại sao vậy? Vì tuy thấy lỗi của sinh tử mà không thể mau chóng đạt đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật). Vì lẽ ấy, Bồ-tát ma-ha-tát quán ái kết này như kẻ thù giả làm bạn thân.
Thế nào là dáng vẻ của kẻ thù giả làm bạn thân? Như kẻ thù không thật lòng mà giả tỏ vẻ thật lòng; không thể gần gũi mà giả tỏ vẻ gần gũi; thật ra không tốt mà giả tỏ vẻ tốt; thật ra không thương mà giả làm vẻ thương. Vì sao? Vì hắn luôn rình dịp muốn làm hại. Ái cũng vậy, luôn đối với chúng sinh: không thật mà giả làm thật, không gần mà giả làm gần, không tốt mà giả làm tốt, không thương mà giả làm thương, luôn lừa gạt mọi người khiến luân hồi sinh tử. Vì lẽ ấy, Bồ-tát quán ái như kẻ thù giả làm bạn thân. Kẻ thù giả làm bạn thân, người ta chỉ thấy thân và lời nói của hắn mà không thấy lòng hắn, nên hắn lừa được. Ái cũng vậy, chỉ là hư dối, thật ra không nắm bắt được, nên nó mê hoặc được tất cả chúng sinh. Kẻ thù giả làm bạn thân có lúc bắt đầu, có lúc kết thúc, dễ xa lìa; ái thì không như thế, không có khởi đầu, không có kết thúc, khó mà xa lìa. Kẻ thù giả làm bạn thân, ở xa thì khó biết, ở gần thì dễ biết; ái thì không như thế, ở gần còn khó biết huống gì ở xa. Vì lẽ ấy, Bồ-tát quán ái còn đáng sợ hơn kẻ giả làm bạn thân.
Tất cả chúng sinh vì ái kết mà xa Đại Niết-bàn, gần sinh tử; xa thường, lạc, ngã, tịnh, gần vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh. Vì thế ở nhiều kinh, ta nói (ái) thuộc về ba thứ cấu bẩn (tham, giận, si). Đối với những việc hiện tại, vì vô minh (si mê, không thấy rõ sự thật) nên (chúng sinh) không thấy lỗi lầm tai hại, không thể bỏ được ái là kẻ thù giả làm bạn thân. (Nhưng) nó rốt cuộc không thể hại được người có trí. Vì thế Bồ-tát quán sâu ái này, sinh lòng rất sợ hãi mà tu Bát thánh đạo, giống như người kia sợ bốn rắn độc, năm tên Chiên-đà-la và một kẻ giả làm bạn thân mà lên đường không quay lại.
Xóm làng bỏ hoang chính là sáu nhập (sáu căn bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, là chỗ các cảnh vào). Bồ-tát ma-ha-tát quán sáu nhập bên trong trống rỗng không có gì, như xóm làng bỏ hoang. Như người đang sợ kia vào xóm rồi, chẳng thấy một người ở nào, cầm khắp các đồ gốm cũng không được một vật. Bồ-tát cũng vậy, quán kỹ sáu nhập trống rỗng không có gì, không thấy chúng sinh hay một vật gì có thật. Vì thế Bồ-tát quán sáu nhập bên trong trống rỗng không có gì như xóm hoang kia.
Này thiện nam tử! Xóm hoang ấy, bọn giặc từ xa trông lại thì không bao giờ nghĩ là trống rỗng. Người phàm phu cũng vậy, đối với xóm sáu nhập không nghĩ là trống rỗng. Vì không nghĩ được là trống rỗng nên luân hồi sinh tử, chịu khổ vô lượng. Này thiện nam tử! Bọn giặc đến nơi rồi mới biết là trống rỗng. Bồ-tát cũng vậy, quán sáu nhập này luôn biết là trống rỗng; vì biết là trống rỗng nên không luân hồi sinh tử chịu khổ. Bồ-tát ma-ha-tát đối với sáu nhập này luôn không điên đảo; vì không điên đảo nên không còn luân hồi sinh tử nữa.
