Phẩm Bồ-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; “Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương” là tên vị Bồ-tát, nghĩa là “Vua đức cao quý, ánh sáng chiếu khắp”), thứ mười, phần năm
Lại nữa, này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe)! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát (vị Bồ-tát lớn, đã tu hành lâu dài, có công hạnh to lớn) tu theo kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn (Niết-bàn: cảnh giới giải thoát hoàn toàn, dứt hết khổ đau và phiền não; “Đại Niết-bàn” là Niết-bàn rốt ráo của chư Phật, cũng là tên bộ kinh này), mà thành tựu trọn vẹn công đức (phẩm chất tốt lành có được nhờ tu tập) thứ bảy?
Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu theo kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn, suy nghĩ thế này: “Pháp nào có thể làm cận nhân (nguyên nhân gần, nguyên nhân trực tiếp) cho Đại Bát-niết-bàn (tức Đại Niết-bàn; “bát” nghĩa là hoàn toàn)?” Bồ-tát liền biết có bốn pháp làm cận nhân cho Đại Niết-bàn. Nếu nói siêng tu mọi khổ hạnh (lối tu hành hành hạ thân xác, như nhịn ăn, phơi nắng…) là nhân duyên gần của Đại Niết-bàn thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì lìa bốn pháp này mà được Niết-bàn thì không có lẽ ấy. Bốn pháp là gì? Một là gần gũi bạn lành; hai là chuyên tâm nghe pháp (pháp: lời dạy của Phật); ba là buộc niệm suy xét (giữ tâm chăm chú vào điều đã nghe mà suy ngẫm); bốn là tu hành đúng như pháp.
Này thiện nam tử! Ví như có người thân mắc nhiều bệnh: hoặc nóng, hoặc lạnh, hoặc suy kiệt, tiêu chảy, sốt rét, hoặc bị tà ma quỷ độc, bèn đến chỗ thầy thuốc giỏi. Thầy thuốc giỏi liền tùy bệnh mà kê thuốc. Người ấy hết lòng nghe theo lời thầy, theo lời dặn mà bào chế thuốc, uống đúng cách. Uống xong thì khỏi bệnh, thân được an vui. Người có bệnh ví cho các Bồ-tát. Thầy thuốc giỏi ví cho thiện tri thức (người thầy, người bạn hiền dẫn dắt mình trên đường tu). Lời thầy thuốc dạy ví cho kinh Phương Đẳng (các kinh điển Đại thừa, giảng giáo lý rộng lớn, bình đẳng). Khéo nghe theo lời thầy ví cho khéo suy ngẫm nghĩa lý kinh Phương Đẳng. Theo lời dạy mà bào chế thuốc ví cho tu hành đúng như pháp ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ, gồm bốn niệm xứ, bốn chính cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chính đạo). Bệnh được khỏi ví cho diệt phiền não (những tâm trạng xấu làm rối loạn, khổ não như tham, giận, si mê). Được an vui ví cho được Niết-bàn với bốn đức thường, lạc, ngã, tịnh (thường: còn mãi không đổi; lạc: an vui chân thật; ngã: tự tại chân thật; tịnh: trong sạch tuyệt đối).
Này thiện nam tử! Ví như có vị vua muốn trị nước đúng phép để dân được an vui, bèn hỏi các bề tôi có trí rằng phép ấy thế nào. Các bề tôi liền đem phép cũ của các vua đời trước ra tâu. Vua nghe xong hết lòng tin theo mà làm, trị nước đúng phép, không có kẻ thù oán. Vì thế khiến dân được an vui, không lo lắng. Này thiện nam tử! Nhà vua ví cho các Bồ-tát. Các bề tôi có trí ví cho thiện tri thức. Phép trị nước mà bề tôi tâu với vua ví cho mười hai bộ kinh (toàn bộ lời Phật dạy, chia làm mười hai thể loại). Vua nghe xong hết lòng tin theo mà làm, ví cho các Bồ-tát buộc tâm suy ngẫm mọi nghĩa sâu xa của mười hai bộ kinh. Trị nước đúng phép ví cho các Bồ-tát tu hành đúng như pháp, tức là sáu ba-la-mật (sáu pháp tu đưa người sang bờ giải thoát: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ). Nhờ tu tập sáu ba-la-mật nên không có kẻ thù oán, ví cho các Bồ-tát đã lìa bọn giặc ác là các kết (những thứ trói buộc chúng sinh vào vòng khổ) và phiền não. Được an vui ví cho các Bồ-tát được Đại Niết-bàn thường, lạc, ngã, tịnh.
Này thiện nam tử! Ví như có người mắc bệnh hủi nặng. Có người bạn tốt bảo rằng: “Nếu anh đến được bên núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) thì bệnh có thể khỏi. Vì sao? Vì ở đó có thuốc hay, vị như cam lộ (nước thần ngọt ngào của cõi trời, uống vào khỏi chết); ai uống được thì bệnh nào cũng khỏi.” Người ấy hết lòng tin việc đó, liền đến núi kia hái uống cam lộ, bệnh khỏi, thân được an vui. Bệnh hủi nặng ví cho các phàm phu (người thường chưa giác ngộ). Người bạn tốt ví cho các vị Bồ-tát Ma-ha-tát. Hết lòng tin nhận ví cho bốn tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ – ban vui, bi – cứu khổ, hỷ – vui theo điều lành của người, xả – buông bỏ, bình đẳng). Núi Tu-di ví cho tám thánh đạo (tám con đường chân chính dẫn đến giải thoát: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng). Vị cam lộ ví cho Phật tính (bản tính có thể thành Phật sẵn có trong mọi chúng sinh). Bệnh hủi được khỏi ví cho lìa phiền não. Được an vui ví cho được Niết-bàn thường, lạc, ngã, tịnh.
Này thiện nam tử! Ví như có người nuôi dạy nhiều đệ tử thông minh, trí lớn; người ấy ngày đêm thường dạy không biết mệt. Các Bồ-tát cũng như vậy: mọi chúng sinh, kẻ tin người không tin, các ngài vẫn thường dạy dỗ, cảm hóa, không hề mỏi mệt chán nản.
Này thiện nam tử! Thiện tri thức là các Bồ-tát, Phật, Bích-chi Phật (bậc tự mình tu mà giác ngộ, không nghe pháp từ Phật, không thuyết pháp rộng rãi), Thanh văn (đệ tử nghe tiếng Phật dạy mà tu chứng), và những người tin kinh Phương Đẳng. Vì sao gọi là thiện tri thức? Thiện tri thức là người có thể dạy chúng sinh xa lìa mười điều ác (giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói thêu dệt, tham lam, giận dữ, tà kiến) và tu hành mười điều lành (ngược lại mười điều ác). Vì nghĩa ấy nên gọi là thiện tri thức. Lại nữa, thiện tri thức là người nói đúng như pháp và làm đúng như lời nói. Thế nào gọi là nói đúng như pháp, làm đúng như lời nói? Tự mình không giết hại, dạy người không giết hại; cho đến tự mình giữ chính kiến (cái thấy đúng đắn về nhân quả và chân lý), dạy người giữ chính kiến. Nếu được như thế thì gọi là thiện tri thức chân thật. Tự mình tu bồ-đề (con đường giác ngộ), cũng dạy người tu bồ-đề; vì nghĩa ấy nên gọi là thiện tri thức. Tự mình tu được lòng tin, giữ giới (giữ các điều răn của Phật), bố thí, nghe nhiều và trí tuệ, cũng dạy người lòng tin, giữ giới, bố thí, nghe nhiều và trí tuệ; lại vì nghĩa ấy nên gọi là thiện tri thức. Thiện tri thức là người có pháp lành. Pháp lành gì? Việc mình làm không cầu vui cho riêng mình, mà thường vì chúng sinh cầu niềm vui; thấy người khác có lỗi không bới móc chỗ kém của họ; miệng thường nói những điều thuần lành. Vì nghĩa ấy nên gọi là thiện tri thức.
Này thiện nam tử! Như mặt trăng trên trời từ ngày mồng một đến ngày rằm lớn dần lên, thiện tri thức cũng như vậy, khiến những người học đạo xa dần pháp ác, tăng trưởng pháp lành. Này thiện nam tử! Nếu ai gần gũi thiện tri thức thì giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (năm phần công đức của bậc giác ngộ: giới – giữ điều răn; định – tâm vững lặng; tuệ – trí sáng suốt; giải thoát – thoát khỏi trói buộc; giải thoát tri kiến – biết rõ mình đã giải thoát) xưa chưa có liền có, cái chưa đầy đủ thì được tăng thêm, mở rộng. Vì sao? Vì gần gũi thiện tri thức. Nhờ gần gũi ấy lại thấu suốt nghĩa rất sâu của mười hai bộ kinh. Nếu nghe được nghĩa rất sâu của mười hai bộ kinh ấy thì gọi là nghe pháp. Nghe pháp là nghe kinh điển Phương Đẳng Đại thừa (Đại thừa: “cỗ xe lớn”, giáo pháp hướng đến cứu độ tất cả chúng sinh và thành Phật). Nghe kinh Phương Đẳng gọi là nghe pháp chân thật. Nghe pháp chân thật tức là nghe nhận kinh Đại Niết-bàn. Trong kinh Đại Niết-bàn được nghe rằng có Phật tính, và Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là “bậc đến từ chân như”) rốt cuộc không bát-niết-bàn (không nhập diệt hẳn, không mất đi hoàn toàn). Vì thế gọi là chuyên tâm nghe pháp. Chuyên tâm nghe pháp gọi là tám thánh đạo; vì tám thánh đạo có thể dứt tham muốn, giận dữ, ngu si nên gọi là nghe pháp. Nghe pháp gọi là mười một cái không (mười một cách quán xét thấy các pháp đều trống rỗng, không có tự thể); vì nhờ các cái không ấy mà đối với mọi pháp không chấp vào hình tướng. Nghe pháp gọi là tâm mới phát, cho đến tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề rốt ráo (A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề: sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn vẹn của Phật). Vì nhờ tâm ban đầu mà được Đại Niết-bàn. Không phải chỉ nhờ nghe mà được Đại Niết-bàn, mà nhờ tu tập mới được Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử! Ví như người bệnh tuy nghe lời thầy thuốc dặn và tên thuốc mà không thể khỏi bệnh; nhờ uống thuốc mới khỏi được bệnh. Tuy nghe pháp mười hai nhân duyên sâu xa (giáo lý giảng mười hai khâu nối tiếp nhau làm nên vòng sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu nhập, xúc, thụ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết), vẫn không thể dứt mọi phiền não; phải nhờ buộc niệm khéo suy xét mới dứt trừ được. Đó gọi là pháp thứ ba: buộc niệm suy xét. Lại theo nghĩa nào gọi là buộc niệm suy xét? Tức là ba tam-muội (tam-muội: trạng thái tâm định, chuyên chú vững lặng): không tam-muội, vô tướng tam-muội, vô tác tam-muội. Không là đối với hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm cảnh giới mà chúng sinh còn phải tái sinh trong ba cõi) không thấy có một cái gì thật. Vô tác là đối với hai mươi lăm cõi hữu không mong cầu gì. Vô tướng là không có mười tướng, tức là tướng hình sắc, tướng âm thanh, tướng mùi hương, tướng vị, tướng xúc chạm, tướng sinh, tướng trụ, tướng diệt, tướng nam, tướng nữ. Tu tập ba tam-muội như thế gọi là Bồ-tát buộc niệm suy xét.
