Phẩm Bồ-tát Sư Tử Hống, thứ mười một, phần năm.
Bồ-tát Sư Tử Hống (tên một vị Bồ-tát, nghĩa là "tiếng rống của sư tử"; Bồ-tát là người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh) bạch: "Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức là Phật)! Như trong kinh nói, nếu tỳ-bà-xá-na (phép quán: dùng trí tuệ soi xét thấu suốt sự vật) phá được phiền não (những trạng thái của tâm gây ra khổ như tham lam, giận dữ, si mê), thì vì sao còn phải tu xa-ma-tha (phép chỉ: làm cho tâm dừng lắng, chuyên chú vào một chỗ) nữa?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe)! Ông nói tỳ-bà-xá-na phá được phiền não, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Khi có trí tuệ thì không có phiền não; khi có phiền não thì không có trí tuệ. Sao lại nói tỳ-bà-xá-na phá được phiền não? Này thiện nam tử! Ví như lúc sáng thì không có tối, lúc tối thì không có sáng; nếu có ai nói ánh sáng phá được bóng tối thì không có lẽ ấy. Này thiện nam tử! Ai có trí tuệ, ai có phiền não, mà nói trí tuệ phá được phiền não? Nếu không có thì chẳng có gì để phá.
Này thiện nam tử! Nếu nói trí tuệ phá được phiền não, thì là chạm tới mà phá, hay không chạm tới mà phá? Nếu không chạm tới mà phá được, thì phàm phu chúng sinh lẽ ra cũng phá được. Nếu chạm tới mà phá, thì ngay niệm (khoảnh khắc của tâm) đầu tiên lẽ ra đã phá rồi; nếu niệm đầu không phá thì về sau cũng không phá. Nếu vừa chạm tới liền phá, thì như thế là không chạm tới; sao lại nói trí tuệ phá được? Nếu nói cả chạm tới lẫn không chạm tới đều phá được, nghĩa ấy cũng không đúng.
Lại nữa, tỳ-bà-xá-na phá phiền não là một mình phá được, hay nhờ có bạn đồng hành mà phá? Nếu một mình phá được thì Bồ-tát cần gì tu Bát chánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng)? Nếu nhờ có bạn mà phá, thì nên biết một mình không phá được. Nếu một mình không được thì có bạn cũng không được; như một người mù không thấy được hình sắc, dù đi cùng nhiều người mù khác cũng không thấy được. Tỳ-bà-xá-na cũng như vậy.
Này thiện nam tử! Như đất có tính cứng, lửa có tính nóng, nước có tính ướt, gió có tính động; mà tính cứng của đất cho đến tính động của gió đều không phải do nhân duyên tạo ra, tính chúng tự nhiên như vậy. Như tính của tứ đại (bốn yếu tố lớn cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió), phiền não cũng thế: tính nó tự là đoạn diệt. Nếu nó vốn tự đoạn, thì sao lại nói trí tuệ đoạn được? Vì lẽ ấy, tỳ-bà-xá-na nhất định không thể phá các phiền não.
Này thiện nam tử! Như muối tính mặn làm cho vật khác mặn, mật vốn tính ngọt làm cho vật khác ngọt, nước vốn tính ướt làm cho vật khác ướt; còn nói trí tuệ có tính diệt nên làm cho các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) diệt, thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu pháp không diệt, thì sao trí tuệ cưỡng ép làm cho nó diệt được? Nếu nói muối mặn làm vật khác mặn, thì trí tuệ có tính diệt cũng vậy, làm cho pháp khác diệt được, thì cũng không đúng. Vì sao? Vì tính của trí tuệ là niệm niệm diệt (từng khoảnh khắc đều sinh rồi diệt). Đã niệm niệm tự diệt, thì sao nói làm diệt được pháp khác? Vì lẽ ấy, tính của trí tuệ không phá phiền não.
Này thiện nam tử! Tất cả các pháp có hai loại diệt: một là tính diệt (tự tính vốn diệt), hai là rốt ráo diệt (diệt hẳn hoàn toàn). Nếu là tính diệt thì sao nói trí tuệ làm diệt được? Nếu nói trí tuệ đốt được phiền não như lửa đốt vật, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Như lửa đốt vật thì còn lại tro tàn; trí tuệ nếu thế thì cũng phải còn tro tàn. Như rìu chặt cây thì chỗ chặt còn thấy được; trí tuệ nếu thế thì có gì thấy được? Nếu trí tuệ làm cho phiền não rời đi được, thì phiền não ấy phải hiện ra ở chỗ khác; như các ngoại đạo (những người theo các giáo phái ngoài đạo Phật) rời sáu thành lớn mà hiện ra ở Câu-thi-na (thành nơi Phật nhập Niết-bàn). Nếu phiền não ấy không hiện ra ở chỗ khác, thì biết trí tuệ không làm cho nó rời đi được.
Này thiện nam tử! Tất cả các pháp, nếu tính vốn tự không (trống rỗng, không có thực thể riêng), thì ai làm cho sinh, ai làm cho diệt? Cái khác tự sinh, cái khác tự diệt, không có kẻ tạo tác. Này thiện nam tử! Nếu tu tập định (sự lắng tâm, chuyên chú một chỗ) thì được cái biết đúng, thấy đúng như thế. Vì lẽ ấy, trong kinh ta nói: nếu có tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) tu tập định thì thấy được tướng sinh diệt của ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc – thân thể và vật chất, thọ – cảm giác, tưởng – sự nhận biết hình ảnh, hành – ý chí và tạo tác, thức – sự hay biết).
Này thiện nam tử! Nếu không tu định thì việc thế gian còn không hiểu rõ được, huống là việc xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian, tức là giải thoát). Nếu không có định thì đi chỗ bằng phẳng cũng té ngã; tâm nghĩ việc này thì miệng nói lời khác; tai nghe lời này thì tâm hiểu nghĩa khác; muốn viết chữ này thì tay viết chữ khác; muốn đi đường này thì thân lại bước vào lối khác. Nếu có ai tu tập tam-muội định (tam-muội: trạng thái tâm chuyên nhất, lắng yên) thì được lợi ích lớn, cho đến được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp — tức quả vị Phật).
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) đầy đủ hai pháp thì được lợi ích lớn: một là định, hai là trí. Này thiện nam tử! Như cắt cỏ tranh, nắm chặt thì cắt đứt dễ; Bồ-tát ma-ha-tát tu hai pháp này cũng như vậy. Này thiện nam tử! Như nhổ cây cứng, trước lấy tay lay động, sau thì dễ nhổ ra; định và tuệ của Bồ-tát cũng như vậy: trước dùng định lay động, sau dùng trí nhổ lên. Này thiện nam tử! Như giặt áo bẩn, trước dùng nước tro, sau dùng nước trong thì áo sạch sẽ; định và tuệ của Bồ-tát cũng như vậy. Này thiện nam tử! Như trước đọc tụng, sau mới hiểu nghĩa; định và tuệ của Bồ-tát cũng như vậy. Này thiện nam tử! Ví như người dũng mãnh, trước mặc giáp, cầm khí giới vững chắc cho mình, rồi mới ra trận phá được giặc thù; định và tuệ của Bồ-tát cũng như vậy. Này thiện nam tử! Ví như người thợ khéo dùng kìm và nồi nấu chứa vàng, tùy ý khuấy đảo, nung chảy; định và tuệ của Bồ-tát cũng như vậy. Này thiện nam tử! Ví như gương sáng soi rõ hình mặt; định và tuệ của Bồ-tát cũng như vậy. Này thiện nam tử! Như trước san bằng đất rồi sau mới gieo giống; trước theo thầy học, sau mới suy nghĩ nghĩa lý; định và tuệ của Bồ-tát cũng như vậy. Vì lẽ ấy, Bồ-tát ma-ha-tát tu hai pháp này thì được lợi ích lớn.