Lại nữa, này thiện nam tử! Như bọn giặc vào xóm hoang này thì được yên vui; giặc phiền não cũng vậy, vào sáu nhập này thì được yên vui. Như giặc ở trong xóm hoang lòng không sợ gì; bọn giặc phiền não cũng vậy, ở trong sáu nhập này cũng không sợ gì. Như xóm hoang kia là chỗ ở của sư tử, cọp, sói và đủ loại thú dữ; sáu nhập bên trong cũng vậy, là chỗ ở của mọi loài thú dữ phiền não độc ác. Vì thế Bồ-tát quán sâu sáu nhập trống rỗng không có gì, hoàn toàn là chỗ ở của mọi điều chẳng lành.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát quán sáu nhập bên trong trống rỗng không có gì như xóm hoang kia. Vì sao? Vì nó hư dối không thật; vì trống rỗng không có gì mà người ta tưởng là có; vì thật không có vui mà tưởng là vui; vì thật không có người mà tưởng là có người. Sáu nhập bên trong cũng vậy: trống rỗng không có gì mà tưởng là có, thật không có vui mà tưởng là vui, thật không có người mà tưởng là có người. Chỉ có người trí mới biết được và nắm được sự thật của nó. Lại nữa, này thiện nam tử! Như xóm hoang có lúc có người, có lúc không có người; sáu nhập thì không như thế, luôn luôn không có người. Vì sao? Vì tính của nó luôn trống rỗng. Đó là điều người trí biết được, không phải mắt thường thấy được. Vì thế Bồ-tát quán sáu nhập bên trong có nhiều thứ thù địch làm hại, tu Bát thánh đạo không ngừng không nghỉ, như người kia sợ bốn rắn độc, năm tên Chiên-đà-la, một kẻ giả làm bạn thân và sáu tên giặc lớn mà vì sợ nên cứ bám theo đường chính.
Sáu tên giặc lớn chính là sáu trần bên ngoài (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, cảm xúc chạm, và các đối tượng của ý). Bồ-tát ma-ha-tát quán sáu trần này như sáu tên giặc lớn. Vì sao? Vì chúng cướp được mọi pháp lành. Như sáu tên giặc lớn cướp được hết của cải châu báu của dân, giặc sáu trần này cũng vậy, cướp được của cải lành của mọi chúng sinh. Như sáu tên giặc lớn, nếu vào nhà người thì cướp hết mọi thứ đang có trong nhà, không chừa tốt xấu, khiến người giàu lớn bỗng hóa nghèo khó. Giặc sáu trần cũng vậy, nếu vào các căn của người thì cướp hết mọi pháp lành; pháp lành hết rồi thì nghèo khổ trơ trọi, thành nhất-xiển-đề (người dứt hết căn lành, không tin nhân quả). Vì thế Bồ-tát quán kỹ sáu trần như sáu tên giặc lớn.
Lại nữa, này thiện nam tử! Như sáu tên giặc lớn muốn cướp nhà người thì phải nhờ có kẻ nội ứng bên trong; nếu không có kẻ bên trong thì giữa đường phải quay về. Giặc sáu trần cũng vậy, muốn cướp pháp lành thì phải nhờ bên trong có những cái thấy biết như chúng sinh, thường, lạc, ngã, tịnh, không trống rỗng. Nếu bên trong không có những thấy biết như thế thì giặc dữ sáu trần không cướp được pháp lành. Người có trí thì bên trong không có những thấy biết ấy; phàm phu thì có. Vì thế sáu trần thường đến xâm đoạt của cải pháp lành. Vì không khéo giữ gìn nên bị chúng cướp. Người giữ gìn ấy là trí tuệ; người có trí khéo phòng giữ nên không bị cướp. Vì thế Bồ-tát quán sáu trần này như sáu tên giặc lớn, ngang nhau không khác.