Thế nào gọi là tu hành đúng như pháp? Tu hành đúng như pháp tức là tu hành đàn ba-la-mật (bố thí ba-la-mật) cho đến bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ ba-la-mật); biết tướng chân thật của ấm, nhập, giới (ấm: năm nhóm hợp thành con người là sắc, thụ, tưởng, hành, thức; nhập: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng; giới: mười tám yếu tố gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức); lại biết Thanh văn, Duyên giác (bậc tự quán nhân duyên mà giác ngộ, tức Bích-chi Phật) và chư Phật đều cùng một đường mà nhập Niết-bàn. Pháp ở đây tức là thường, lạc, ngã, tịnh: không sinh, không già, không bệnh, không chết, không đói, không khát, không khổ, không phiền não, không thoái lui, không chìm mất. Này thiện nam tử! Người hiểu nghĩa sâu xa của Đại Niết-bàn thì biết chư Phật rốt cuộc không hề nhập vào Niết-bàn theo nghĩa mất hẳn.
Này thiện nam tử! Thiện tri thức chân thật bậc nhất là các Bồ-tát và chư Phật Thế Tôn (Thế Tôn: bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật). Vì sao? Vì các ngài thường dùng ba cách khéo điều phục (dạy dỗ, uốn nắn) chúng sinh. Ba cách là gì? Một là hoàn toàn dùng lời dịu dàng; hai là hoàn toàn quở trách; ba là vừa lời dịu dàng vừa quở trách. Vì nghĩa ấy nên Bồ-tát và chư Phật là thiện tri thức chân thật.
Lại nữa, này thiện nam tử! Phật và Bồ-tát là bậc đại y vương nên gọi là thiện tri thức. Vì sao? Vì biết bệnh, biết thuốc, tùy bệnh cho thuốc. Ví như thầy thuốc giỏi thông thạo tám ngành y thuật, trước hết xem tướng bệnh. Tướng bệnh có ba loại. Ba loại là gì? Là phong, nhiệt, thủy (theo y học Ấn Độ xưa: bệnh do gió/khí, bệnh do nóng, bệnh do nước/đàm). Người bệnh phong thì cho dùng bơ dầu; người bệnh nhiệt thì cho dùng đường phèn; người bệnh thủy thì cho dùng nước gừng. Vì biết gốc bệnh mà cho thuốc nên khỏi bệnh, nên gọi là thầy thuốc giỏi. Phật và Bồ-tát cũng như vậy, biết bệnh của phàm phu có ba loại: một là tham muốn, hai là giận dữ, ba là ngu si. Người bệnh tham muốn thì dạy quán tướng xương trắng (tưởng tượng thân người chỉ là bộ xương để dứt lòng ham sắc dục); người bệnh giận dữ thì dạy quán tướng từ bi (khởi lòng thương yêu, xót thương); người bệnh ngu si thì dạy quán tướng mười hai nhân duyên. Vì nghĩa ấy nên chư Phật, Bồ-tát gọi là thiện tri thức.
Này thiện nam tử! Như người lái thuyền lớn khéo đưa người qua sông nên gọi là người lái thuyền lớn. Chư Phật, Bồ-tát cũng như vậy, đưa chúng sinh vượt biển lớn sinh tử. Vì nghĩa ấy nên gọi là thiện tri thức. Lại nữa, này thiện nam tử! Nhờ Phật và Bồ-tát mà chúng sinh tu được đầy đủ gốc rễ của các pháp lành. Này thiện nam tử! Ví như núi Tuyết (dãy Hy-mã-lạp-sơn) là nơi gốc của đủ loại thuốc quý nhiệm mầu; Phật và Bồ-tát cũng như vậy, đều là nơi gốc của mọi điều lành. Vì nghĩa ấy nên gọi là thiện tri thức.
Này thiện nam tử! Trong núi Tuyết có loại thuốc thơm thượng hạng tên là Sa-ha. Ai thấy được thì sống lâu vô lượng, không có bệnh khổ; tuy có bốn thứ độc cũng không làm hại được. Ai chạm vào thì tuổi thọ tăng đến đủ một trăm hai mươi năm. Ai nghĩ đến thì được túc mạng trí (trí biết các đời trước của mình). Vì sao? Vì sức mạnh của thuốc. Chư Phật, Bồ-tát cũng như vậy: ai thấy được thì liền dứt trừ mọi phiền não; tuy có bốn ma (bốn thứ gây chướng ngại người tu: phiền não ma, ngũ ấm ma, tử ma – cái chết, thiên ma – ma vương cõi trời) cũng không quấy nhiễu được. Ai chạm đến thì mạng sống không bị chết yểu, không sinh, không chết, không thoái lui, không chìm mất; chạm đến ở đây là được ở bên Phật nghe nhận diệu pháp. Ai nghĩ đến thì được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Vì nghĩa ấy nên chư Phật, Bồ-tát gọi là thiện tri thức.
Này thiện nam tử! Như trong núi Hương Sơn có ao nước A-na-bà-đạp-đa (hồ nước mát lớn trên núi tuyết, nơi phát nguồn các sông lớn của Ấn Độ). Nhờ ao ấy mà có bốn sông lớn, tức là sông Hằng, sông Tân-đầu (sông Ấn), sông Tư-đà và sông Bác-xoa. Chúng sinh ở thế gian thường nói: “Người có tội tắm ở bốn sông này thì mọi tội được tiêu.” Phải biết lời ấy là hư dối không thật. Ngoài điều đó ra, cái gì mới là thật? Chư Phật, Bồ-tát mới là thật. Vì sao? Vì ai gần gũi các ngài thì diệt trừ được mọi tội. Vì nghĩa ấy nên gọi là thiện tri thức.
Lại nữa, này thiện nam tử! Ví như các cây thuốc, mọi rừng cây, trăm thứ lúa, mía, hoa quả trên mặt đất gặp trời nắng hạn sắp khô chết. Long vương Nan-đà và Bà-nan-đà (hai vị vua rồng làm mưa) thương xót chúng sinh, từ biển lớn bay lên đổ mưa lành, mọi rừng cây, trăm thứ lúa, cỏ cây được thấm nhuần sống lại. Mọi chúng sinh cũng như vậy: các gốc lành sắp tiêu mất, chư Phật, Bồ-tát khởi lòng đại từ bi, từ biển trí tuệ đổ mưa cam lộ, khiến chúng sinh lại có đủ mười điều lành. Vì nghĩa ấy nên chư Phật, Bồ-tát gọi là thiện tri thức.
Này thiện nam tử! Ví như thầy thuốc giỏi thông thạo tám ngành y thuật, thấy người bệnh thì không kể dòng dõi, đẹp xấu, tiền của châu báu, đều chữa cho tất cả; vì thế đời khen là bậc đại lương y. Chư Phật, Bồ-tát cũng như vậy, thấy chúng sinh có bệnh phiền não thì không kể dòng dõi, đẹp xấu, tiền của châu báu, khởi lòng thương xót, đều nói pháp cho nghe; chúng sinh nghe xong thì bệnh phiền não được trừ. Vì nghĩa ấy nên chư Phật, Bồ-tát gọi là thiện tri thức. Nhờ nhân duyên gần gũi bạn lành ấy mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Thế nào là Bồ-tát nhờ nhân duyên nghe pháp mà được gần với Đại Bát-niết-bàn? Mọi chúng sinh nhờ nghe pháp mà có đủ tín căn (gốc rễ của lòng tin). Được tín căn rồi thì thích làm bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, được quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của bậc thánh, đã “vào dòng thánh”) cho đến quả Phật. Vì vậy phải biết rằng được các pháp lành đều là nhờ sức của nhân duyên nghe pháp.