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát tu hai pháp này thì điều phục được năm căn (năm giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), chịu đựng được các khổ, như đói khát, lạnh nóng, bị đánh ném, mắng nhục, thú dữ cắn, muỗi mòng đốt; luôn thu nhiếp tâm, không để buông lung; không vì lợi dưỡng (lợi lộc và sự cung phụng) mà làm điều trái pháp; khách trần phiền não (phiền não như bụi khách từ ngoài bay đến, không phải bản tính của tâm) không làm ô nhiễm được; không bị các tà kiến, kiến giải lạ mê hoặc; luôn xa lìa các giác quán xấu (giác quán: sự tìm xét của tâm, thô là giác, tế là quán; ở đây chỉ những ý nghĩ suy tính xấu); chẳng bao lâu sẽ thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì muốn thành tựu việc làm lợi ích cho chúng sinh.
Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát tu hai pháp này thì gió dữ tứ đảo (bốn cái thấy điên đảo: cho vô thường là thường, khổ là vui, vô ngã là có ngã, nhơ là sạch) không thổi động được; như núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) dù bị gió bốn phương thổi cũng không lay động. Không bị các thầy tà của ngoại đạo lôi kéo; như cây tràng phan của Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi) không thể dời đổi. Các tà thuật kỳ lạ không lừa dối mê hoặc được. Luôn hưởng an vui vi diệu bậc nhất; hiểu được nghĩa bí mật sâu xa của Như Lai (một danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý như thật mà đến); được vui không mừng, gặp khổ không buồn; chư thiên (các vị trời) và người đời đều cung kính khen ngợi; thấy rõ sinh tử và cái không phải sinh tử; khéo biết rõ pháp giới (toàn thể mọi pháp xét theo thật tướng của chúng) và pháp tánh (bản tính chân thật của các pháp); thân có các pháp thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, cái ta chân thật tự tại, trong sạch). Đó gọi là niềm vui Đại Niết-bàn (Niết-bàn: cảnh giới diệt hết phiền não, ra khỏi sinh tử; Đại Niết-bàn là Niết-bàn rốt ráo của Phật).
Này thiện nam tử! Tướng của định gọi là không tam-muội (định quán các pháp đều trống rỗng, không có thực thể). Tướng của tuệ gọi là vô nguyện tam-muội (định không còn mong cầu điều gì trong sinh tử). Tướng của xả (sự buông xả, giữ tâm quân bình giữa định và tuệ) gọi là vô tướng tam-muội (định lìa mọi hình tướng). Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát ma-ha-tát khéo biết lúc nên tu định, lúc nên tu tuệ, lúc nên tu xả, và biết lúc không nên, đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát đi trên đạo bồ-đề (con đường đến giác ngộ).
Sư Tử Hống bạch: "Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát biết lúc nên và lúc không nên?"
"Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát có khi nhân được hưởng vui mà sinh kiêu mạn lớn; hoặc nhân thuyết pháp mà sinh kiêu mạn; hoặc nhân siêng năng mà sinh kiêu mạn; hoặc nhân hiểu nghĩa, khéo hỏi đáp mà sinh kiêu mạn; hoặc nhân gần gũi ác tri thức (bạn xấu, thầy tà dẫn vào đường sai) mà sinh kiêu mạn; hoặc nhân đem vật quý trọng ra bố thí mà sinh kiêu mạn; hoặc nhân công đức của các pháp lành thế gian mà sinh kiêu mạn; hoặc nhân được người giàu sang quyền quý trong đời cung kính mà sinh kiêu mạn. Nên biết lúc ấy không nên tu trí, mà nên tu định. Đó gọi là Bồ-tát biết lúc nên và lúc không nên.
Nếu có Bồ-tát siêng năng tu tinh tấn mà chưa được lợi ích, chưa được niềm vui Niết-bàn, vì không được nên sinh lòng hối tiếc nản chí; vì căn tánh chậm lụt nên không điều phục được năm tình tức các căn; vì thế lực của các phiền não nhơ bẩn còn mạnh; vì tự nghi ngờ giới luật của mình có chỗ sút kém; nên biết lúc ấy không nên tu định, mà nên tu trí. Đó gọi là Bồ-tát biết lúc nên và lúc không nên. Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát mà hai pháp định và tuệ không cân bằng, nên biết lúc ấy không nên tu xả; nếu hai pháp đã cân bằng thì nên tu xả. Đó gọi là Bồ-tát biết lúc nên và lúc không nên.
Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát tu tập định tuệ mà khởi phiền não, nên biết lúc ấy không nên tu xả, mà nên đọc tụng, biên chép, giảng giải mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển, chỉ chung toàn bộ lời Phật dạy); nhớ nghĩ Phật, nhớ nghĩ Pháp (giáo lý Phật dạy), nhớ nghĩ Tăng (đoàn thể người xuất gia tu hành), nhớ nghĩ giới, nhớ nghĩ chư thiên (công đức được sinh lên cõi trời), nhớ nghĩ hạnh xả bỏ bố thí. Đó gọi là tu xả. Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát tu tập ba pháp tướng như thế, nhờ nhân duyên ấy mà được Niết-bàn vô tướng (Niết-bàn lìa mọi hình tướng)."
Sư Tử Hống bạch: "Thế Tôn! Vì không có mười tướng (sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, sinh, trụ, hoại, nam, nữ) nên gọi Đại Niết-bàn là vô tướng; vậy lại do duyên cớ gì mà gọi là không sinh, không xuất hiện, không tạo tác, là nhà cửa, là bãi đất giữa dòng, là chỗ nương về, là an ổn, là diệt độ, là Niết-bàn, là vắng lặng, là không có các bệnh khổ, là không có gì cả?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử! Vì không có nhân duyên nên gọi là không sinh. Vì là vô vi (không do nhân duyên tạo tác) nên gọi là không xuất hiện. Vì không tạo nghiệp nên gọi là không tạo tác. Vì không rơi vào ngũ kiến (năm cái thấy sai lầm: chấp thân là ta, chấp đoạn hoặc thường, chấp không có nhân quả, chấp kiến giải mình là đúng nhất, chấp giới cấm sai lầm là đường giải thoát) nên gọi là nhà cửa. Vì lìa bốn dòng nước lũ (bốn thứ phiền não cuốn trôi chúng sinh: dục vọng, sự chấp vào tồn tại, tà kiến, vô minh) nên gọi là bãi đất giữa dòng. Vì điều phục chúng sinh nên gọi là chỗ nương về. Vì phá giặc kết (kết: phiền não trói buộc chúng sinh) nên gọi là an ổn. Vì lửa của các kết đã tắt nên gọi là diệt độ. Vì lìa giác quán nên gọi là Niết-bàn. Vì xa chốn ồn ào náo động nên gọi là vắng lặng. Vì dứt hẳn cái chết tất yếu nên gọi là không bệnh. Vì tất cả đều không có nên gọi là không có gì cả. Này thiện nam tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy thì liền thấy rõ Phật tánh (tính Phật, khả năng thành Phật vốn có nơi mọi chúng sinh)."
Sư Tử Hống bạch: "Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu bao nhiêu pháp thì thấy được Niết-bàn vô tướng cho đến không có gì cả như thế?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu mười pháp thì thấy rõ được Niết-bàn vô tướng cho đến không có gì cả. Những gì là mười?
Một là đầy đủ lòng tin. Thế nào gọi là đầy đủ lòng tin? Là tin sâu rằng Phật, Pháp, Tăng là thường còn; chư Phật mười phương dùng phương tiện (cách khéo léo để giáo hóa) mà thị hiện; tất cả chúng sinh và cả nhất-xiển-đề (người đã dứt hết căn lành, không tin nhân quả) đều có Phật tánh. Không tin rằng Như Lai thật có sinh, già, bệnh, chết và thật tu khổ hạnh; không tin rằng Đề-bà-đạt-đa (em họ của Phật, nhiều lần mưu hại Phật) thật sự phá Tăng (chia rẽ đoàn thể tăng chúng) và làm thân Phật chảy máu; không tin rằng Như Lai rốt ráo đã vào Niết-bàn, chánh pháp đã diệt hết. Đó gọi là Bồ-tát đầy đủ lòng tin.