Lại nữa, này thiện nam tử! Như sáu tên giặc lớn có thể làm cho dân chúng khổ não thân tâm, giặc sáu trần cũng vậy, thường làm chúng sinh khổ não thân tâm. Sáu tên giặc lớn chỉ cướp được của cải hiện tại của người; giặc sáu trần thường cướp của cải lành trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) của chúng sinh. Sáu tên giặc lớn ban đêm thì vui thích; giặc dữ sáu trần cũng vậy, ở trong bóng tối vô minh thì vui thích. Sáu tên giặc lớn chỉ có vua mới ngăn chặn được; giặc dữ sáu trần cũng vậy, chỉ có Phật và Bồ-tát mới ngăn chặn được. Sáu tên giặc lớn khi cướp không chọn người đẹp đẽ, dòng dõi, thông minh, học rộng, sang quý hay nghèo hèn; giặc dữ sáu trần cũng vậy, khi cướp pháp lành không chọn người đẹp đẽ cho đến nghèo hèn. Sáu tên giặc lớn dù bị vua chặt tay chân vẫn không làm cho lòng chúng dừng lại được; giặc dữ sáu trần cũng vậy, dù các bậc Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất, bậc vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không trở lại cõi Dục nữa) chặt tay chân chúng, cũng không làm cho chúng thôi cướp pháp lành. Như người dũng mãnh mới đánh dẹp được sáu tên giặc lớn, chư Phật và Bồ-tát cũng vậy, mới đánh dẹp được giặc dữ sáu trần. Ví như có người họ hàng đông đúc, bè đảng hùng mạnh thì không bị sáu tên giặc kia cướp; chúng sinh cũng vậy, có thiện tri thức thì không bị giặc dữ sáu trần cướp. Sáu tên giặc lớn thấy đồ của người mới trộm cướp; sáu trần thì không như thế, hoặc thấy, hoặc biết, hoặc nghe, hoặc ngửi, hoặc chạm, hoặc cảm nhận, đều cướp được cả. Sáu tên giặc lớn chỉ cướp được của cải người ở cõi Dục, không cướp được ở cõi Sắc (cõi của các vị trời có thân vi tế, không còn dục tình) và cõi Vô sắc (cõi của các vị trời không còn thân hình, chỉ có tâm); giặc dữ sáu trần thì không như thế, cướp được mọi của báu lành trong ba cõi. Vì thế Bồ-tát quán kỹ sáu trần còn đáng sợ hơn sáu tên giặc kia. Quán như thế rồi, Bồ-tát tu Bát thánh đạo, đi thẳng không quay lại, như người đang sợ kia sợ bốn rắn độc, năm tên Chiên-đà-la, một kẻ giả làm bạn thân và sáu tên giặc lớn mà bỏ xóm hoang lên đường ra đi.
Dọc đường gặp một con sông, đó chính là phiền não. Bồ-tát quán phiền não này như con sông lớn thế nào? Như con sông chảy xiết kia có thể cuốn trôi cả hương tượng (loài voi thơm, loại voi rất to khoẻ), dòng sông xiết phiền não cũng vậy, có thể cuốn trôi cả bậc Duyên giác. Vì thế Bồ-tát quán sâu phiền não như dòng sông xiết. Sâu khó chạm đáy nên gọi là sông; không thấy bờ nên gọi là lớn. Trong đó có nhiều loại cá dữ. Sông lớn phiền não cũng vậy: chỉ có Phật và Bồ-tát chạm được đáy nên gọi là cực sâu; chỉ có Phật và Bồ-tát thấy được bờ nên gọi là rộng lớn; nó luôn làm hại tất cả chúng sinh si mê nên gọi là cá dữ. Vì thế Bồ-tát quán phiền não này như sông lớn. Như nước sông lớn làm cho mọi cỏ cây, rừng rậm lớn lên, sông lớn phiền não cũng vậy, làm cho hai mươi lăm cõi tồn tại (hai mươi lăm loại cõi sinh tử trong ba cõi) của chúng sinh lớn lên. Vì thế Bồ-tát quán phiền não này như sông lớn.
Ví như có người rơi xuống nước sông lớn mà không biết hổ thẹn; chúng sinh cũng vậy, rơi vào sông phiền não mà không biết hổ thẹn. Như người rơi xuống sông chưa chạm được đáy đã chết, người rơi vào sông phiền não cũng vậy, chưa tới đáy đã xoay vòng trôi lăn trong hai mươi lăm cõi. Cái gọi là đáy ấy chính là tướng không (lẽ mọi sự vật vốn không có tự thể cố định). Nếu ai không tu quán tướng không như thế, nên biết người ấy không ra khỏi được hai mươi lăm cõi. Tất cả chúng sinh vì không khéo tu quán không và vô tướng (không bám vào hình tướng nào) nên thường bị dòng sông xiết phiền não cuốn trôi. Như sông lớn kia chỉ hủy hoại được thân, không cuốn chìm được mọi pháp lành; sông lớn phiền não thì không như thế, hủy hoại được mọi pháp lành của thân và tâm. Sông lớn dữ dội kia chỉ cuốn chìm được người ở cõi Dục; sông lớn phiền não thì cuốn chìm được cả trời và người trong ba cõi. Sông lớn thế gian, tay bám chân đạp thì sang được bờ kia; sông lớn phiền não chỉ có Bồ-tát nhờ sáu ba-la-mật mới vượt qua được. Như nước sông lớn khó vượt qua, sông lớn phiền não cũng vậy, khó vượt qua. Thế nào gọi là khó vượt qua? Cho đến các vị đại Bồ-tát ở bậc Thập trụ (mười địa vị cao của Bồ-tát gần thành Phật) vẫn chưa vượt qua được trọn vẹn; chỉ có chư Phật mới vượt qua trọn vẹn. Vì thế gọi là khó vượt qua.