Này thiện nam tử! Ví như vị trưởng giả (người giàu có, có địa vị) chỉ có một con trai, sai đi nước khác buôn bán những thứ cần dùng. Ông chỉ cho con những chỗ đường thông, đường tắc, lại răn rằng: “Nếu gặp gái dâm đãng, chớ có đắm yêu; nếu đắm yêu thì mất thân mạng và cả của cải. Kẻ xấu ác cũng chớ giao du.” Người con kính vâng lời cha dạy, thân tâm an vui, thu được nhiều của báu. Bồ-tát Ma-ha-tát giảng nói điều cốt yếu của pháp cho chúng sinh cũng như vậy, chỉ cho chúng sinh và bốn chúng (bốn hạng đệ tử Phật: tì-kheo, tì-kheo-ni, cư sĩ nam, cư sĩ nữ) những chỗ thông, tắc của các con đường. Các chúng sinh ấy nhờ nghe pháp mà xa lìa các điều ác, đầy đủ pháp lành. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử! Ví như gương sáng soi mặt người, không gì là không rõ. Gương sáng nghe pháp cũng như vậy, ai soi vào thì thấy thiện ác rõ ràng, không bị che mờ. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử! Ví như người buôn muốn đến bãi châu báu mà không biết đường; có người chỉ cho, người ấy theo lời liền đến bãi châu báu, thu được vô số của quý không kể xiết. Mọi chúng sinh cũng như vậy, muốn đến chỗ tốt để lấy báu của đạo mà không biết chỗ thông, tắc của đường đi; Bồ-tát chỉ cho, chúng sinh làm theo, liền đến được chỗ tốt, được báu Đại Niết-bàn vô thượng. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử! Ví như voi say cuồng dại, hung dữ, hay muốn giết hại. Có người thuần voi dùng móc sắt lớn móc bổ vào đỉnh đầu nó, lập tức nó thuần phục, tâm dữ hết sạch. Mọi chúng sinh cũng như vậy, vì say tham muốn, giận dữ, ngu si nên muốn làm nhiều điều ác. Các Bồ-tát dùng móc nghe pháp bổ vào khiến họ dừng lại, không còn khởi tâm làm các điều ác nữa. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Vì thế Ta ở nhiều chỗ trong các kinh đã nói: đệ tử Ta chuyên tâm nghe nhận mười hai bộ kinh thì lìa được năm cái (năm thứ che lấp tâm: tham dục, giận dữ, hôn trầm buồn ngủ, xao động hối hận, nghi ngờ) và tu bảy giác phần (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: chọn lựa pháp, tinh tấn, hoan hỷ, khinh an, niệm, định, xả). Nhờ tu tập bảy giác phần mà được gần với Đại Bát-niết-bàn. Nhờ nghe pháp mà bậc Tu-đà-hoàn lìa mọi sợ hãi. Vì sao? Trưởng giả Tu-đạt (vị đại thí chủ ở thành Xá-vệ, người dâng vườn Kỳ Viên cho Phật) thân mắc bệnh nặng, lòng rất lo sợ; nghe Xá-lợi-phất (đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) nói rằng bậc Tu-đà-hoàn có bốn công đức và mười điều an ủi, nghe xong thì sợ hãi liền tan. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Vì sao? Vì mở được pháp nhãn (con mắt thấy rõ chân lý). Đời có ba hạng người: một là không có mắt, hai là một mắt, ba là hai mắt. Không có mắt là người thường không nghe pháp. Người một mắt tuy có lúc nghe pháp nhưng tâm không giữ được. Người hai mắt thì chuyên tâm nghe nhận, nghe sao làm vậy, nhờ nghe pháp mà biết rõ thế gian. Ba hạng người như thế; vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử! Như xưa Ta ở thành Câu-thi-na (nơi Phật nhập Niết-bàn, ở miền bắc Ấn Độ), bấy giờ Xá-lợi-phất thân mắc bệnh khổ. Lúc ấy Ta bảo tì-kheo A-nan (thị giả của Phật, người nghe nhiều nhớ nhiều nhất) nói pháp rộng rãi. Xá-lợi-phất nghe việc ấy, bảo bốn đệ tử: “Các con khiêng giường ta đến chỗ Phật, ta muốn nghe pháp.” Bốn đệ tử liền cùng khiêng đến, được nghe pháp; nhờ sức nghe pháp mà bệnh khổ được khỏi, thân được an ổn. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên nghe pháp mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Thế nào là Bồ-tát nhờ nhân duyên suy xét mà được gần với Đại Bát-niết-bàn? Nhờ suy xét ấy mà tâm được giải thoát. Vì sao? Mọi chúng sinh thường bị năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái; cũng hiểu là tiền của, sắc dục, danh tiếng, ăn uống, ngủ nghỉ) trói buộc; nhờ suy xét mà đều được giải thoát. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên suy xét mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Lại nữa, này thiện nam tử! Mọi chúng sinh thường bị bốn pháp thường, lạc, ngã, tịnh làm cho điên đảo (thấy sai lệch: cho thân và thế gian vốn vô thường là thường, khổ là vui, không có cái tôi thật là có, nhơ là sạch). Nhờ suy xét mà thấy các pháp là vô thường, không vui, không có ngã, không sạch. Thấy như vậy rồi thì bốn điên đảo liền dứt. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên suy xét mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Lại nữa, này thiện nam tử! Mọi pháp có bốn tướng. Bốn tướng là gì? Một là tướng sinh, hai là tướng già, ba là tướng bệnh, bốn là tướng diệt. Bốn tướng này khiến mọi phàm phu chúng sinh cho đến bậc Tu-đà-hoàn sinh khổ não lớn. Nếu biết buộc niệm khéo suy xét thì tuy gặp bốn tướng này cũng không sinh khổ. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên suy xét mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Lại nữa, này thiện nam tử! Mọi pháp lành không pháp nào không nhờ suy xét mà có được. Vì sao? Có người tuy trải qua vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp (a-tăng-kỳ: con số lớn không đếm được; kiếp: khoảng thời gian cực dài) chuyên tâm nghe pháp, nhưng nếu không suy xét thì rốt cuộc không thể được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên suy xét mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có chúng sinh tin Phật, Pháp, Tăng (ba ngôi báu: Phật – bậc giác ngộ; Pháp – lời dạy; Tăng – đoàn thể người tu) không đổi dời mà sinh lòng cung kính, phải biết đều là nhờ sức nhân duyên của buộc niệm suy xét, nhờ đó mà dứt trừ được mọi phiền não. Vì nghĩa ấy, nhờ nhân duyên suy xét mà được gần với Đại Bát-niết-bàn.
Thế nào là Bồ-tát tu hành đúng như pháp? Này thiện nam tử! Dứt các pháp ác, tu tập pháp lành, đó gọi là Bồ-tát tu hành đúng như pháp. Lại nữa, thế nào là tu hành đúng như pháp? Thấy mọi pháp đều trống không, không có gì, vô thường, không vui, không có ngã, không sạch; vì thấy như vậy nên thà bỏ thân mạng chứ không phạm giới cấm. Đó gọi là Bồ-tát tu hành đúng như pháp.
Lại nữa, thế nào là tu hành đúng như pháp? Sự tu có hai loại: một là chân thật, hai là không thật. Không thật là không biết tướng của Niết-bàn, Phật tính, Như Lai, Pháp, Tăng, thực tướng (bản chất chân thật của mọi sự vật), hư không… Đó gọi là không thật. Thế nào là chân thật? Biết được tướng của Niết-bàn, Phật tính, Như Lai, Pháp, Tăng, thực tướng, hư không… Đó gọi là chân thật.
Thế nào gọi là biết tướng Niết-bàn? Tướng của Niết-bàn có tất cả tám điều. Tám điều là gì? Một là dứt hết, hai là tính lành, ba là thật, bốn là chân, năm là thường, sáu là lạc, bảy là ngã, tám là tịnh. Đó gọi là Niết-bàn. Lại có tám điều. Tám điều là gì? Một là giải thoát, hai là tính lành, ba là không thật, bốn là không chân, năm là vô thường, sáu là không vui, bảy là không có ngã, tám là không sạch. Lại có sáu tướng: một là giải thoát, hai là tính lành, ba là không thật, bốn là không chân, năm là an vui, sáu là trong sạch.
Nếu có chúng sinh nương theo đạo thế tục (lối tu của thế gian, như thiền định của ngoại đạo, chỉ đè nén phiền não tạm thời) mà dứt phiền não, thì Niết-bàn như thế có tám điều, là sự giải thoát không thật. Vì sao? Vì không thường. Vì vô thường nên không có thật; vì không có thật nên không có chân; tuy dứt phiền não nhưng phiền não lại khởi lên, nên vô thường, không có ngã, không vui, không sạch. Đó gọi là tám điều của sự giải thoát Niết-bàn ấy. Thế nào là sáu tướng? Thanh văn, Duyên giác dứt phiền não nên gọi là giải thoát; nhưng chưa được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề nên gọi là không thật; vì không thật nên gọi là không chân; đời vị lai sẽ được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề nên gọi là vô thường; vì được tám thánh đạo vô lậu (không còn rỉ chảy phiền não, tức trong sạch hoàn toàn) nên gọi là sạch và vui. Này thiện nam tử! Nếu biết như vậy là biết Niết-bàn, không gọi là Phật tính, Như Lai, Pháp, Tăng, thực tướng, hư không.
Thế nào là Bồ-tát biết Phật tính? Phật tính có sáu điều. Sáu điều là gì? Một là thường, hai là tịnh, ba là thật, bốn là lành, năm là sẽ được thấy, sáu là chân. Lại có bảy điều: một là có thể chứng đắc, sáu điều còn lại như trên. Đó gọi là Bồ-tát biết Phật tính. Thế nào là Bồ-tát biết tướng Như Lai? Như Lai tức là tướng giác ngộ, tướng lành, thường, lạc, ngã, tịnh, giải thoát, chân thật, chỉ bày đạo, có thể thấy được. Đó gọi là Bồ-tát biết tướng Như Lai.
Thế nào là Bồ-tát biết tướng Pháp? Pháp là: hoặc lành hoặc không lành, hoặc thường hoặc không thường, hoặc vui hoặc không vui, hoặc ngã hoặc không ngã, hoặc sạch hoặc không sạch, hoặc biết hoặc không biết, hoặc hiểu hoặc không hiểu, hoặc chân hoặc không chân, hoặc tu hoặc không tu, hoặc là thầy hoặc không phải thầy, hoặc thật hoặc không thật. Đó gọi là Bồ-tát biết tướng Pháp.
Thế nào là Bồ-tát biết tướng Tăng? Tăng là thường, lạc, ngã, tịnh, là tướng đệ tử, là tướng có thể thấy được; là lành, là chân, là không thật (?). Vì sao không thật? Vì tất cả Thanh văn rồi sẽ thành Phật đạo (?). Vì sao gọi là chân? Vì đã ngộ được pháp tính (bản tính chân thật của các pháp). Đó gọi là Bồ-tát biết tướng Tăng.