Hai là đầy đủ giới thanh tịnh. Thế nào gọi là đầy đủ giới thanh tịnh? Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát tự nói giới mình trong sạch, tuy không ăn nằm với người nữ, nhưng khi thấy người nữ thì có lúc nói lời chọc ghẹo, đùa cợt cười giỡn; Bồ-tát như thế là đã thành tựu pháp dục, hủy phá giới thanh tịnh, làm ô nhục phạm hạnh (đời sống trong sạch, dứt dâm dục), khiến giới bị pha tạp nhơ bẩn, không được gọi là đầy đủ giới thanh tịnh. Lại có Bồ-tát tự nói giới mình trong sạch, tuy không gần gũi thân thể người nữ, không chọc ghẹo đùa cợt, nhưng ở ngoài vách ngăn, xa xa nghe tiếng chuỗi ngọc, vòng xuyến và các thứ âm thanh của người nữ thì trong lòng sinh ưa thích đắm say; Bồ-tát như thế là đã thành tựu pháp dục, hủy phá giới thanh tịnh, làm ô nhục phạm hạnh, khiến giới bị pha tạp nhơ bẩn, không được gọi là đầy đủ giới thanh tịnh. Lại có Bồ-tát tự nói giới mình trong sạch, tuy không ăn nằm với người nữ, không nói lời chọc ghẹo, không nghe tiếng của họ, nhưng khi thấy người nam theo đuổi người nữ, hoặc thấy người nữ theo đuổi người nam, liền sinh tham đắm; Bồ-tát như thế là đã thành tựu pháp dục, hủy phá giới thanh tịnh, làm ô nhục phạm hạnh, khiến giới bị pha tạp nhơ bẩn, không được gọi là đầy đủ giới thanh tịnh. Lại có Bồ-tát tự nói giới mình trong sạch, tuy không ăn nằm với người nữ, không nói lời chọc ghẹo, không nghe tiếng của họ, không nhìn nam nữ theo nhau, nhưng giữ giới là để được sinh lên cõi trời hưởng năm dục lạc (thú vui của năm giác quan: sắc đẹp, âm thanh, hương thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái); Bồ-tát như thế là đã thành tựu pháp dục, hủy phá giới thanh tịnh, làm ô nhục phạm hạnh, khiến giới bị pha tạp nhơ bẩn, không được gọi là đầy đủ giới thanh tịnh. Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát giữ giới trong sạch mà không vì giới, không vì thi-la ba-la-mật (sự hoàn thiện giới hạnh; ba-la-mật là hạnh tu đưa sang bờ giải thoát), không vì chúng sinh, không vì lợi dưỡng, không vì bồ-đề, không vì Niết-bàn, không vì quả Thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) hay Bích-chi Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán lý nhân duyên, không có thầy dạy), chỉ vì đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng) cao nhất mà giữ gìn giới cấm. Này thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát đầy đủ giới thanh tịnh.
Ba là gần gũi các thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt vào đường chính). Thiện tri thức là người có thể nói về lòng tin, giữ giới, học rộng, bố thí, trí tuệ, khiến người khác vâng làm theo. Đó gọi là thiện tri thức của Bồ-tát.
Bốn là ưa thích vắng lặng. Vắng lặng là thân tâm đều vắng lặng, quán xét pháp giới rất sâu xa của các pháp. Đó gọi là vắng lặng.
Năm là tinh tấn. Tinh tấn là buộc tâm quán bốn chân đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ), dù lửa cháy trên đầu cũng không buông bỏ. Đó gọi là tinh tấn.
Sáu là đầy đủ chánh niệm. Đầy đủ chánh niệm là nhớ nghĩ Phật, nhớ nghĩ Pháp, nhớ nghĩ Tăng, nhớ nghĩ giới, nhớ nghĩ chư thiên, nhớ nghĩ hạnh bố thí xả bỏ. Đó gọi là đầy đủ chánh niệm.
Bảy là lời nói hòa nhã. Lời nói hòa nhã là lời thật, lời hay, chủ động hỏi han người trước, nói đúng lúc, nói chân thật. Đó gọi là lời nói hòa nhã.
Tám là hộ trì chánh pháp. Hộ trì chánh pháp là yêu thích chánh pháp, thường vui vẻ giảng nói, đọc tụng, biên chép, suy nghĩ nghĩa lý, rộng truyền bá khiến được lưu hành; nếu thấy có người biên chép, giảng giải, đọc tụng, khen ngợi, suy nghĩ nghĩa lý, thì vì lo cho đời sống của họ mà cúng dường, như áo mặc, thức ăn uống, đồ nằm, thuốc men; vì hộ trì chánh pháp mà không tiếc thân mạng. Đó gọi là hộ trì chánh pháp.
Chín là Bồ-tát ma-ha-tát thấy bạn đồng học, đồng giới có chỗ thiếu thốn, thì đi xin của người khác các thứ để xông bát, nhuộm áo, những thứ cần dùng khi chăm sóc người bệnh, cùng áo mặc, thức ăn uống, đồ nằm, phòng nhà mà cung cấp cho họ.
Mười là đầy đủ trí tuệ. Trí tuệ là quán Như Lai là thường, lạc, ngã, tịnh; tất cả chúng sinh đều có Phật tánh; quán hai tướng của các pháp, đó là không và chẳng không, thường và vô thường, vui và không vui, ngã và vô ngã, sạch và không sạch; có pháp có thể đoạn trừ, có pháp không thể đoạn trừ; có pháp từ duyên mà sinh, có pháp từ duyên mà thấy; có pháp là quả của duyên, có pháp không phải là quả của duyên. Đó gọi là đầy đủ trí tuệ. Này thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát đầy đủ mười pháp, liền thấy rõ được Niết-bàn vô tướng."
Sư Tử Hống bạch: "Thế Tôn! Như trước đây Phật bảo Thuần-đà (người thợ rèn đã dâng bữa cúng dường cuối cùng cho Phật): 'Nay ông đã thấy được Phật tánh, được Đại Niết-bàn, thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Nghĩa ấy thế nào? Thế Tôn! Như trong kinh nói: bố thí cho súc sinh được quả báo gấp trăm lần; bố thí cho nhất-xiển-đề được quả báo gấp nghìn lần; bố thí cho người giữ giới được gấp trăm nghìn lần; bố thí cho người ngoại đạo đã dứt phiền não được quả báo vô lượng; dâng cúng cho bậc tứ hướng, tứ quả (tám bậc thánh trên đường giải thoát: bốn bậc đang hướng tới và bốn bậc đã chứng bốn quả Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán), cho đến Bích-chi Phật, được quả báo vô lượng; bố thí cho Bồ-tát bất thoái (Bồ-tát không còn thối lui trên đường tu), cho các vị đại Bồ-tát thân cuối cùng (chỉ còn một đời nữa là thành Phật) và Như Lai Thế Tôn, thì phúc báo được hưởng vô lượng vô biên, không thể đếm kể, không thể nghĩ bàn. Bậc đại sĩ Thuần-đà nếu nhận quả báo vô lượng như thế, thì quả báo ấy không bao giờ hết, đến bao giờ mới được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?
Thế Tôn! Trong kinh lại nói: nếu người dùng tâm tha thiết sâu nặng mà tạo nghiệp thiện hay ác thì ắt được quả báo, hoặc chịu ngay đời này, hoặc chịu ở đời kế tiếp, hoặc chịu ở các đời sau nữa. Nghiệp thiện của Thuần-đà được làm bằng tâm tha thiết sâu nặng, nên biết nghiệp ấy nhất định phải chịu quả báo. Nếu nhất định chịu quả báo, thì sao thành được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Sao lại thấy được Phật tánh? Thế Tôn! Trong kinh lại nói: bố thí cho ba hạng người thì quả báo không cùng tận: một là người bệnh, hai là cha mẹ, ba là Như Lai. Thế Tôn! Trong kinh lại nói: Phật bảo A-nan (vị thị giả hầu cận Phật): 'Tất cả chúng sinh nếu không có nghiệp cõi Dục (cõi còn ham muốn tình dục và ăn uống, gồm địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, loài người và sáu tầng trời thấp) thì liền được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; nghiệp cõi Sắc (cõi trời đã lìa dục nhưng còn thân vật chất vi tế) và cõi Vô sắc (cõi trời chỉ còn tâm thức, không còn thân vật chất) cũng như vậy.' Thế Tôn! Như bài kệ (thể thơ trong kinh) trong kinh Pháp Cú nói:
'Chẳng ở trên không, chẳng giữa biển,
Chẳng vào trong khe đá núi non,
Không có nơi chốn nào trên đất,
Trốn được mà khỏi chịu quả nghiệp.'