Ví như có người bị sông cuốn trôi thì không thể tu tập chút pháp lành nào; chúng sinh cũng vậy, bị sông phiền não cuốn chìm thì cũng không thể tu tập pháp lành. Như người rơi xuống sông bị nước cuốn, những người còn sức khác có thể kéo cứu lên; còn người rơi vào sông phiền não mà thành nhất-xiển-đề thì Thanh văn, Duyên giác cho đến chư Phật cũng không kéo cứu được. Sông lớn thế gian, đến lúc kiếp tận (lúc thế giới tan hoại) thì bảy mặt trời cùng chiếu có thể làm khô cạn; sông lớn phiền não thì không như thế, Thanh văn, Duyên giác tuy tu bảy giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: nhớ nghĩ đúng, chọn lựa pháp, tinh tấn, vui mừng, nhẹ nhàng an ổn, định tâm, buông xả) vẫn không làm khô được. Vì thế Bồ-tát quán các phiền não như sông chảy dữ dội.
Ví như người kia sợ bốn rắn độc, năm tên Chiên-đà-la, kẻ giả làm bạn thân và sáu tên giặc lớn, bỏ xóm hoang theo đường mà đi; đến bờ sông rồi gom cỏ làm bè. Bồ-tát cũng vậy, sợ rắn tứ đại, Chiên-đà-la ngũ ấm, ái là kẻ giả làm bạn thân, xóm hoang sáu nhập, giặc dữ sáu trần, rồi đến sông phiền não, thì tu giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (năm phần công đức của bậc giác ngộ: giữ giới, định tâm, trí tuệ, được giải thoát, và sự thấy biết rằng mình đã giải thoát), sáu ba-la-mật và ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ) làm thuyền bè, nương vào bè ấy mà vượt sông phiền não, đến bờ bên kia là Niết-bàn thường còn và an vui.
Bồ-tát tu hành Đại Niết-bàn suy nghĩ thế này: "Nếu ta không nhẫn chịu được những khổ thân, khổ tâm như thế thì không thể giúp tất cả chúng sinh vượt sông phiền não." Vì suy nghĩ như vậy, dù có những khổ não thân tâm như thế, Bồ-tát vẫn lặng lẽ nhẫn chịu. Vì nhẫn chịu nên không sinh ra lậu. Bồ-tát như thế còn không có các lậu, huống gì Phật Như Lai lại có lậu? Vì thế chư Phật không gọi là có lậu. Vậy sao (lại nói) Như Lai không phải là vô lậu? Vì Như Lai thường đi lại trong cõi có lậu. Cõi có lậu chính là hai mươi lăm cõi tồn tại. Vì thế các Thanh văn và phàm phu nói Phật có lậu. Thật ra chư Phật Như Lai chân thật là vô lậu. Này thiện nam tử! Vì nguyên do ấy, chư Phật Như Lai không có tướng nhất định. Này thiện nam tử! Cũng vì thế mà người phạm bốn giới trọng (bốn tội nặng nhất của người xuất gia: dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối là mình đã chứng thánh), người phỉ báng kinh Phương đẳng (các kinh Đại thừa, giáo pháp rộng lớn) và kẻ nhất-xiển-đề đều không nhất định (đều có thể thay đổi).
Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương thưa: "Đúng vậy, đúng vậy! Thật đúng như lời Thánh dạy, tất cả các pháp đều không nhất định. Vì không nhất định, nên biết Như Lai cũng không phải rốt cuộc nhập Niết-bàn (mà mất hẳn). Như trước đây Phật nói rằng Bồ-tát ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn, trong công đức 'nghe điều chưa từng nghe' (công đức thứ nhất trong mười công đức của người tu kinh này) có Niết-bàn và Đại Niết-bàn. Thế nào là Niết-bàn? Thế nào là Đại Niết-bàn?"
Bấy giờ Phật khen Bồ-tát ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương: "Lành thay, lành thay, này thiện nam tử! Nếu Bồ-tát nào được niệm tổng trì (sức nhớ giữ mọi điều đã nghe không quên) thì mới hỏi được như ông hỏi. Này thiện nam tử! Như người đời nói: có biển và biển lớn, có sông và sông lớn, có núi và núi lớn, có đất và đất lớn, có thành và thành lớn, có chúng sinh và chúng sinh lớn, có vua và vua lớn, có người và người lớn, có trời và trời trong các trời (tôn hiệu của Phật, bậc cao quý nhất trong các bậc cao quý), có đường và đường lớn. Niết-bàn cũng vậy, có Niết-bàn và có Đại Niết-bàn.