Thế nào là Bồ-tát biết thực tướng? Thực tướng là: hoặc thường hoặc vô thường, hoặc vui hoặc không vui, hoặc ngã hoặc không ngã, hoặc sạch hoặc không sạch, hoặc lành hoặc không lành, hoặc có hoặc không, hoặc Niết-bàn hoặc không phải Niết-bàn, hoặc giải thoát hoặc không phải giải thoát, hoặc biết hoặc không biết, hoặc dứt hoặc không dứt, hoặc chứng hoặc không chứng, hoặc tu hoặc không tu, hoặc thấy hoặc không thấy. Đó gọi là thực tướng, chứ không phải Niết-bàn, Phật tính, Như Lai, Pháp, Tăng, hư không. Đó gọi là Bồ-tát nhờ tu Đại Niết-bàn như thế mà biết được tướng sai khác giữa các pháp Niết-bàn, Phật tính, Như Lai, Pháp, Tăng, thực tướng, hư không…
Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu theo kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn thì không thấy hư không. Vì sao? Vì Phật và Bồ-tát tuy có năm mắt (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) cũng không thấy được; chỉ có tuệ nhãn (mắt trí tuệ, thấy rõ tính trống không của các pháp) mới thấy được. Cái mà tuệ nhãn thấy là không có pháp nào để thấy, nên gọi là thấy. Nếu cái không có vật gọi là hư không, thì hư không ấy mới gọi là thật; vì là thật nên gọi là thường không; vì thường không nên không có lạc, ngã, tịnh. Này thiện nam tử! Không gọi là không có pháp, không có pháp gọi là không. Ví như ở thế gian, chỗ không có vật gọi là trống không; tính của hư không cũng như vậy, vì không có gì nên gọi là hư không.
Này thiện nam tử! Tính của chúng sinh và tính của hư không đều không có tính thật. Vì sao? Như người ta nói: “Dẹp bỏ vật có đi rồi sau đó làm ra khoảng trống.” Nhưng hư không ấy thật không thể làm ra được. Vì sao? Vì không có gì cả. Vì không có gì nên phải biết là không có hư không. Tính của hư không ấy nếu làm ra được thì gọi là vô thường; nếu vô thường thì không gọi là hư không. Này thiện nam tử! Như người đời nói hư không không có hình sắc, không có ngăn ngại, thường không đổi dời, vì thế đời gọi pháp hư không là đại thứ năm (theo quan niệm xưa, vạn vật do các “đại” – yếu tố lớn – hợp thành: đất, nước, lửa, gió, và hư không là thứ năm). Này thiện nam tử! Nhưng hư không ấy thật không có tự tính; nhờ có ánh sáng mà gọi là hư không, thật ra không có hư không. Cũng như thế đế (chân lý theo quy ước thế gian) thật không có tự tính, vì chúng sinh mà nói là có thế đế.
Này thiện nam tử! Thể của Niết-bàn cũng như vậy, không có chỗ ở; chỉ vì là chỗ chư Phật dứt phiền não nên gọi là Niết-bàn. Niết-bàn tức là thường, lạc, ngã, tịnh. Niết-bàn tuy vui nhưng không phải cái vui do cảm thụ, mà là cái vui tịch diệt (vắng lặng, dứt hết phiền não) cao diệu. Chư Phật Như Lai có hai loại vui: một là vui tịch diệt, hai là vui giác biết. Thể của thực tướng có ba loại vui: một là vui do cảm thụ, hai là vui tịch diệt, ba là vui giác biết. Phật tính có một loại vui, vì sẽ được thấy; khi được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề thì gọi là vui bồ-đề.
Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương bạch Phật rằng: Thưa Thế Tôn! Nếu chỗ phiền não dứt là Niết-bàn thì việc ấy không đúng. Vì sao? Thuở xưa Như Lai mới thành Phật đạo, đến bên bờ sông Ni-liên-thiền (con sông gần nơi Phật thành đạo ở Bồ-đề Đạo Tràng). Bấy giờ ma vương (vua của loài ma, kẻ ngăn trở người tu) cùng quyến thuộc đến chỗ Phật thưa rằng: “Thưa Thế Tôn! Đã đến lúc nhập Niết-bàn, sao Ngài không nhập?” Phật bảo ma vương: “Nay Ta chưa có đệ tử nghe nhiều, khéo giữ giới cấm, thông minh lanh lợi, có thể giáo hóa chúng sinh, vì thế chưa nhập.” Nếu nói chỗ phiền não dứt diệt là Niết-bàn, thì các Bồ-tát đã dứt phiền não từ vô lượng kiếp, sao không được gọi là Niết-bàn? Cùng là chỗ dứt, cớ sao chỉ nói chư Phật có còn Bồ-tát thì không? Nếu dứt phiền não không phải là Niết-bàn, thì cớ sao xưa Như Lai bảo người bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế trong xã hội Ấn Độ) tên là Sinh Danh rằng: “Thân Ta nay chính là Niết-bàn”?
Xưa Như Lai ở nước Tì-xá-li (một nước cộng hòa lớn thời Phật, nay thuộc bang Bihar, Ấn Độ), ma lại đến thưa thỉnh: “Thưa Như Lai! Xưa Ngài vì chưa có đệ tử nghe nhiều, giữ giới, thông minh lanh lợi, có thể giáo hóa chúng sinh nên không nhập Niết-bàn; nay đã đầy đủ, sao Ngài không nhập?” Lúc ấy Như Lai bảo ma rằng: “Ngươi nay chớ sốt ruột buồn bực; ba tháng nữa Ta sẽ nhập Niết-bàn.” Thưa Thế Tôn! Nếu diệt độ (qua đời, dứt hết khổ mà sang bờ bên kia) không phải là Niết-bàn, sao Như Lai tự hẹn ba tháng sau sẽ bát-niết-bàn? Thưa Thế Tôn! Nếu dứt phiền não là Niết-bàn, thì xưa Như Lai mới ở đạo tràng (nơi thành đạo), dưới gốc cây bồ-đề, lúc dứt phiền não đã là Niết-bàn rồi, sao lại nói ba tháng nữa sẽ bát-niết-bàn? Thưa Thế Tôn! Nếu lúc ấy đã là Niết-bàn, sao nay lại nói với các lực sĩ ở thành Câu-thi-na rằng nửa đêm về sáng sẽ bát-niết-bàn? Như Lai là bậc chân thật, sao lại nói ra lời hư dối như thế?
Bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát Ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương rằng: Này thiện nam tử! Nếu nói Như Lai có được tướng lưỡi rộng dài (một trong ba mươi hai tướng tốt của Phật, do đời đời không nói dối mà có), thì phải biết Như Lai từ vô lượng kiếp đã lìa nói dối. Tất cả chư Phật và các Bồ-tát, phàm lời nói ra đều chân thật, không hư dối. Này thiện nam tử! Như ông nói, xưa Ba-tuần (tên của ma vương) đến thỉnh Ta nhập Niết-bàn. Này thiện nam tử! Ma vương ấy thật không biết tướng nhất định của Niết-bàn. Vì sao? Ý Ba-tuần cho rằng không giáo hóa chúng sinh, im lặng mà ở, đó là Niết-bàn. Này thiện nam tử! Ví như người đời thấy ai không nói năng, không làm gì, liền bảo người ấy chẳng khác gì người chết. Ma vương Ba-tuần cũng như vậy, cho rằng Như Lai không giáo hóa chúng sinh, im lặng không nói gì, liền bảo Như Lai đã nhập bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử! Như Lai không nói Phật, Pháp, Tăng không có tướng sai khác; chỉ nói hai pháp thường trụ và thanh tịnh là không sai khác mà thôi. Này thiện nam tử! Phật cũng không nói Phật với Phật tính và Niết-bàn không có tướng sai khác; chỉ nói thường hằng không đổi là không sai khác mà thôi. Này thiện nam tử! Phật cũng không nói Niết-bàn và thực tướng không có tướng sai khác; chỉ nói thường có, thật, không đổi dời là không sai khác mà thôi.
Này thiện nam tử! Lúc ấy các đệ tử Thanh văn của Ta sinh tranh cãi, như ở Câu-thiêm-di (một nước thời Phật, nơi chư tăng từng chia rẽ, tranh chấp). Các tì-kheo (người xuất gia nam đã thọ giới đầy đủ) xấu ác làm trái lời Ta dạy, phạm nhiều giới cấm, nhận vật không trong sạch, tham cầu lợi lộc cúng dường, tự khoe với hàng bạch y (người tại gia, mặc áo trắng) rằng: “Tôi đã được quả vô lậu,” tức là “Tôi được quả Tu-đà-hoàn” cho đến “Tôi được quả A-la-hán” (quả vị cao nhất của Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh). Họ hủy nhục người khác, đối với Phật, Pháp, Tăng, giới luật và thầy hòa thượng (thầy truyền giới, thầy dạy dỗ) không sinh lòng cung kính. Ngay trước mặt Ta họ công khai nói: “Những vật như thế này Phật cho phép cất giữ; những vật như thế kia Phật không cho cất giữ.” Ta cũng bảo: “Những vật như thế, Ta thật không cho phép.” Họ lại cãi lại Ta: “Những vật như thế thật là Phật cho phép.” Những người ác như thế không tin lời Ta. Vì những người ấy nên Ta bảo Ba-tuần: “Ngươi chớ sốt ruột buồn bực, ba tháng nữa Ta sẽ bát-niết-bàn.”