Lại ngài A-ni-lâu-đà (một đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng bậc nhất về thiên nhãn) nói: 'Thế Tôn! Con nhớ thuở xưa chỉ do bố thí một bữa ăn mà trong tám vạn kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) không rơi vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh).' Thế Tôn! Bố thí một bữa ăn còn được quả báo như thế, huống là Thuần-đà với lòng tin mà bố thí cho Phật, đã thành tựu đầy đủ đàn ba-la-mật (sự hoàn thiện hạnh bố thí). Thế Tôn! Nếu quả báo lành không thể hết, thì tội phỉ báng kinh Phương Đẳng (các kinh Đại thừa), phạm năm tội nghịch (giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của Tăng), hủy phạm bốn giới cấm nặng (dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối là mình đã chứng thánh), tội của nhất-xiển-đề, làm sao có thể hết được? Nếu không thể hết, thì làm sao thấy được Phật tánh, thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
Phật dạy: "Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử! Chỉ có hai hạng người được công đức vô lượng vô biên, không thể đếm kể, không thể nói hết, có thể làm cạn dòng sông lũ cuốn trôi của sinh tử, hàng phục giặc thù là ma, bẻ gãy cờ chiến thắng của ma, có thể chuyển bánh xe pháp vô thượng của Như Lai (giảng dạy chánh pháp, ví như lăn bánh xe đi khắp nơi nghiền nát tà kiến): một là người khéo hỏi, hai là người khéo đáp. Này thiện nam tử! Trong mười trí lực (mười năng lực hiểu biết đặc biệt) của Phật, trí lực về nghiệp là sâu xa nhất. Này thiện nam tử! Có những chúng sinh đối với nghiệp duyên thì xem nhẹ, không tin, vì muốn độ họ nên ta nói như thế.
Này thiện nam tử! Tất cả nghiệp đã tạo có nhẹ có nặng; hai loại nghiệp nhẹ và nặng lại mỗi thứ có hai: một là quyết định, hai là không quyết định. Này thiện nam tử! Có người nói nghiệp ác không có quả: 'Nếu nói nghiệp ác nhất định có quả, thì sao người chiên-đà-la (tầng lớp thấp nhất trong xã hội Ấn Độ xưa, thường làm nghề giết mổ) tên Khí Hư (?) lại được sinh lên trời, Ương-quật-ma-la (kẻ từng giết rất nhiều người, sau theo Phật) lại được quả giải thoát?' Vì lẽ ấy, nên biết nghiệp đã làm có loại nhất định có quả, có loại không nhất định có quả. Ta vì muốn dứt trừ tà kiến như thế, nên trong kinh nói lời này: 'Tất cả nghiệp đã làm không nghiệp nào là không có quả.' Này thiện nam tử! Có khi nghiệp nặng có thể làm cho nhẹ, có khi nghiệp nhẹ có thể làm cho nặng; không phải tất cả mọi người, mà chỉ tùy người ngu hay người trí. Vì vậy nên biết không phải tất cả nghiệp đều nhất định có quả; tuy không nhất định có quả, nhưng cũng không phải là không có quả.
Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh có hai hạng: một là người trí, hai là người ngu si. Người có trí, nhờ sức trí tuệ, có thể làm cho nghiệp địa ngục cực nặng được chịu nhẹ ngay trong đời này; người ngu si thì nghiệp nhẹ lẽ ra chịu trong đời này lại phải chịu nặng ở địa ngục."
Sư Tử Hống bạch: "Thế Tôn! Nếu như vậy thì không cần cầu phạm hạnh thanh tịnh và quả giải thoát nữa."
Phật dạy: "Này thiện nam tử! Nếu tất cả nghiệp đều nhất định có quả, thì mới không cần cầu phạm hạnh và giải thoát; vì không nhất định nên mới tu phạm hạnh và cầu quả giải thoát. Này thiện nam tử! Nếu xa lìa được tất cả nghiệp ác thì được quả lành; nếu xa lìa nghiệp lành thì chịu quả ác. Nếu tất cả nghiệp đều nhất định có quả, thì không cần cầu tu tập thánh đạo; nếu không tu đạo thì không có giải thoát. Tất cả bậc thánh sở dĩ tu đạo là để phá nghiệp nhất định, được chịu quả báo nhẹ, và vì nghiệp không nhất định thì không có quả báo. Nếu tất cả nghiệp đều nhất định có quả, thì không cần cầu tu tập thánh đạo. Nếu người xa lìa việc tu tập thánh đạo mà được giải thoát, thì không có lẽ ấy; không được giải thoát mà được Niết-bàn, cũng không có lẽ ấy.
Này thiện nam tử! Nếu tất cả nghiệp đều nhất định có quả, thì nghiệp thuần thiện làm trong một đời lẽ ra phải mãi mãi thường hưởng an vui; nghiệp ác cực nặng làm trong một đời cũng lẽ ra phải mãi mãi chịu khổ não lớn. Nếu nghiệp quả như thế thì không có tu đạo, giải thoát, Niết-bàn. Người làm thì phải làm người mà chịu, Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ tế tự cao nhất ở Ấn Độ xưa) làm thì phải làm Bà-la-môn mà chịu; nếu như vậy thì không có dòng họ thấp hèn, người thấp hèn; người thì mãi là người, Bà-la-môn thì mãi là Bà-la-môn. Nghiệp làm lúc nhỏ thì phải chịu lúc nhỏ, không phải chịu lúc trung niên hay lúc già. Lúc già làm ác sinh vào địa ngục, thì thân đầu tiên ở địa ngục lẽ ra chưa chịu ngay, phải đợi đến lúc già rồi mới chịu. Nếu lúc già không sát sinh thì lúc trai tráng lẽ ra không được sống; nếu không được sống lúc trai tráng thì làm sao đến được lúc già? Vì nghiệp không mất đi. Nếu nghiệp không mất đi, thì làm sao có tu đạo và Niết-bàn?
Này thiện nam tử! Nghiệp có hai loại: nhất định và không nhất định. Nghiệp nhất định có hai: một là quả báo nhất định, hai là thời gian nhất định. Có loại quả báo nhất định mà thời gian không nhất định, hễ đủ duyên thì chịu; hoặc chịu trong ba thời, tức là chịu ngay đời này, chịu ở đời kế tiếp, chịu ở các đời sau. Này thiện nam tử! Nếu dùng tâm quyết định mà tạo các nghiệp thiện ác, tạo xong lại sâu sắc sinh lòng tin, vui mừng, hoặc phát thệ nguyện cúng dường Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), đó gọi là nghiệp nhất định. Này thiện nam tử! Người trí có căn lành sâu chắc khó lay động, vì vậy có thể làm cho nghiệp nặng thành nhẹ; người ngu si thì điều bất thiện sâu dày, có thể khiến nghiệp nhẹ thành quả báo nặng. Vì lẽ ấy, tất cả các nghiệp không gọi là quyết định.
Bồ-tát ma-ha-tát không có nghiệp địa ngục, nhưng vì chúng sinh mà phát thệ nguyện lớn sinh vào địa ngục. Này thiện nam tử! Thuở xưa, lúc chúng sinh thọ một trăm tuổi, có số chúng sinh nhiều như cát sông Hằng phải chịu quả báo địa ngục. Ta thấy vậy liền phát nguyện lớn chịu thân địa ngục. Lúc ấy Bồ-tát thật không có nghiệp ấy, vì chúng sinh mà chịu quả địa ngục. Lúc ấy ta ở trong địa ngục trải qua vô lượng năm, vì các tội nhân mà rộng mở bày, phân tích mười hai bộ kinh. Các tội nhân nghe xong phá được quả báo ác, khiến địa ngục trống không, chỉ trừ nhất-xiển-đề. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát chịu thân ác ấy mà không phải là quả báo của nghiệp chịu ở đời này, đời kế tiếp hay các đời sau.