Thế nào là Niết-bàn? Này thiện nam tử! Như người đói được chút cơm ăn thì gọi là yên vui; sự yên vui ấy cũng gọi là Niết-bàn. Như người bệnh được khỏi thì gọi là yên vui; sự yên vui ấy cũng gọi là Niết-bàn. Như người sợ hãi có được chỗ nương tựa thì được yên vui; sự yên vui ấy cũng gọi là Niết-bàn. Như người nghèo được bảy thứ báu thì được yên vui; sự yên vui ấy cũng gọi là Niết-bàn. Như người quán xương trắng (phép quán tưởng thân thể chỉ là bộ xương để dứt lòng ham muốn) mà không khởi tham dục thì được yên vui; sự yên vui ấy cũng gọi là Niết-bàn. Niết-bàn như thế không được gọi là Đại Niết-bàn. Vì sao? Vì đó là do đói khát, do bệnh, do sợ, do nghèo, do sinh lòng tham đắm. Đó gọi là Niết-bàn, không phải Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử! Nếu phàm phu và Thanh văn, hoặc nhờ đạo thế tục (cách tu thiền định thông thường của thế gian), hoặc nhờ thánh đạo (con đường tu của bậc thánh), mà dứt được các kết của cõi Dục thì được yên vui; sự yên vui ấy cũng gọi là Niết-bàn, nhưng không được gọi là Đại Niết-bàn. Dứt được các kết của Sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất) cho đến dứt được các kết của cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ thì được yên vui; sự yên vui ấy cũng gọi là Niết-bàn, nhưng không được gọi là Đại Niết-bàn. Vì sao? Vì còn sinh lại phiền não, còn có tập khí (thói quen, dấu vết phiền não còn sót lại sau khi đã dứt phiền não).
Thế nào gọi là tập khí phiền não? Thanh văn và Duyên giác còn có hơi hướng phiền não, như nói: thân ta, áo ta, ta đi, ta đến, ta nói, ta nghe. (Họ cho rằng) chư Phật Như Lai nhập Niết-bàn, và tính của Niết-bàn là không ngã, không lạc, chỉ có thường và tịnh; đó gọi là tập khí phiền não. (Họ cho rằng) Phật, Pháp, Tăng có tướng sai khác; Như Lai rốt cuộc nhập Niết-bàn (mà mất hẳn); Niết-bàn mà Thanh văn, Duyên giác và chư Phật Như Lai chứng được đều ngang nhau không khác. Vì lẽ ấy, điều mà nhị thừa (hai thừa Thanh văn và Duyên giác) chứng được không phải là Đại Niết-bàn. Vì sao? Vì không có thường, lạc, ngã, tịnh. Có thường, lạc, ngã, tịnh mới được gọi là Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử! Ví như có nơi chứa được mọi dòng nước thì gọi là biển lớn; nơi mà Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát và chư Phật Như Lai đều vào được thì gọi là Đại Niết-bàn. Nơi nào gồm thâu được vô lượng pháp lành như bốn thiền (bốn tầng thiền định), ba tam-muội (ba loại định: định về không, định về vô tướng, định về vô nguyện tức không cầu mong gì), tám bối xả (tám pháp giải thoát, quay lưng buông bỏ sự ràng buộc), tám thắng xứ (tám phép quán làm chủ được cảnh), mười nhất thiết xứ (mười phép quán một yếu tố như đất, nước… trùm khắp mọi nơi), thì gọi là Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử! Ví như có con sông mà con hương tượng bậc nhất cũng không chạm được đáy thì gọi là lớn. Thanh văn, Duyên giác cho đến Bồ-tát Thập trụ chưa thấy được Phật tính, thì (điều họ đạt) gọi là Niết-bàn, không phải Đại Niết-bàn. Nếu thấy rõ ràng Phật tính thì mới được gọi là Đại Niết-bàn. Đại Niết-bàn này chỉ có voi chúa lớn mới chạm tới tận đáy; voi chúa lớn tức là chư Phật. Này thiện nam tử! Núi mà ma-ha-na-già (con voi lớn hay rồng lớn, ví bậc có sức mạnh lớn), bát-kiền-đà (?) cùng các đại lực sĩ trải qua thời gian dài vẫn không leo lên được, mới gọi là núi lớn. Nơi mà Thanh văn, Duyên giác và các Bồ-tát, (dù là) ma-ha-na-già hay đại lực sĩ, đều không thấy được, như thế mới gọi là Đại Niết-bàn.