Này thiện nam tử! Vì những tì-kheo xấu ác như thế mà khiến các đệ tử Thanh văn đang học không thấy thân Ta, không nghe pháp Ta, bèn nói Như Lai đã nhập Niết-bàn. Chỉ có các Bồ-tát thấy được thân Ta, thường nghe pháp Ta, nên không nói Ta nhập Niết-bàn. Đệ tử Thanh văn tuy nói Như Lai đã Niết-bàn, nhưng Ta thật không nhập Niết-bàn. Này thiện nam tử! Nếu đệ tử Thanh văn của Ta nói rằng Như Lai đã nhập Niết-bàn, phải biết người ấy không phải đệ tử Ta, mà là bè đảng của ma, là kẻ ác tà kiến, không phải chính kiến. Nếu nói Như Lai không nhập Niết-bàn, phải biết người ấy thật là đệ tử Ta, không phải bè đảng của ma, là người chính kiến, không phải kẻ ác tà. Này thiện nam tử! Ta chưa từng thấy trong hàng đệ tử có ai nói rằng Như Lai không giáo hóa chúng sinh, im lặng mà ở, gọi là bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử! Ví như vị trưởng giả có nhiều con, bỏ nhà đi phương khác; trong lúc chưa về, các con đều cho rằng cha đã chết. Nhưng trưởng giả ấy thật không chết; các con lầm lẫn mà đều nghĩ cha đã chết. Đệ tử Thanh văn cũng như vậy, vì không thấy Ta nên bảo rằng Như Lai đã bát-niết-bàn giữa hai cây Sa-la ở thành Câu-thi-na; nhưng Ta thật không bát-niết-bàn, chỉ là đệ tử Thanh văn tự nghĩ là Niết-bàn. Này thiện nam tử! Ví như ngọn đèn sáng có người che lại, những người khác không biết thì cho là đèn đã tắt; nhưng ngọn lửa sáng ấy thật không tắt, chỉ vì không biết nên nghĩ là tắt. Đệ tử Thanh văn cũng như vậy, tuy có mắt tuệ nhưng bị phiền não che lấp, khiến tâm điên đảo, không thấy thân chân thật, bèn nghĩ rằng Ta đã diệt độ; nhưng Ta thật không lấy diệt độ.
Này thiện nam tử! Như người mù bẩm sinh không thấy mặt trời, mặt trăng; vì không thấy nên không biết tướng sáng tối của ngày đêm; vì không biết nên bảo rằng không có mặt trời, mặt trăng thật. Thật có mặt trời, mặt trăng, chỉ là người mù không thấy; vì không thấy mà sinh nghĩ sai, bảo không có mặt trời, mặt trăng. Đệ tử Thanh văn cũng như vậy, như người mù bẩm sinh kia không thấy Như Lai, bèn bảo Như Lai đã nhập Niết-bàn. Như Lai thật không nhập Niết-bàn, chỉ vì nghĩ sai mà sinh tâm như thế.
Này thiện nam tử! Ví như mây mù che lấp mặt trời, mặt trăng, người ngu liền nói không có mặt trời, mặt trăng. Mặt trời, mặt trăng thật có, chỉ vì bị che nên chúng sinh không thấy. Đệ tử Thanh văn cũng như vậy, vì các phiền não che mắt trí tuệ nên không thấy Như Lai, bèn nói Như Lai đã diệt độ. Này thiện nam tử! Thật ra đó là Như Lai thị hiện hạnh trẻ thơ (cách giáo hóa thuận theo trình độ người còn non kém, như người lớn làm theo cử chỉ trẻ con để dạy trẻ), chứ không phải diệt độ.
Này thiện nam tử! Như ở cõi Diêm-phù-đề (cõi đất loài người ta ở, theo vũ trụ quan Phật giáo), lúc mặt trời lặn, chúng sinh không thấy vì bị núi Đen che khuất; nhưng mặt trời thật không hề chìm mất, chỉ vì chúng sinh không thấy mà nghĩ là nó đã chìm mất. Đệ tử Thanh văn cũng như vậy, vì bị núi phiền não che chắn nên không thấy thân Ta; vì không thấy nên đối với Như Lai sinh ý nghĩ là đã diệt độ; nhưng Ta thật không đi vào diệt độ.
Vì thế, ở nước Tì-xá-li Ta bảo Ba-tuần rằng: “Ba tháng nữa Ta sẽ nhập Niết-bàn.” Này thiện nam tử! Như Lai thấy xa rằng ba tháng nữa gốc lành của Bồ-tát Ca-diếp sẽ chín muồi; cũng thấy Tu-bạt-đà-la ở núi Hương Sơn (một ẩn sĩ già, đệ tử cuối cùng được Phật độ trước khi Phật nhập Niết-bàn) sau khi mãn an cư (thời gian ba tháng mùa mưa người tu ở yên một chỗ để chuyên tu) sẽ đến chỗ Ta. Vì thế Ta bảo ma vương Ba-tuần: “Ba tháng nữa Ta sẽ bát-niết-bàn.” Này thiện nam tử! Có các lực sĩ số đông năm trăm người, đến hết ba tháng cũng sẽ phát được tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; vì việc ấy Ta bảo Ba-tuần: “Ba tháng nữa Ta sẽ bát-niết-bàn.” Này thiện nam tử! Bọn Thuần-đà (người thợ rèn dâng bữa cúng dường cuối cùng cho Phật), năm trăm người dòng Lê-xa (một dòng quý tộc ở Tì-xá-li) và nàng Am-la (người nữ chủ vườn xoài ở Tì-xá-li, đã quy y Phật), ba tháng nữa gốc lành của tâm đạo vô thượng sẽ chín muồi; vì những người ấy Ta bảo Ba-tuần: “Ba tháng nữa Ta sẽ bát-niết-bàn.” Này thiện nam tử! Tu-na-sát-đa gần gũi bọn ngoại đạo Ni-kiền tử (phái tu khổ hạnh lõa thể, tức đạo Kỳ-na); Ta nói pháp cho người ấy suốt mười hai năm, mà người ấy theo tà kiến, không tin, không nhận. Ta biết gốc rễ tà kiến của người ấy, ba tháng nữa nhất định có thể chặt bỏ. Vì thế Ta bảo Ba-tuần: “Ba tháng nữa Ta sẽ bát-niết-bàn.”
Này thiện nam tử! Vì nhân duyên gì mà xưa ở bên sông Ni-liên Ta bảo ma Ba-tuần rằng nay Ta chưa có đệ tử nhiều trí nên chưa thể nhập Niết-bàn? Vì lúc ấy Ta muốn chuyển pháp luân (giảng pháp lần đầu; “bánh xe pháp” lăn đi nghiền nát phiền não) cho năm vị tì-kheo ở thành Ba-la-nại. Lại muốn vì năm vị tì-kheo khác, tức là Da-xá, Phú-na, Tì-ma-la-xà, Kiều-phạm-ba-đề, Tu-bà-hầu. Tiếp lại muốn vì trưởng giả Úc-già cùng năm mươi người. Tiếp lại muốn vì vua Tần-bà-sa-la nước Ma-già-đà (vương quốc lớn ở miền đông Ấn Độ) cùng vô lượng người và trời. Tiếp lại muốn vì năm trăm tì-kheo đồ đệ của Ưu-lâu-tần-loa Ca-diếp. Tiếp lại muốn vì hai anh em Na-đề Ca-diếp, Già-da Ca-diếp cùng năm trăm đệ tử. Tiếp lại muốn vì Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên (đệ tử thần thông bậc nhất của Phật) cùng hai trăm năm mươi tì-kheo mà chuyển bánh xe diệu pháp. Vì thế Ta bảo ma vương Ba-tuần rằng chưa bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử! Có cái gọi là Niết-bàn mà không phải Đại Niết-bàn. Thế nào là Niết-bàn mà không phải Đại Niết-bàn? Không thấy Phật tính mà dứt phiền não, đó gọi là Niết-bàn mà không phải Đại Niết-bàn. Vì không thấy Phật tính nên không thường, không ngã, chỉ có lạc và tịnh. Vì nghĩa ấy nên tuy dứt phiền não mà không được gọi là Đại Bát-niết-bàn. Nếu thấy Phật tính mà dứt được phiền não thì gọi là Đại Niết-bàn. Vì thấy Phật tính nên được gọi là thường, lạc, ngã, tịnh. Vì nghĩa ấy, dứt trừ phiền não cũng được gọi là Đại Bát-niết-bàn.
Này thiện nam tử! (Phật giải nghĩa chữ theo tiếng Phạn) “Niết” nghĩa là không; “bàn” nghĩa là dệt; nghĩa không dệt gọi là Niết-bàn. “Bàn” lại có nghĩa là che phủ; nghĩa không che phủ mới gọi là Niết-bàn. “Bàn” có nghĩa là đi lại; không đi không lại mới gọi là Niết-bàn. “Bàn” có nghĩa là nắm lấy; nghĩa không nắm lấy mới gọi là Niết-bàn. “Bàn” có nghĩa là không nhất định; nhất định không có cái không nhất định mới gọi là Niết-bàn. “Bàn” có nghĩa là mới cũ; nghĩa không mới cũ mới gọi là Niết-bàn. “Bàn” có nghĩa là chướng ngại; nghĩa không chướng ngại mới gọi là Niết-bàn. Này thiện nam tử! Có các đệ tử của Ưu-la-ca và Ca-tì-la (những thầy ngoại đạo; Ca-tì-la là người sáng lập phái Số luận) nói rằng: “Bàn” nghĩa là tướng; nghĩa không có tướng mới gọi là Niết-bàn. Này thiện nam tử! “Bàn” có nghĩa là có; nghĩa không có mới gọi là Niết-bàn. “Bàn” có nghĩa là hòa hợp; nghĩa không hòa hợp mới gọi là Niết-bàn. “Bàn” có nghĩa là khổ; nghĩa không khổ mới gọi là Niết-bàn.