Lại nữa, này thiện nam tử! Trong Hiền kiếp (kiếp hiện tại, trong đó có một nghìn vị Phật ra đời) này có vô lượng chúng sinh rơi vào loài súc sinh, chịu quả của nghiệp ác. Ta thấy vậy lại phát thệ nguyện, vì muốn thuyết pháp độ chúng sinh mà có khi làm thân hoẵng, nai, gấu, gấu ngựa, khỉ, rồng, rắn, chim cánh vàng (loài chim thần to lớn chuyên ăn rồng), chim bồ câu, cá, ba ba, thỏ, voi, bò, ngựa. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát thật không có nghiệp ác của loài súc sinh như thế, nhờ sức đại nguyện, vì chúng sinh mà hiện ra chịu thân ấy. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát chịu thân ác ấy mà không phải là quả báo của nghiệp chịu ở đời này, đời kế tiếp hay các đời sau.
Lại nữa, này thiện nam tử! Trong Hiền kiếp này lại có vô lượng vô biên chúng sinh sinh vào loài ngạ quỷ (quỷ đói), có loài ăn đồ mửa, mỡ, thịt, mủ, máu, phân, nước tiểu, nước mũi, nước bọt; thọ mạng vô lượng trăm nghìn vạn năm, chưa từng nghe đến tên nước uống, huống là thấy tận mắt mà được uống. Giả sử xa xa thấy nước, khởi ý chạy tới, đến nơi thì nước biến thành lửa dữ, mủ máu; hoặc có lúc nước không biến đổi thì lại có nhiều người tay cầm giáo mác ngăn giữ, bắt giữ không cho tiến lên; hoặc trời mưa xuống, đến thân liền thành lửa. Đó gọi là quả báo của nghiệp ác. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát thật không có các quả nghiệp ác như thế, vì giáo hóa chúng sinh cho được giải thoát nên phát thệ nguyện chịu thân như vậy. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát chịu thân ác ấy mà không phải là quả báo của nghiệp chịu ở đời này, đời kế tiếp hay các đời sau.
Này thiện nam tử! Trong Hiền kiếp, ta từng sinh vào nhà đồ tể, nuôi gà, heo, bò, dê, săn bắn, giăng lưới, đánh bắt cá (?); sinh vào nhà chiên-đà-la, làm giặc cướp bóc trộm cắp. Bồ-tát thật không có những nghiệp ác như thế, vì độ chúng sinh cho được giải thoát nên nhờ sức đại nguyện mà chịu thân như vậy. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát chịu thân ác ấy mà không phải là quả báo của nghiệp chịu ở đời này, đời kế tiếp hay các đời sau.
Này thiện nam tử! Trong Hiền kiếp này ta lại sinh ở vùng biên địa (vùng xa xôi không có Phật pháp), phần nhiều tham dục, giận dữ, ngu si, quen làm điều trái pháp, không tin Tam bảo và quả báo đời sau, không biết cung kính cha mẹ, người thân già cả, bậc lớn tuổi đáng kính. Này thiện nam tử! Lúc ấy Bồ-tát thật không có nghiệp ấy, vì để chúng sinh được giải thoát nên nhờ sức đại nguyện mà sinh vào đó. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát chịu thân ác ấy mà không phải là quả báo của nghiệp chịu ở đời này, đời kế tiếp hay các đời sau.
Này thiện nam tử! Trong Hiền kiếp này ta lại chịu thân nữ, thân xấu ác, thân tham, thân giận, thân si, thân ganh ghét, thân keo kiệt, thân huyễn hoặc, thân dối trá, thân bị triền cái (phiền não trói buộc và che lấp tâm). Này thiện nam tử! Lúc ấy Bồ-tát cũng không có nghiệp ấy, chỉ vì chúng sinh được giải thoát nên nhờ sức đại nguyện mà nguyện sinh vào đó. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát chịu thân ác ấy mà không phải là quả báo của nghiệp chịu ở đời này, đời kế tiếp hay các đời sau.
Này thiện nam tử! Trong Hiền kiếp ta từng chịu thân hoàng môn (người bị hoạn), thân không có bộ phận sinh dục, thân có cả hai bộ phận sinh dục, và thân có bộ phận sinh dục không cố định. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát thật không có các nghiệp ác về thân như thế, vì để chúng sinh được giải thoát nên nhờ sức đại nguyện mà nguyện sinh vào đó. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát chịu thân ác ấy mà không phải là quả báo của nghiệp chịu ở đời này, đời kế tiếp hay các đời sau.
Này thiện nam tử! Trong Hiền kiếp ta lại từng học theo pháp của ngoại đạo Ni-kiền tử (một phái tu khổ hạnh lõa thể ở Ấn Độ xưa), tin nhận giáo pháp của họ cho rằng: không có bố thí, không có cúng tế, không có quả báo của bố thí và cúng tế; không có nghiệp thiện ác, không có quả báo của nghiệp thiện ác; không có đời hiện tại và đời vị lai; không có đời này, không có đời kia, không có bậc thánh; không có thân biến hóa, không có đạo, không có Niết-bàn. Này thiện nam tử! Bồ-tát thật không có nghiệp ác như thế, chỉ vì để chúng sinh được giải thoát nên nhờ sức đại nguyện mà nhận lấy tà pháp ấy. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát chịu nghiệp ác ấy mà không phải là quả báo của nghiệp chịu ở đời này, đời kế tiếp hay các đời sau.
Này thiện nam tử! Ta nhớ thuở xưa, ta cùng Đề-bà-đạt-đa đều làm chủ đoàn buôn, mỗi người có năm trăm thương nhân, vì lợi mà vào biển lớn tìm lấy châu báu. Vì nhân duyên nghiệp ác, trên đường gặp gió dữ làm vỡ thuyền, bạn bè chết hết. Lúc ấy ta và Đề-bà-đạt-đa nhờ quả báo không sát sinh, có nhân duyên sống lâu, nên bị gió thổi cùng dạt vào đất liền. Bấy giờ Đề-bà-đạt-đa tiếc của báu, sinh lòng buồn khổ lớn, cất tiếng khóc lóc. Ta liền nói: "Đề-bà-đạt-đa, đừng khóc nữa." Đề-bà-đạt-đa liền nói với ta: "Hãy nghe cho kỹ! Ví như có người nghèo khổ khốn cùng, đến bãi tha ma, tay nắm lấy xác chết mà nói rằng: 'Mong nay anh cho tôi niềm vui của cái chết, tôi sẽ cho anh mạng sống nghèo khổ.' Lúc ấy xác chết liền ngồi dậy nói với người nghèo: 'Này thiện nam tử! Mạng sống nghèo khổ thì anh tự nhận lấy; nay tôi rất thích niềm vui của cái chết như thế này, thật chẳng ham sống nghèo khổ như anh.' Thế mà hôm nay tôi đã không có niềm vui của cái chết, lại còn nghèo khổ, làm sao mà không khóc được?"
Ta lại an ủi: "Anh tạm đừng buồn. Nay ta có hai viên ngọc giá trị vô số, sẽ chia một viên tặng anh." Ta liền chia cho, rồi lại nói: "Người còn mạng sống mới được của báu này; nếu không còn mạng sống thì ai được?" Lúc ấy ta mệt mỏi, đến dưới một gốc cây nghỉ ngơi nằm ngủ. Đề-bà-đạt-đa lòng tham hừng hực, vì viên ngọc còn lại mà sinh ác tâm, đâm hỏng mắt ta, cướp lấy ngọc của ta. Lúc ấy ta đau vết thương, rên rỉ kêu la. Có một người nữ đến chỗ ta hỏi: "Thưa ông, vì sao rên rỉ như thế?" Ta liền kể rõ đầu đuôi sự việc. Người nữ nghe xong lại hỏi: "Ông tên là gì?" Ta đáp: "Tên là Thật Ngữ (lời nói chân thật)." Người nữ nói: "Làm sao biết ông là người nói thật?" Ta liền lập lời thề: "Nếu nay ta đối với Đề-bà-đạt-đa có lòng ác, thì mắt ta mãi mãi mù lòa như thế này; nếu không có, thì mắt sẽ sáng lại." Nói xong, mắt ta lành lặn như cũ. Này thiện nam tử! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát nói về quả báo hiện đời.