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nơi vua nhỏ ở thì gọi là thành nhỏ; nơi vua Chuyển luân thánh vương ở mới gọi là thành lớn. Chỗ trú của Thanh văn, Duyên giác (là những bậc còn phải trải qua) tám vạn, sáu vạn, bốn vạn, hai vạn, một vạn (kiếp mới thành giác ngộ trọn vẹn) (?) gọi là Niết-bàn; chỗ ở của bậc Thánh vương làm chủ pháp vô thượng (tức Phật) mới được gọi là Đại bát-niết-bàn (Niết-bàn lớn trọn vẹn). Vì thế gọi là Đại bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử! Ví như có người thấy bốn loại quân (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) mà không sợ hãi, nên biết người ấy gọi là chúng sinh lớn. Nếu có chúng sinh không sợ hãi phiền não và nghiệp ác (việc làm ác dẫn tới quả khổ) của ba đường ác, mà còn ở trong đó cứu độ rộng khắp chúng sinh, nên biết người ấy được Đại Niết-bàn. Nếu có người biết cúng dường cha mẹ, cung kính sa-môn và Bà-la-môn, tu sửa pháp lành, nói lời thành thật không lừa dối, nhẫn được các điều ác, bố thí cho người nghèo thiếu, thì gọi là bậc đại trượng phu (người nam tử lớn, bậc có chí khí cao cả). Bồ-tát cũng vậy, có lòng đại từ bi thương xót tất cả, đối với chúng sinh như cha mẹ, có thể đưa chúng sinh vượt qua sông sinh tử, chỉ bày khắp cho chúng sinh con đường nhất thật. Đó gọi là Đại bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử! "Đại" nghĩa là không thể nghĩ bàn. Nếu không thể nghĩ bàn, thì tất cả chúng sinh không thể tin được; đó gọi là Đại bát-niết-bàn. Vì chỉ có Phật và Bồ-tát thấy được, nên gọi là Đại Niết-bàn. Vì nhân duyên gì lại gọi là "đại"? Vì phải trải qua vô lượng nhân duyên rồi mới được, nên gọi là đại. Này thiện nam tử! Như người đời, điều gì do nhiều nhân duyên mới có được thì gọi là lớn; Niết-bàn cũng vậy, vì do nhiều nhân duyên mới có được nên gọi là lớn.
Vì sao lại gọi là Đại Niết-bàn? Vì có đại ngã (cái ta lớn chân thật) nên gọi là Đại Niết-bàn. Niết-bàn không có cái ngã (theo nghĩa thông thường); vì đại tự tại (hoàn toàn tự do làm chủ, không bị gì ràng buộc) nên gọi là đại ngã. Thế nào gọi là đại tự tại? Có tám sự tự tại thì gọi là ngã. Tám điều ấy là gì? Một là có thể hiện một thân thành nhiều thân, số thân lớn nhỏ như hạt bụi nhỏ, đầy khắp vô lượng thế giới mười phương. Thân Như Lai thật ra không phải hạt bụi, nhưng vì tự tại nên hiện thân như hạt bụi. Sự tự tại như thế là đại ngã.
Hai là hiện một thân nhỏ như hạt bụi mà đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới (một vùng vũ trụ rộng lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ). Thân Như Lai thật ra không đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới. Vì sao? Vì không bị ngăn ngại; chỉ vì tự tại nên đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới. Sự tự tại như thế gọi là đại ngã. Ba là có thể đem thân đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới này nhẹ nhàng bay lên không, vượt qua các thế giới của chư Phật nhiều như cát của hai mươi con sông Hằng (sông lớn ở Ấn Độ; cát sông Hằng ví số nhiều không đếm xuể) mà không bị trở ngại. Thân Như Lai thật ra không có nặng nhẹ, nhưng vì tự tại nên có thể làm nặng làm nhẹ. Sự tự tại như thế gọi là đại ngã.
Bốn là vì tự tại nên được tự tại. Thế nào là tự tại? Như Lai một tâm an trụ không lay động, mà những thân hóa hiện ra với vô lượng hình loại đều khiến mỗi thân có tâm. Có khi Như Lai chỉ làm một việc mà khiến mỗi chúng sinh đều được thành tựu. Thân Như Lai thường ở một cõi mà khiến tất cả ở các cõi khác đều thấy. Sự tự tại như thế gọi là đại ngã.
Năm là vì các căn tự tại. Thế nào gọi là các căn tự tại? Một căn của Như Lai cũng có thể thấy hình sắc, nghe âm thanh, ngửi mùi hương, phân biệt vị, cảm nhận xúc chạm, biết các pháp. Sáu căn của Như Lai cũng không (bám vào việc) thấy hình sắc, nghe âm thanh, ngửi mùi hương, phân biệt vị, cảm nhận xúc chạm, biết các pháp. Vì tự tại nên khiến các căn tự tại. Sự tự tại như thế gọi là đại ngã.