Này thiện nam tử! Dứt phiền não chưa gọi là Niết-bàn; không sinh phiền não mới gọi là Niết-bàn. Này thiện nam tử! Chư Phật Như Lai phiền não không khởi lên, đó gọi là Niết-bàn. Trí tuệ đối với các pháp không ngăn ngại, đó là Như Lai. Như Lai không phải phàm phu, Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát, đó gọi là Phật tính. Thân, tâm, trí tuệ của Như Lai đầy khắp vô lượng vô biên a-tăng-kỳ cõi nước, không bị ngăn ngại, đó gọi là hư không. Như Lai thường trụ, không đổi dời, gọi là thực tướng. Vì nghĩa ấy, Như Lai thật không rốt ráo nhập Niết-bàn. Đó gọi là Bồ-tát tu theo kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn thành tựu trọn vẹn công đức thứ bảy.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu theo kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn mà thành tựu trọn vẹn công đức thứ tám? Này thiện nam tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu Đại Niết-bàn thì trừ dứt năm điều, xa lìa năm điều, thành tựu sáu điều, tu tập năm điều, giữ gìn một điều, gần gũi bốn điều, tin thuận một sự thật duy nhất, tâm khéo giải thoát, tuệ khéo giải thoát.
Này thiện nam tử! Thế nào là Bồ-tát trừ dứt năm điều? Đó là năm ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành thân tâm con người): sắc (thân xác, vật chất), thụ (cảm giác), tưởng (nhận biết, hình dung), hành (ý muốn, tạo tác), thức (sự phân biệt, hiểu biết). Gọi là “ấm” thì nghĩa thế nào? Là cái khiến chúng sinh sinh tử nối tiếp nhau, không lìa được gánh nặng; tan rồi hợp, bị gồm trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai); tìm nghĩa lý của nó thì hoàn toàn không thể nắm được. Vì các nghĩa ấy nên gọi là ấm. Bồ-tát Ma-ha-tát tuy thấy sắc ấm mà không thấy tướng của nó. Vì sao? Vì trong mười loại sắc (năm giác quan và năm đối tượng của chúng) tìm tính của nó đều không thể có được; chỉ vì thế gian mà nói là ấm. Thụ có một trăm lẻ tám loại; tuy thấy thụ ấm mà hoàn toàn không có tướng thụ. Vì sao? Vì thụ tuy có một trăm lẻ tám loại mà xét lý không có gì nhất định chắc thật; vì thế Bồ-tát không thấy thụ ấm. Tưởng, hành, thức cũng như vậy. Bồ-tát Ma-ha-tát thấy sâu rằng năm ấm là gốc rễ sinh ra phiền não; vì nghĩa ấy nên dùng phương tiện (cách khéo léo) khiến dứt đi.
Thế nào là Bồ-tát xa lìa năm điều? Đó là năm kiến (năm cái thấy sai lầm). Năm kiến là gì? Một là thân kiến (chấp thân này là cái tôi thật); hai là biên kiến (chấp một bên cực đoan: chết là hết hẳn, hoặc còn mãi không đổi); ba là tà kiến (bác bỏ nhân quả); bốn là giới thủ (chấp giữ những giới luật, lối tu sai lầm cho là đường giải thoát); năm là kiến thủ (chấp cái thấy của mình là đúng nhất). Từ năm kiến này sinh ra sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai loại quan điểm sai lầm của ngoại đạo thời bấy giờ). Vì các kiến ấy mà sinh tử không dứt; vì thế Bồ-tát đề phòng, không đến gần.
Thế nào là Bồ-tát thành tựu sáu điều? Đó là sáu niệm xứ (sáu điều thường nhớ nghĩ đến). Sáu điều là gì? Một là nhớ nghĩ Phật; hai là nhớ nghĩ Pháp; ba là nhớ nghĩ Tăng; bốn là nhớ nghĩ cõi trời; năm là nhớ nghĩ bố thí; sáu là nhớ nghĩ giới. Đó gọi là Bồ-tát thành tựu sáu điều.
Thế nào là Bồ-tát tu tập năm điều? Đó là năm định (năm loại thiền định): một là tri định (định có trí biết rõ); hai là tịch định (định vắng lặng); ba là định thân tâm hưởng niềm vui; bốn là định không vui (định đã vượt qua cả cảm giác vui); năm là định Thủ-lăng-nghiêm (định kiên cố bậc nhất, phá tan mọi phiền não, như vị tướng mạnh dẹp tan quân giặc). Tu tập năm loại định tâm như thế thì được gần với Đại Bát-niết-bàn; vì thế Bồ-tát siêng năng tu tập.
Thế nào là Bồ-tát giữ gìn một điều? Đó là tâm bồ-đề (tâm nguyện cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh). Bồ-tát Ma-ha-tát thường siêng năng giữ gìn tâm bồ-đề ấy, như người đời giữ gìn đứa con một, cũng như người chột giữ con mắt còn lại, như người đi qua đồng hoang giữ gìn người dẫn đường. Bồ-tát giữ gìn tâm bồ-đề cũng như vậy. Nhờ giữ gìn tâm bồ-đề như thế mà được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; nhờ được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề nên có đầy đủ thường, lạc, ngã, tịnh, tức là Đại Bát-niết-bàn vô thượng. Vì thế Bồ-tát giữ gìn một pháp.
Thế nào là Bồ-tát gần gũi bốn điều? Đó là bốn tâm vô lượng. Bốn tâm là gì? Một là đại từ (thương yêu, ban vui cho chúng sinh); hai là đại bi (xót thương, cứu khổ cho chúng sinh); ba là đại hỷ (vui mừng khi chúng sinh được an vui); bốn là đại xả (buông bỏ, đối xử bình đẳng không thiên vị). Nhờ bốn tâm này mà khiến được vô lượng vô biên chúng sinh phát tâm bồ-đề; vì thế Bồ-tát buộc tâm gần gũi.
Thế nào là Bồ-tát tin thuận một sự thật duy nhất? Bồ-tát biết rõ mọi chúng sinh đều quy về một con đường. Một con đường ấy là Đại thừa. Chư Phật, Bồ-tát vì chúng sinh mà chia ra làm ba (ba thừa: Thanh văn thừa, Duyên giác thừa, Bồ-tát thừa). Vì thế Bồ-tát tin thuận, không trái nghịch.
Thế nào là Bồ-tát tâm khéo giải thoát? Vì tâm tham, giận, si đã dứt diệt vĩnh viễn. Đó gọi là Bồ-tát tâm khéo giải thoát.
Thế nào là Bồ-tát tuệ khéo giải thoát? Bồ-tát Ma-ha-tát đối với mọi pháp đều biết không ngăn ngại. Đó gọi là Bồ-tát tuệ khéo giải thoát. Nhờ tuệ giải thoát mà điều xưa chưa nghe nay được nghe, điều xưa chưa thấy nay được thấy, chỗ xưa chưa đến nay được đến.
Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương thưa: Thưa Thế Tôn! Như Phật nói về tâm giải thoát, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Tâm vốn không bị trói buộc. Vì sao vậy? Bản tính của tâm này không bị các kết tham muốn, giận dữ, ngu si trói buộc. Nếu vốn không bị trói buộc thì sao lại nói tâm khéo giải thoát? Thưa Thế Tôn! Nếu bản tính của tâm không bị kết tham trói buộc, thì do nhân duyên gì mà có thể bị trói buộc? Như người vắt sừng (bò), sừng vốn không có sữa, dù gắng sức thế nào sữa cũng không có cách gì ra được; còn người vắt vú thì không như vậy, tuy gắng sức ít mà sữa ra nhiều. Tâm cũng như vậy, vốn không có tham thì nay làm sao có? Nếu vốn không có tham mà sau mới có, thì chư Phật, Bồ-tát vốn không có tướng tham, nay lẽ ra cũng đều phải có.
Thưa Thế Tôn! Ví như người đàn bà không thể sinh đẻ vốn không có tướng có con, dù gắng sức với vô lượng nhân duyên cũng không thể có con. Tâm cũng như vậy, vốn không có tướng tham, dù tạo bao nhiêu duyên, tham cũng không có cách gì sinh ra. Thưa Thế Tôn! Như dùi gỗ ướt thì không thể có lửa; tâm cũng như vậy, dù dùi tìm, tham cũng không thể có. Làm sao kết tham trói buộc được tâm? Thưa Thế Tôn! Ví như ép cát thì không thể có dầu; tâm cũng như vậy, dù ép nó, tham cũng không thể có. Phải biết tham và tâm là hai lẽ khác nhau; dù cho có tham đi nữa thì làm sao làm nhơ được tâm? Thưa Thế Tôn! Ví như có người cắm cọc vào hư không, rốt cuộc không thể đứng được; đặt tham vào tâm cũng như vậy, đủ mọi nhân duyên cũng không thể khiến tham trói buộc được tâm. Thưa Thế Tôn! Nếu tâm không có tham mà gọi là giải thoát, thì sao chư Phật, Bồ-tát không nhổ cái gai trong hư không?
Thưa Thế Tôn! Tâm ở đời quá khứ không gọi là giải thoát, tâm ở đời vị lai cũng không có giải thoát, tâm ở đời hiện tại thì không cùng với đạo. Vậy tâm ở đời nào mới gọi là được giải thoát? Thưa Thế Tôn! Như đèn quá khứ không thể diệt bóng tối, đèn vị lai cũng không diệt bóng tối, đèn hiện tại cũng không diệt bóng tối. Vì sao? Vì sáng và tối không cùng tồn tại. Tâm cũng như vậy, sao lại nói tâm được giải thoát?
Thưa Thế Tôn! Tham cũng là có. Nếu tham không có, thì lúc thấy tướng người nữ lẽ ra không sinh tham. Nếu nhân tướng người nữ mà tham sinh ra, thì phải biết tham ấy là có thật. Vì có tham nên rơi vào ba đường ác (ba cõi khổ: địa ngục, ngạ quỷ – quỷ đói, súc sinh). Thưa Thế Tôn! Ví như có người thấy bức tranh vẽ người nữ cũng sinh tham, vì sinh tham mà mắc đủ thứ tội. Nếu vốn không có tham, sao thấy tranh vẽ mà sinh tham? Nếu tâm không có tham, sao Như Lai lại nói Bồ-tát tâm được giải thoát? Nếu tâm có tham, sao thấy tướng rồi mới sinh, không thấy tướng thì không sinh? Nay con thấy rõ có quả báo xấu, phải biết là có tham; giận dữ, ngu si cũng như vậy.