Này thiện nam tử! Ta nhớ thuở xưa sinh trong một nhà Bà-la-môn ở thành Phú-đơn-na thuộc Nam Thiên Trúc (miền nam Ấn Độ). Khi ấy có vị vua tên Ca-la-phú, tính tình hung bạo, kiêu căng tự đại, tuổi trẻ đẹp đẽ, đắm say năm dục. Lúc ấy ta vì độ chúng sinh mà ở ngoài thành ấy lặng lẽ ngồi thiền suy tư. Bấy giờ đang mùa xuân, cây cối nở hoa, nhà vua cùng quyến thuộc, cung nhân, thể nữ (các cung nữ hầu vua) ra khỏi thành dạo chơi ngắm cảnh, dưới rừng cây vui hưởng năm dục. Các thể nữ rời vua đi chơi, đến chỗ ta. Lúc ấy ta muốn dứt lòng tham của họ nên thuyết pháp cho họ nghe. Vua liền đi tìm đến, vừa thấy ta liền sinh ác tâm, hỏi ta: "Ông nay đã được quả A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt sạch phiền não) chưa?" Ta đáp: "Chưa được." Lại hỏi: "Đã được quả Bất hoàn (quả vị thứ ba, không còn trở lại sinh ở cõi Dục) chưa?" Ta đáp: "Chưa được." Vua lại nói: "Nay ông chưa được hai quả ấy, tức là còn đầy đủ phiền não tham dục, sao lại tự tiện nhìn ngắm đàn bà của ta?" Ta liền đáp: "Đại vương nên biết, nay ta tuy chưa dứt kết tham (sợi dây trói buộc của lòng tham), nhưng trong lòng thật không tham đắm." Vua nói: "Kẻ ngu kia! Đời có các vị tiên chỉ nuốt khí, ăn trái cây mà thấy sắc đẹp còn tham, huống là ông đang tuổi tráng niên, chưa dứt tham dục, làm sao thấy sắc đẹp mà không tham?" Ta nói: "Đại vương! Thấy sắc mà không đắm, thật không phải nhờ nuốt khí, ăn trái cây, mà đều do buộc tâm quán vô thường và bất tịnh (sự nhơ nhớp của thân)."
Vua nói: "Nếu khinh người mà sinh phỉ báng, thì sao gọi là tu giữ giới thanh tịnh?" Ta nói: "Đại vương! Có lòng ganh ghét mới có phỉ báng; ta không có lòng ganh ghét, sao nói là phỉ báng?" Vua hỏi: "Đại đức (tiếng tôn xưng bậc tu hành)! Thế nào gọi là giới?" "Đại vương! Nhẫn nhục gọi là giới." Vua nói: "Nếu nhẫn là giới, ta sẽ cắt tai ông; nếu nhẫn được thì biết ông giữ giới." Liền cắt tai ta. Lúc bị cắt, sắc mặt ta không đổi. Bầy tôi của vua thấy việc ấy liền can vua: "Bậc đại sĩ như thế không nên làm hại." Vua bảo các quan: "Các ngươi làm sao biết đó là bậc đại sĩ?" Các quan đáp: "Thấy lúc chịu khổ mà sắc mặt không đổi." Vua lại nói: "Ta sẽ thử nữa xem có đổi hay không." Liền xẻo mũi, chặt tay chân ta. Lúc ấy Bồ-tát đã từ vô lượng vô biên đời tu tập lòng từ bi, thương xót chúng sinh khổ não. Khi ấy bốn vị Thiên vương (bốn vị vua trời hộ trì thế gian ở bốn phương) trong lòng giận dữ, làm mưa cát sỏi đá. Vua thấy vậy lòng vô cùng sợ hãi, lại đến chỗ ta quỳ thẳng mà nói: "Xin thương xót cho ta được sám hối." Ta nói: "Đại vương! Lòng ta không giận, cũng như không tham." Vua nói: "Đại đức! Làm sao biết lòng không giận hận?" Ta liền lập lời thề: "Nếu ta thật không có giận hận, thì khiến thân ta lành lặn như cũ." Phát nguyện xong, thân liền lành lặn. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát nói về quả báo hiện đời.
Này thiện nam tử! Quả báo đời kế tiếp và quả báo các đời sau của nghiệp lành, và của nghiệp bất thiện, cũng như vậy. Khi Bồ-tát ma-ha-tát được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì tất cả các nghiệp đều được quả báo hiện đời. Nghiệp bất thiện, ác mà chịu quả báo hiện đời, như vua làm ác thì trời mưa xuống thứ mưa dữ; cũng như có người chỉ cho thợ săn chỗ con gấu và chỗ con nai sắc báu thì tay liền rụng rơi. Đó gọi là nghiệp ác chịu quả báo hiện đời. Quả báo đời kế tiếp, như nhất-xiển-đề phạm bốn giới cấm nặng và năm tội nghịch. Quả báo các đời sau, như người giữ giới phát thệ nguyện sâu xa: nguyện đời vị lai thường được thân giữ giới thanh tịnh như thế; nếu chúng sinh vào thời thọ một trăm tuổi, tám mươi tuổi, thì sẽ làm vua Chuyển luân (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chánh pháp) giáo hóa chúng sinh.
Này thiện nam tử! Nếu nghiệp nhất định được quả báo hiện đời, thì không thể được quả báo đời kế tiếp và quả báo các đời sau. Bồ-tát ma-ha-tát tu nghiệp tạo ba mươi hai tướng đại nhân (ba mươi hai tướng tốt đặc biệt trên thân Phật), thì không thể được quả báo hiện đời. Nếu nghiệp không được ba loại quả báo, đó gọi là không nhất định. Này thiện nam tử! Nếu ai nói các nghiệp nhất định có quả báo, thì không thể có việc tu tập phạm hạnh, giải thoát, Niết-bàn; nên biết người ấy không phải đệ tử của ta, mà là quyến thuộc của ma. Nếu ai nói các nghiệp có loại nhất định, có loại không nhất định; loại nhất định thì có quả báo hiện đời, đời kế tiếp, các đời sau; loại không nhất định thì hễ đủ duyên thì chịu, không đủ duyên thì không chịu; vì lẽ ấy mà có phạm hạnh, giải thoát, Niết-bàn; nên biết người ấy thật là đệ tử của ta, không phải quyến thuộc của ma.
Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh, nghiệp không nhất định thì nhiều, nghiệp quyết định thì ít; vì lẽ ấy mà có tu tập đạo. Nhờ tu tập đạo nên nghiệp nặng quyết định có thể làm cho chịu nhẹ, còn nghiệp không nhất định thì không phải chịu ở đời kế tiếp. Này thiện nam tử! Có hai hạng người: một là biến nghiệp không nhất định thành quả báo nhất định, quả báo hiện đời thành quả báo đời kế tiếp, quả báo nhẹ thành quả báo nặng, lẽ ra chịu ở cõi người lại phải chịu ở địa ngục; hai là biến nghiệp nhất định thành không nhất định, lẽ ra chịu ở đời kế tiếp lại chuyển thành chịu hiện đời, quả báo nặng thành nhẹ, lẽ ra chịu ở địa ngục lại chịu nhẹ ở cõi người. Hai hạng người ấy, một là người ngu, hai là người trí; người trí làm cho nhẹ, người ngu làm cho nặng.