Sáu là vì tự tại nên đạt được tất cả các pháp, mà tâm Như Lai cũng không có ý nghĩ là mình đạt được. Vì sao? Vì không có gì để đạt. Nếu là có thì mới gọi là đạt được; thật ra không có gì, sao gọi là đạt được? Nếu Như Lai còn cho rằng có ý nghĩ đạt được thì chư Phật không được Niết-bàn. Vì không có sự đạt được nên gọi là được Niết-bàn. Vì tự tại nên đạt được tất cả các pháp; vì đạt được các pháp nên gọi là đại ngã.
Bảy là vì tự tại trong lời nói. Như Lai giảng nghĩa của một bài kệ (bài thơ tụng, thường gồm bốn câu) trải qua vô lượng kiếp mà nghĩa vẫn không hết; nghĩa ấy tức là giới, hoặc định, hoặc bố thí, hoặc trí tuệ. Lúc ấy Như Lai hoàn toàn không khởi ý nghĩ "ta nói, người kia nghe", cũng không khởi ý nghĩ "đây là một bài kệ". Người thế gian lấy bốn câu làm một bài kệ; vì theo cách nói thế tục nên gọi là kệ. Tính của tất cả các pháp cũng không có lời nói, nhưng vì tự tại nên Như Lai giảng nói; vì giảng nói được như thế nên gọi là đại ngã.
Tám là Như Lai trùm khắp mọi nơi như hư không. Tính của hư không không thể thấy được; Như Lai cũng vậy, thật ra không thể thấy được, nhưng vì tự tại nên khiến tất cả đều thấy. Sự tự tại như thế gọi là đại ngã. Đại ngã như thế gọi là Đại Niết-bàn. Vì lẽ ấy mà gọi là Đại Niết-bàn.
Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như kho báu có nhiều thứ quý lạ, đủ cả trăm loại, nên gọi là kho lớn. Kho tàng sâu xa của chư Phật Như Lai cũng vậy, có nhiều điều kỳ lạ, đầy đủ không thiếu, nên gọi là Đại Niết-bàn. Lại nữa, này thiện nam tử! Vật gì không có giới hạn mới gọi là lớn; Niết-bàn không có giới hạn, vì thế gọi là lớn.
Lại nữa, này thiện nam tử! Vì có đại lạc (niềm vui lớn) nên gọi là Đại Niết-bàn. Niết-bàn không có cái vui (thông thường), nhưng vì có bốn niềm vui nên gọi là Đại Niết-bàn. Bốn niềm vui ấy là gì? Một là vì dứt các cái vui. Không dứt cái vui (thông thường) thì gọi là khổ; nếu còn có khổ thì không gọi là đại lạc. Vì dứt cái vui nên không còn khổ; không khổ không vui mới gọi là đại lạc. Tính của Niết-bàn không khổ không vui, vì thế Niết-bàn gọi là đại lạc. Vì lẽ ấy gọi là Đại Niết-bàn. Lại nữa, này thiện nam tử! Vui có hai loại: một là của phàm phu, hai là của chư Phật. Cái vui của phàm phu vô thường, hư hoại, vì thế không phải là vui. Chư Phật vui thường còn, không biến đổi, nên gọi là đại lạc. Lại nữa, này thiện nam tử! Có ba loại thọ (cảm giác): một là khổ thọ (cảm giác khổ), hai là lạc thọ (cảm giác vui), ba là cảm giác không khổ không vui. Cảm giác không khổ không vui ấy cũng là khổ. Niết-bàn tuy cũng giống là không khổ không vui, nhưng lại gọi là đại lạc. Vì là đại lạc nên gọi là Đại Niết-bàn. Hai là vì đại tịch tĩnh (vắng lặng lớn) nên gọi là đại lạc. Tính của Niết-bàn là vắng lặng lớn. Vì sao? Vì xa lìa mọi pháp náo động ồn ào. Vì vắng lặng lớn nên gọi là Đại Niết-bàn.
Ba là vì biết tất cả nên gọi là đại lạc. Không biết tất cả thì không gọi là đại lạc. Chư Phật Như Lai biết tất cả nên gọi là đại lạc. Vì là đại lạc nên gọi là Đại Niết-bàn.