Thưa Thế Tôn! Ví như chúng sinh có thân mà không có ngã, nhưng các phàm phu lại tự vẽ ra ý nghĩ có ngã; tuy có ý nghĩ có ngã mà không rơi vào ba đường ác. Sao người tham, đối với cái vốn không có tướng nữ mà khởi ý nghĩ là nữ, lại rơi vào ba đường ác? Thưa Thế Tôn! Ví như dùi gỗ mà sinh ra lửa, nhưng tính lửa ấy không có trong các duyên; vậy do nhân duyên gì mà sinh ra được? Thưa Thế Tôn! Tham cũng như vậy: trong sắc không có tham, trong hương, vị, xúc, pháp (đối tượng của ý) cũng không có tham; sao đối với sắc, hương, vị, xúc, pháp lại sinh tham? Nếu trong các duyên đều không có tham, sao riêng chúng sinh sinh tham, còn chư Phật, Bồ-tát lại không sinh?
Thưa Thế Tôn! Tâm cũng không nhất định. Nếu tâm nhất định thì không có tham muốn, giận dữ, ngu si. Nếu không nhất định, sao lại nói tâm được giải thoát? Tham cũng không nhất định. Nếu không nhất định, sao nhân nó mà sinh vào ba đường ác? Người tham và cảnh giới (đối tượng) cả hai đều không nhất định. Vì sao? Vì cùng duyên vào một sắc, có khi sinh tham, có khi sinh giận, có khi sinh ngu si. Vì thế người tham và cảnh giới cả hai đều không nhất định. Nếu cả hai đều không nhất định, sao Như Lai nói Bồ-tát tu Đại Niết-bàn thì tâm được giải thoát?
Bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát Ma-ha-tát Quang Minh Biến Chiếu Cao Quý Đức Vương rằng: Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử! Tâm cũng không bị kết tham trói buộc, cũng không phải không bị trói buộc; không phải giải thoát, không phải không giải thoát; không phải có, không phải không; không phải hiện tại, không phải quá khứ, không phải vị lai. Vì sao? Này thiện nam tử! Vì mọi pháp đều không có tự tính (bản chất tự có, độc lập).
Này thiện nam tử! Có những ngoại đạo (người theo các đạo ngoài Phật giáo) nói thế này: “Nhân duyên hòa hợp thì có quả sinh ra. Nếu trong các duyên vốn không có tính sinh mà vẫn sinh được, thì hư không không sinh ra gì cũng lẽ ra sinh được quả. Hư không không sinh ra được vì nó không phải là nhân. Chính vì trong các duyên vốn có tính của quả, nên nhóm họp lại mà sinh ra quả. Vì sao? Như Đề-bà-đạt (ở đây chỉ một người bất kỳ) muốn xây tường thì lấy đất bùn, không lấy màu vẽ; muốn vẽ tranh thì gom màu vẽ, không lấy cỏ cây; may áo thì lấy sợi, không lấy bùn gỗ; làm nhà thì lấy bùn, không lấy sợi chỉ. Vì người ta chọn lấy như thế, nên biết trong mỗi thứ đều có khả năng sinh ra quả; vì sinh ra được quả nên biết trong nhân ắt đã có sẵn tính của quả. Nếu không có tính ấy thì trong một vật lẽ ra phải sinh ra mọi vật. Nếu cái gì có thể lấy, có thể làm, có thể sinh ra, phải biết trong đó ắt đã có quả từ trước. Nếu không có quả thì người ta đã không lấy, không làm, không sinh ra. Chỉ có hư không là không lấy, không làm, nên (?) có thể sinh ra muôn vật. Vì có nhân, như hạt cây Ni-câu-đà (cây đa Ấn Độ, hạt rất nhỏ mà cây rất lớn) thành cây Ni-câu-đà; trong sữa có đề hồ (chất tinh túy nhất chế từ sữa, như bơ tinh luyện), trong sợi có vải, trong bùn có bình.”
Này thiện nam tử! Mọi phàm phu bị vô minh (sự mê mờ không thấy chân lý, gốc rễ của mọi khổ đau) làm cho mù lòa, nói chắc chắn rằng: “Sắc có nghĩa bám dính, tâm có tính tham.” Lại nói: “Tâm phàm phu có tính tham, cũng có tính giải thoát; gặp nhân duyên tham thì tâm sinh tham, gặp giải thoát thì tâm giải thoát.” Tuy nói như vậy, nghĩa ấy không đúng. Có những phàm phu lại nói: “Trong mọi nhân đều không có quả. Nhân có hai loại: một là vi tế, hai là thô lớn. Nhân vi tế là thường, nhân thô là vô thường. Từ nhân vi tế chuyển thành nhân thô, từ nhân thô ấy lại chuyển thành quả; vì nhân thô vô thường nên quả cũng vô thường.” Này thiện nam tử! Có những phàm phu lại nói: “Tâm cũng không có nhân, tham cũng không có nhân; do thời tiết mà sinh tâm tham.” Những hạng người như thế, vì không biết nhân duyên của tâm, nên luân hồi trong sáu nẻo (sáu cõi tái sinh: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), chịu đủ sinh tử.
Này thiện nam tử! Ví như con chó bị đeo gông buộc vào cột, suốt ngày quanh quẩn bên cột không lìa ra được. Mọi phàm phu cũng như vậy, bị đeo gông vô minh, buộc vào cột sinh tử, quanh quẩn trong hai mươi lăm cõi hữu không lìa ra được. Này thiện nam tử! Ví như có người rơi xuống hố xí, ra được rồi lại trở vào; như người khỏi bệnh rồi lại gây ra nguyên nhân bệnh; như người đi đường gặp chỗ hoang vắng, đã qua được rồi lại quay về; lại như rửa sạch rồi lại bôi bùn đất. Mọi phàm phu cũng như vậy, đã được thoát cõi Vô sở hữu xứ (cõi trời rất cao trong cõi vô sắc, nơi tâm định không còn thấy có vật gì), chỉ chưa thoát cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cõi trời cao nhất, nơi tâm định không còn tưởng thô mà chưa hết tưởng vi tế), rồi lại quay về ba đường ác. Vì sao? Vì mọi phàm phu chỉ nhìn quả mà không nhìn nhân duyên. Như con chó đuổi theo cục đất mà không đuổi theo người ném; người phàm phu cũng như vậy, chỉ nhìn quả mà không nhìn nhân duyên; vì không nhìn nên từ cõi Phi tưởng lui về ba đường ác.
Này thiện nam tử! Chư Phật, Bồ-tát không bao giờ nói chắc rằng trong nhân có quả, trong nhân không có quả, cũng có cũng không có quả, hay chẳng phải có chẳng phải không có quả. Nếu nói trong nhân nhất định đã có quả trước, hoặc nhất định không có quả, nhất định vừa có vừa không có quả, nhất định chẳng có chẳng không có quả, phải biết những người ấy đều là bè đảng của ma, thuộc về ma, tức là người tham ái. Người tham ái như thế không thể dứt hẳn sự trói buộc của sinh tử, không biết tướng của tâm và tướng của tham.
Này thiện nam tử! Chư Phật, Bồ-tát chỉ bày trung đạo (con đường ở giữa, không rơi vào hai cực đoan có và không). Vì sao? Vì tuy nói các pháp chẳng có chẳng không mà không quyết định. Vì sao vậy? Nhân mắt, nhân sắc, nhân ánh sáng, nhân tâm, nhân sự chú ý mà thức (sự nhận biết) được sinh ra. Thức này nhất định không ở trong mắt, trong sắc, trong ánh sáng, trong tâm, trong sự chú ý, cũng không ở khoảng giữa, chẳng có chẳng không. Vì từ duyên sinh ra nên gọi là có; vì không có tự tính nên gọi là không. Vì thế Như Lai nói các pháp chẳng có chẳng không. Này thiện nam tử! Chư Phật, Bồ-tát không bao giờ nói chắc rằng tâm có tính sạch hay tính không sạch, vì tính sạch hay không sạch đều không có chỗ trú trong tâm. Vì từ duyên mà sinh tham nên nói là không phải không; vì vốn không có tính tham nên nói là không phải có. Này thiện nam tử! Do nhân duyên mà tâm sinh tham; do nhân duyên mà tâm giải thoát. Này thiện nam tử! Nhân duyên có hai loại: một là thuận theo sinh tử, hai là thuận theo Đại Niết-bàn.
Này thiện nam tử! Do có nhân duyên nên: có khi tâm cùng sinh với tham và cùng diệt với tham; có khi cùng sinh với tham mà không cùng diệt với tham; có khi không cùng sinh với tham mà cùng diệt với tham; có khi không cùng sinh với tham và không cùng diệt với tham.
Thế nào là tâm cùng sinh với tham và cùng diệt với tham? Này thiện nam tử! Nếu có phàm phu chưa dứt tâm tham, lại tập quen tâm tham, người như thế tâm cùng sinh với tham, tâm cùng diệt với tham. Mọi chúng sinh chưa dứt tâm tham thì tâm cùng sinh với tham, tâm cùng diệt với tham. Như chúng sinh ở dục giới (cõi còn ham muốn, gồm cõi người, súc sinh, địa ngục… và sáu tầng trời thấp) ai cũng có vị thiền của sơ địa (thiền định bậc thứ nhất, còn đắm vị ngọt của định); dù tu hay không tu cũng thường thành tựu, gặp nhân duyên thì liền được. Nhân duyên ở đây là hỏa tai (tai họa lửa thiêu cháy thế giới vào cuối kiếp, khi ấy chúng sinh tự nhiên được sơ thiền mà sinh lên cõi cao hơn). Mọi phàm phu cũng như vậy, dù tu hay không tu, tâm cùng sinh với tham, tâm cùng diệt với tham. Vì sao? Vì chưa dứt tham.