Này thiện nam tử! Ví như hai người cùng mắc tội với vua, người có nhiều quyến thuộc thì tội được nhẹ, người ít quyến thuộc thì tội đáng nhẹ lại hóa nặng. Người ngu và người trí cũng như vậy: người trí vì nghiệp lành nhiều nên nghiệp nặng mà chịu nhẹ, người ngu vì nghiệp lành ít nên nghiệp nhẹ mà chịu nặng. Này thiện nam tử! Ví như hai người, một người béo khỏe, một người gầy yếu, cùng lún vào bùn sâu; người béo khỏe ra được, người gầy yếu thì chìm. Này thiện nam tử! Ví như hai người cùng uống thuốc độc, một người có sức thần chú và thuốc a-già-đà (thứ thuốc thần trị được mọi bệnh, giải được mọi độc), một người không có; người nhờ thần chú và thuốc thì độc không hại được, người không có thần chú và thuốc thì uống vào liền chết. Này thiện nam tử! Ví như hai người cùng uống nhiều nước, một người sức tiêu hóa trong bụng mạnh, một người thì yếu; người sức tiêu hóa mạnh thì tiêu hóa được, người sức tiêu hóa yếu thì sinh bệnh. Này thiện nam tử! Ví như hai người bị vua giam, một người có trí tuệ, một người ngu si; người có trí thì thoát được, người ngu si thì không có ngày thoát. Này thiện nam tử! Ví như hai người cùng đi đường hiểm, một người có mắt sáng, một người mù lòa; người có mắt đi thẳng qua không gặp nạn, người mù thì té rơi xuống hầm sâu hiểm trở. Này thiện nam tử! Ví như hai người cùng uống rượu, một người ăn nhiều, một người ăn ít; người ăn nhiều uống vào không sao, người ăn ít uống vào thì sinh bệnh. Này thiện nam tử! Ví như hai người cùng ra trận đánh giặc, một người mặc giáp cầm khí giới đầy đủ, một người tay không; người có khí giới phá được giặc thù, người tay không thì không tự cứu mình được. Lại có hai người bị phân dơ làm bẩn áo, một người biết liền giặt, một người biết mà không giặt; người giặt ngay thì áo sạch sẽ, người không giặt thì vết bẩn ngày càng tăng. Lại có hai người cùng đi xe, một người có trục phụ, một người không có trục phụ; người có trục phụ thì tùy ý mà đi, người không có trục phụ thì không dời chỗ được. Lại có hai người cùng đi qua đồng hoang, một người có lương thực, một người đi tay không; người có lương thực thì vượt qua được chỗ hiểm, người đi tay không thì không qua được. Lại có hai người bị giặc cướp, một người có kho báu cất giữ, một người không có kho; người có kho báu thì lòng không lo buồn, người không có kho thì lòng sầu não. Người ngu và người trí cũng như vậy: người có kho tàng điều lành thì nghiệp nặng mà chịu nhẹ, người không có kho tàng điều lành thì nghiệp nhẹ mà chịu nặng."
Bồ-tát Sư Tử Hống bạch: "Thế Tôn! Như lời Phật dạy, không phải tất cả nghiệp đều được quả nhất định, không phải tất cả chúng sinh đều nhất định phải chịu. Thế Tôn! Vì sao chúng sinh khiến quả báo nhẹ đời này thành chịu nặng ở địa ngục, và quả báo nặng ở địa ngục thành chịu nhẹ trong đời này?"
Phật dạy: "Tất cả chúng sinh có hai hạng: một là có trí, hai là ngu si. Nếu tu tập được thân, giới, tâm, tuệ, đó gọi là người trí; nếu không tu được thân, giới, tâm, tuệ, đó gọi là người ngu. Thế nào gọi là không tu tập
thân? Nếu không thu nhiếp được năm tình tức các căn, gọi là không tu thân. Không thọ trì được bảy loại tịnh giới (bảy điều giới về thân và lời nói: không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt), gọi là không tu giới. Vì không điều phục tâm, gọi là không tu tâm. Không tu hạnh của bậc thánh, gọi là không tu tuệ.
Lại nữa, không tu thân là không đầy đủ được giới thể thanh tịnh (nền tảng của giới đã thọ). Không tu giới là nhận và cất giữ tám thứ vật bất tịnh (những vật người xuất gia không được tích trữ, như vàng bạc, của cải, nô tỳ, súc vật, kho lúa...). Không tu tâm là vì không tu tập được ba tướng (định, tuệ, xả). Không tu tuệ là vì không tu phạm hạnh.
Lại nữa, không tu thân là không quán được thân, không quán được sắc và tướng của sắc; không quán tướng của thân, không biết các phần của thân, không biết thân này từ đây đến kia; ở chỗ không phải thân mà sinh tướng thân, ở chỗ không phải sắc mà khởi tướng sắc; vì thế mà tham đắm thân ta và các phần của thân, gọi là không tu thân. Không tu giới là nếu thọ giới bậc thấp thì không gọi là tu giới; thọ trì giới hẹp một bên (?), giới vì lợi cho riêng mình, giới để tự điều phục riêng mình, không thể rộng vì làm an vui chúng sinh, không phải vì hộ trì chánh pháp vô thượng, mà vì được sinh lên trời hưởng năm dục lạc, thì không gọi là tu giới. Không tu tâm là nếu tâm tán loạn, không chuyên nhất giữ được cảnh giới của chính mình. Cảnh giới của chính mình là bốn niệm xứ (bốn phép quán: quán thân là nhơ, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là vô ngã); cảnh giới của kẻ khác là năm dục. Nếu không tu được bốn niệm xứ thì gọi là không tu tâm. Đối với nghiệp ác mà không khéo giữ gìn tâm, gọi là không tu tuệ.
Lại nữa, không tu thân là không quán sâu được rằng thân này vô thường, không bền ở, mong manh dễ vỡ, từng niệm hoại diệt, là cảnh giới của ma. Không tu giới là không đầy đủ được thi-la ba-la-mật. Không tu tâm là không đầy đủ được thiền ba-la-mật (sự hoàn thiện thiền định). Không tu tuệ là không đầy đủ được bát-nhã ba-la-mật (sự hoàn thiện trí tuệ thấu suốt thật tướng).
Lại nữa, không tu thân là tham đắm thân ta và thân thuộc về ta, cho rằng thân ta thường còn, không thay đổi. Không tu giới là vì thân mình mà làm mười nghiệp ác (giết, trộm, tà dâm, nói dối, nói đâm thọc, nói độc ác, nói thêu dệt, tham, giận, tà kiến). Không tu tâm là đối với nghiệp ác không thu nhiếp được tâm. Không tu tuệ là vì không thu nhiếp tâm nên không phân biệt được các pháp thiện ác.
Lại nữa, không tu thân là không dứt ngã kiến (cái thấy cho rằng có một cái ta thật sự). Không tu giới là không dứt giới thủ (sự chấp vào những giới cấm sai lầm, cho đó là đường giải thoát). Không tu tâm là làm nghiệp tham, giận mà đi về địa ngục. Không tu tuệ là không dứt tâm si mê.
Lại nữa, không tu thân là không quán được rằng thân này tuy không có lỗi gì mà vẫn luôn là kẻ thù. Này thiện nam tử! Ví như người đàn ông có kẻ thù luôn đi theo rình chờ cơ hội; người khôn biết vậy thì để tâm cẩn thận giữ gìn, nếu không cẩn thận giữ gìn thì bị nó hại. Thân của tất cả chúng sinh cũng như vậy: phải luôn dùng nước uống, thức ăn, điều hòa lạnh ấm mà nuôi dưỡng; nếu không giữ gìn cẩn thận như thế thì liền tan hoại.
Này thiện nam tử! Như người Bà-la-môn thờ thần lửa, thường dùng hương hoa khen ngợi, lễ lạy, cúng dường, phụng sự cho đến trọn trăm năm; nhưng chỉ một lần chạm vào thì lửa liền đốt tay người. Lửa ấy tuy được cúng dường như thế mà rốt cuộc không có một niệm báo ơn người thờ phụng. Thân của tất cả chúng sinh cũng như vậy: tuy nhiều năm dùng hương hoa tốt, chuỗi ngọc, áo mặc, thức ăn uống, đồ nằm, thuốc men chữa bệnh mà cung cấp cho nó, nhưng nếu gặp các nhân duyên xấu bên trong bên ngoài thì liền tan hoại, chẳng hề nhớ đến ơn cung cấp áo cơm ngày trước.