Bốn là vì thân không hư hoại nên gọi là đại lạc. Thân nếu có thể hư hoại thì không gọi là vui. Thân Như Lai như kim cương, không hư hoại, không phải thân phiền não, không phải thân vô thường, nên gọi là đại lạc. Vì là đại lạc nên gọi là Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử! Tên gọi ở thế gian, có tên có nguyên do, có tên không có nguyên do. Tên có nguyên do như Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật): mẹ tên là Xá-lợi, nhân theo mẹ mà đặt tên nên gọi là Xá-lợi-phất (con của bà Xá-lợi). Như vị đạo nhân Ma-du-la sinh ở nước Ma-du-la, nhân theo tên nước mà đặt tên nên gọi là đạo nhân Ma-du-la. Như Mục-kiền-liên (một đại đệ tử của Phật): Mục-kiền-liên chính là họ, nhân theo họ mà đặt tên nên gọi là Mục-kiền-liên. Như ta sinh trong dòng họ Cù-đàm, nhân theo họ mà đặt tên nên gọi là Cù-đàm. Như vị đạo nhân Tỳ-xá-khư: Tỳ-xá-khư là tên một ngôi sao, nhân theo sao mà đặt tên nên gọi là Tỳ-xá-khư. Như người có sáu ngón tay, nhân có sáu ngón nên gọi là người sáu ngón. Như Phật nô, Thiên nô (đầy tớ của Phật, đầy tớ của trời), nhân theo Phật, theo trời mà gọi là Phật nô, Thiên nô. Nhân sinh ra từ chỗ ẩm ướt nên gọi là thấp sinh (loài sinh từ chỗ ẩm). Như nhân theo tiếng kêu mà gọi là ca-ca-la (con quạ), gọi là cứu-cứu-la (con gà?), đát-đát-la (?). Những tên như thế là tên có nguyên do. Tên không có nguyên do như hoa sen, đất, nước, lửa, gió, hư không. Như chữ mạn-đà-bà, một tên mà có hai nghĩa thật: một là điện đường (nhà lớn), hai là nhà uống nước; không uống nước cũng vẫn được gọi là mạn-đà-bà. Như tát-bà-xa-đa được gọi là lọng rắn, thật ra không phải lọng rắn; đó gọi là không có nguyên do mà gượng đặt tên. Như chỉ-la-bà-di được gọi là ăn dầu, thật ra không ăn dầu, gượng đặt tên là ăn dầu; đó gọi là không có nguyên do mà gượng đặt tên.
Này thiện nam tử! Đại Niết-bàn này cũng vậy, không có nguyên do mà gượng đặt tên. Này thiện nam tử! Ví như hư không, không phải vì so với khoảng trống nhỏ mà gọi là hư không lớn; Niết-bàn cũng vậy, không phải vì so với tướng nhỏ mà gọi là Đại Niết-bàn. Này thiện nam tử! Ví như có pháp không thể cân lường, không thể nghĩ bàn, nên gọi là lớn; Niết-bàn cũng vậy, không thể cân lường, không thể nghĩ bàn, nên được gọi là Đại bát-niết-bàn.
Vì thuần tịnh (hoàn toàn trong sạch) nên gọi là Đại Niết-bàn. Thế nào là thuần tịnh? Tịnh có bốn loại. Bốn loại ấy là gì? Một là: hai mươi lăm cõi tồn tại gọi là bất tịnh; vì dứt hẳn được chúng nên được gọi là tịnh. Tịnh tức là Niết-bàn. Niết-bàn như thế cũng được gọi là "có", nhưng Niết-bàn này thật ra không phải là "có"; chư Phật Như Lai theo cách nói thế tục nên nói Niết-bàn là có. Ví như người đời gọi người không phải cha là cha, người không phải mẹ là mẹ; thật không phải cha mẹ mà gọi là cha mẹ. Niết-bàn cũng vậy, theo cách nói thế tục nên nói chư Phật có Đại Niết-bàn. Hai là vì nghiệp thanh tịnh. Tất cả phàm phu nghiệp không thanh tịnh nên không có Niết-bàn; chư Phật Như Lai nghiệp thanh tịnh nên gọi là đại tịnh. Vì đại tịnh nên gọi là Đại Niết-bàn. Ba là vì thân thanh tịnh. Thân nếu vô thường thì gọi là bất tịnh; thân Như Lai thường còn nên gọi là đại tịnh. Vì đại tịnh nên gọi là Đại Niết-bàn. Bốn là vì tâm thanh tịnh. Tâm nếu có lậu thì gọi là bất tịnh; tâm Phật vô lậu nên gọi là đại tịnh. Vì đại tịnh nên gọi là Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử! Đó gọi là thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành) tu hành kinh Đại Niết-bàn như thế thì thành tựu đầy đủ phần công đức thứ nhất.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai mươi ba.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ hai mươi bốn.
Ngài Đàm-vô-sấm, vị Tam tạng (bậc thông suốt ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào đời Bắc Lương.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video