Thế nào là tâm cùng sinh với tham mà không cùng diệt với tham? Đệ tử Thanh văn do có nhân duyên mà sinh tâm tham, vì sợ tâm tham nên tu phép quán xương trắng; đó gọi là tâm cùng sinh với tham mà không cùng diệt với tham. Lại có tâm cùng sinh với tham mà không cùng diệt với tham: như người Thanh văn chưa chứng bốn quả (bốn quả vị của Thanh văn: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán), do có nhân duyên mà sinh tâm tham, đến khi chứng bốn quả thì tâm tham được diệt; đó gọi là tâm cùng sinh với tham mà không cùng diệt với tham. Bồ-tát Ma-ha-tát khi được Bất động địa (địa vị thứ tám trong mười địa vị của Bồ-tát, tâm không còn lay động) thì tâm cùng sinh với tham mà không cùng diệt với tham.
Thế nào là không cùng sinh với tham mà cùng diệt với tham? Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đã dứt tâm tham rồi, vì chúng sinh mà thị hiện (hiện ra cho thấy) có tham; nhờ thị hiện như thế mà khiến vô lượng vô biên chúng sinh đến hỏi, nhận pháp lành, thành tựu đầy đủ. Đó gọi là không cùng sinh với tham mà cùng diệt với tham.
Thế nào là không cùng sinh với tham và không cùng diệt với tham? Đó là A-la-hán, Duyên giác, chư Phật, và các Bồ-tát khác trừ bậc Bất động địa. Đó gọi là không cùng sinh với tham và không cùng diệt với tham. Vì nghĩa ấy, chư Phật, Bồ-tát không nói chắc rằng tính của tâm vốn sạch hay vốn không sạch. Này thiện nam tử! Tâm này không hòa hợp với kết tham, cũng không hòa hợp với giận dữ, ngu si.
Này thiện nam tử! Ví như mặt trời, mặt trăng tuy bị khói, bụi, mây, mù và La-hầu-la (vị vua a-tu-la theo truyền thuyết che lấp mặt trời, mặt trăng gây ra nhật thực, nguyệt thực) che lấp, vì nhân duyên ấy mà chúng sinh không thấy được; tuy không thấy được, nhưng tính của mặt trời, mặt trăng rốt cuộc không hòa hợp với năm thứ che lấp kia. Tâm cũng như vậy, do nhân duyên mà sinh kết tham; chúng sinh tuy nói tâm hợp với tham, nhưng tính của tâm thật không hợp với tham. Nếu là tâm tham thì chính là tính tham; nếu là không tham thì chính là tính không tham. Tâm không tham không thể thành tham; tâm có kết tham không thể thành không tham. Này thiện nam tử! Vì nghĩa ấy, kết tham muốn không thể làm nhơ được tâm. Chư Phật, Bồ-tát đã phá hẳn kết tham, vì thế nói rằng tâm được giải thoát. Mọi chúng sinh do nhân duyên mà sinh kết tham, do nhân duyên mà tâm được giải thoát.
Này thiện nam tử! Ví như ở núi Tuyết có chỗ hiểm trở dốc đứng, người và khỉ đều không đi được; hoặc có chỗ khỉ đi được mà người không đi được; hoặc có chỗ người và khỉ đều đi được. Này thiện nam tử! Ở chỗ người và khỉ đều đi được, các người thợ săn đem nhựa dính bôi lên tấm ván để bắt khỉ. Khỉ vì ngu nên đến lấy tay sờ vào, sờ rồi dính tay; muốn gỡ tay ra, nó lấy chân đạp, chân lại dính theo; muốn gỡ chân ra, nó lấy miệng cắn, miệng lại dính luôn. Như thế cả năm chỗ đều không gỡ ra được. Thế là người thợ săn lấy gậy xỏ qua, gánh về nhà.
Chỗ hiểm trở ở núi Tuyết ví cho chính đạo mà Phật, Bồ-tát đã đạt được. Con khỉ ví cho các phàm phu. Người thợ săn ví cho ma Ba-tuần. Nhựa dính ví cho kết tham muốn. Chỗ người và khỉ đều không đi được ví cho chỗ mà cả phàm phu lẫn ma vương Ba-tuần đều không đi được. Chỗ khỉ đi được mà người không đi được ví cho những ngoại đạo có trí tuệ, các ác ma tuy dùng năm dục cũng không trói buộc được họ. Chỗ người và khỉ đều đi được ví cho mọi phàm phu và ma Ba-tuần thường ở trong sinh tử, không thể tu hành; người phàm phu bị năm dục trói buộc, để mặc cho ma Ba-tuần tự do dắt đi, như người thợ săn kia dùng nhựa dính bắt khỉ gánh về nhà.
Này thiện nam tử! Ví như nhà vua ở yên trong cõi nước của mình thì thân tâm an vui; nếu sang cõi người khác thì gặp nhiều khổ. Mọi chúng sinh cũng như vậy, nếu tự ở trong cảnh giới của mình thì được an vui; nếu sang cảnh giới khác thì gặp ác ma, chịu các khổ não. Cảnh giới của mình là bốn niệm xứ (bốn phép quán giữ tâm: quán thân là không sạch, quán cảm thụ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là không có ngã). Cảnh giới khác là năm dục.
Thế nào gọi là thuộc về ma? Có những chúng sinh cái vô thường thì thấy là thường, cái thường thì thấy là vô thường; cái khổ thấy là vui, cái vui thấy là khổ; cái không sạch thấy là sạch, cái sạch thấy là không sạch; cái không có ngã thấy là có ngã, cái có ngã thấy là không có ngã; không phải giải thoát thật mà lại cho là giải thoát, giải thoát chân thật lại thấy không phải giải thoát; không phải thừa (cỗ xe, tức con đường đưa đến giải thoát) lại thấy là thừa, là thừa lại thấy không phải thừa. Người như thế gọi là thuộc về ma. Người thuộc về ma thì tâm không thanh tịnh.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu thấy các pháp thật có tướng chung, tướng riêng nhất định, phải biết người ấy khi thấy sắc thì chấp tướng sắc, cho đến thấy thức cũng chấp tướng thức; thấy nam thì chấp tướng nam, thấy nữ thì chấp tướng nữ; thấy mặt trời chấp tướng mặt trời, thấy mặt trăng chấp tướng mặt trăng; thấy năm chấp tướng năm, thấy ấm chấp tướng ấm, thấy nhập (sáu giác quan và sáu đối tượng) chấp tướng nhập, thấy giới (mười tám yếu tố của nhận thức) chấp tướng giới. Thấy như thế gọi là thuộc về ma. Người thuộc về ma thì tâm không thanh tịnh.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu thấy ngã là sắc, trong sắc có ngã, trong ngã có sắc, sắc thuộc về ngã; cho đến thấy ngã là thức, trong thức có ngã, trong ngã có thức, thức thuộc về ngã. Thấy như thế là thuộc về ma, không phải đệ tử Ta.
Này thiện nam tử! Đệ tử Thanh văn của Ta xa lìa mười hai bộ kinh của Như Lai, học tập đủ thứ sách vở ngoại đạo, không tu pháp tịch diệt của người xuất gia, chỉ lo toan việc thế tục của người tại gia. Thế nào gọi là việc của người tại gia? Là nhận và cất giữ mọi thứ vật không trong sạch: tôi tớ, ruộng nhà, voi ngựa xe cộ, lạc đà, lừa, gà, chó, khỉ, heo, dê, đủ thứ lúa gạo lúa mì; xa lìa thầy và chúng tăng, thân cận người thế tục; làm trái lời dạy của bậc thánh, nói với người thế tục rằng: “Phật cho phép tì-kheo nhận và cất giữ đủ thứ vật không trong sạch.” Đó gọi là tu tập việc của người tại gia.
Có những đệ tử không vì Niết-bàn mà chỉ vì lợi lộc cúng dường mới gần gũi nghe nhận mười hai bộ kinh; của chung của tăng chúng bốn phương và vật dùng trang nghiêm của tăng (?), họ mặc, ăn như của riêng mình; keo kiệt ganh ghét nhà thí chủ của người khác, và mong được khen ngợi; thân cận vua và các vương tử; bói toán tốt xấu, tính toán sự đầy vơi thịnh suy của trời đất; chơi cờ vây, lục bác (một trò chơi cờ có gieo quân), đánh bạc xư-bồ, ném thẻ vào bình; thân cận tì-kheo-ni (người xuất gia nữ) và các thiếu nữ; nuôi hai sa-di (người xuất gia nam nhỏ tuổi, chưa thọ giới đầy đủ); thường lui tới nhà đồ tể, thợ săn, nhà bán rượu và chỗ ở của người chiên-đà-la (giai cấp thấp nhất trong xã hội Ấn Độ xưa, làm nghề giết mổ, hành hình); buôn bán đủ thứ, tự tay nấu ăn; nhận làm sứ giả sang nước láng giềng đưa tin tức. Người như thế phải biết chính là quyến thuộc của ma, không phải đệ tử Ta. Vì nhân duyên ấy mà tâm cùng sinh với tham, tâm cùng diệt với tham; cho đến tâm si cũng cùng sinh, cùng diệt như thế.
Này thiện nam tử! Vì nhân duyên ấy mà tính của tâm không phải không sạch, cũng không phải chẳng không sạch; vì thế Ta nói tâm được giải thoát. Nếu có ai không nhận, không cất giữ mọi thứ vật không trong sạch, vì Đại Niết-bàn mà thụ trì (nhận lấy và giữ gìn), đọc tụng, biên chép, giảng giải mười hai bộ kinh, phải biết những người ấy thật là đệ tử Ta, không đi vào cảnh giới của ác ma Ba-tuần, tức là đang tu tập ba mươi bảy phẩm trợ đạo; nhờ tu tập nên không cùng sinh với tham, không cùng diệt với tham. Đó gọi là Bồ-tát tu theo kinh điển vi diệu Đại Niết-bàn thành tựu trọn vẹn công đức thứ tám.
Hết quyển thứ hai mươi lăm kinh Đại Bát-niết-bàn.
Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ hai mươi sáu.
Đời Bắc Lương, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Đàm Vô Sấm dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video