Này thiện nam tử! Ví như có vị vua nuôi bốn con rắn độc bỏ chung vào một cái rương, giao cho một người, bắt phải chăm nuôi. Trong bốn con rắn ấy, nếu một con nổi giận thì có thể hại người. Người ấy sợ hãi, thường tìm thức ăn uống, tùy lúc canh giữ. Bốn con rắn độc là tứ đại của tất cả chúng sinh cũng như vậy: nếu một đại nổi giận (mất điều hòa) thì có thể làm hỏng thân.
Này thiện nam tử! Như người bệnh lâu ngày, phải hết lòng tìm thầy thuốc chữa trị; nếu không siêng năng cứu chữa thì chắc chắn phải chết. Thân của tất cả chúng sinh cũng như vậy: phải luôn thu nhiếp tâm, không để buông lung; nếu buông lung thì liền tan hoại. Này thiện nam tử! Ví như cái bình hư, không chịu được mưa gió, đập ném, đè nén. Thân của tất cả chúng sinh cũng như vậy: không chịu được đói khát, lạnh nóng, mưa gió, đánh đập, trói buộc, mắng chửi độc ác. Này thiện nam tử! Như mụt nhọt chưa chín, phải luôn khéo giữ gìn không cho người đụng vào; nếu có ai đụng vào thì đau đớn vô cùng. Thân của tất cả chúng sinh cũng như vậy. Này thiện nam tử! Như con la có chửa thì tự hại thân nó. Thân của tất cả chúng sinh cũng như vậy: bên trong có gió lạnh thì thân liền bị hại. Này thiện nam tử! Ví như cây chuối ra buồng thì chết khô. Thân của tất cả chúng sinh cũng như vậy. Này thiện nam tử! Cũng như cây chuối bên trong không có lõi cứng chắc. Thân của tất cả chúng sinh cũng như vậy. Này thiện nam tử! Như rắn, chuột, chó sói, con nào đối với con nấy cũng thường sinh lòng thù ghét. Tứ đại của chúng sinh cũng như vậy. Này thiện nam tử! Ví như ngỗng chúa không thích bãi tha ma; Bồ-tát cũng thế, đối với bãi tha ma là thân này cũng không ham thích. Này thiện nam tử! Như dòng chiên-đà-la bảy đời nối nhau không bỏ nghề của mình, vì thế bị người đời khinh rẻ. Hạt giống của thân này cũng như vậy: hạt giống là tinh và huyết, rốt ráo là nhơ bẩn; vì nhơ bẩn nên bị chư Phật, Bồ-tát chê trách.
Này thiện nam tử! Thân này không như núi Ma-la-da (núi ở miền nam Ấn Độ, nổi tiếng sinh gỗ chiên-đàn) sinh ra gỗ chiên-đàn (gỗ đàn hương quý), cũng không sinh được hoa ưu-bát-la (sen xanh), hoa phân-đà-lợi (sen trắng), hoa chiêm-bà (một loài hoa màu vàng rất thơm), hoa ma-lợi-ca (hoa nhài), hoa bà-sư-ca (một loài hoa thơm giống hoa nhài); chín lỗ trên thân thường chảy ra mủ máu nhơ nhớp; nơi sinh ra thì hôi thối, xấu xí, đáng ghê tởm; thường ở chung một chỗ với các loài trùng. Này thiện nam tử! Ví như ở thế gian, tuy có vườn rừng tốt đẹp thanh tịnh bậc nhất, nhưng có xác chết ở trong thì thành nhơ bẩn, mọi người đều bỏ đi, không sinh lòng ưa thích. Cõi Sắc cũng vậy, tuy trong sạch tốt đẹp nhưng vì còn có thân, nên chư Phật, Bồ-tát đều cùng bỏ đi.
Này thiện nam tử! Nếu ai không quán được như thế thì gọi là không tu thân. Không tu giới là thế nào? Này thiện nam tử! Nếu không quán được rằng giới là bậc thang của tất cả pháp lành, cũng là gốc rễ của tất cả pháp lành, như mặt đất là gốc sinh ra tất cả cây cối; giới là người dẫn đầu các căn lành, như người chủ đoàn buôn dẫn dắt các thương nhân; giới là cờ chiến thắng của tất cả pháp lành, như cờ chiến thắng mà trời Đế Thích dựng lên; giới có thể dứt hẳn tất cả nghiệp ác và ba đường ác, có thể chữa bệnh dữ như cây thuốc; giới là lương thực trên con đường hiểm của sinh tử; giới là áo giáp và khí giới để đánh tan giặc phiền não trói buộc; giới là bùa chú hay để diệt con rắn độc là các kết; giới là cây cầu để vượt qua những việc làm thuộc nghiệp ác. Nếu ai không quán được như thế thì gọi là không tu giới.
Không tu tâm là không quán được rằng tâm nhẹ nổi, xao động, chuyển đổi, khó nắm bắt, khó điều phục, rong ruổi chạy càn như con voi dữ lớn; từng niệm nhanh chóng như ánh chớp; xao xuyến không yên như con khỉ; như huyễn ảo, như sóng nắng, là gốc của tất cả điều ác; năm dục khó thỏa mãn như lửa gặp củi, cũng như biển lớn nuốt nhận các dòng sông, như núi Mạn-đà cây cỏ sinh sôi rậm rạp; không quán xét được sinh tử là hư dối, mê đắm mà chuốc họa như cá nuốt lưỡi câu; thường đi trước dẫn đường, các nghiệp theo sau, như con ong chúa (?) dẫn đàn con; tham đắm năm dục, không thích Niết-bàn, như loài vật tên đà (?) ăn mật cho đến chết, không đoái đến cỏ khô; đắm sâu vào cái vui trước mắt, không thấy tai họa về sau, như con bò tham ăn mạ non không sợ roi gậy; rong ruổi khắp hai mươi lăm cõi tồn tại (hai mươi lăm nơi chúng sinh sinh ra trong ba cõi Dục, Sắc, Vô sắc), như gió mạnh thổi bông đâu-la (bông tơ rất mịn, nhẹ); điều không nên cầu lại cầu mãi không chán, như người không có trí tìm lửa không nóng; thường ưa sinh tử, không thích giải thoát, như con sâu nhâm-bà thích cây nhâm-bà (một loài cây có vị rất đắng); mê lầm yêu đắm cái hôi thối nhơ nhớp của sinh tử, như tù nhân trong ngục mê con gái của cai ngục, cũng như con heo trong nhà xí thích ở chỗ dơ bẩn. Nếu ai không quán được như thế thì gọi là không tu tâm.
Không tu tuệ là không quán được rằng trí tuệ có sức mạnh lớn như chim cánh vàng; có thể phá nghiệp ác, phá bóng tối vô minh (sự mê muội không thấy chân lý) như ánh mặt trời; có thể nhổ bật cây năm ấm như nước cuốn trôi đồ vật; đốt cháy tà kiến như lửa mạnh; tuệ là gốc của tất cả pháp lành, là hạt giống mẹ sinh ra chư Phật và Bồ-tát. Nếu ai không quán được như thế thì không gọi là tu tuệ.
Này thiện nam tử! Trong đệ nhất nghĩa, nếu thấy có thân, tướng thân, nhân của thân, quả của thân, thân tụ họp, thân một, thân hai, thân này, thân kia, thân diệt, thân bình đẳng, sự tu thân và người tu thân; nếu ai có cái thấy như thế thì gọi là không tu thân. Này thiện nam tử! Nếu thấy có giới, tướng giới, nhân của giới, quả của giới, giới bậc cao, giới bậc thấp, giới tụ họp, giới một, giới hai, giới này, giới kia, giới diệt, giới bình đẳng, sự tu giới, người tu giới, giới ba-la-mật; nếu ai có cái thấy như thế thì gọi là không tu giới. Nếu thấy có tâm, tướng tâm, nhân của tâm, quả của tâm, tâm tụ họp, tâm và tâm số (các tác dụng tâm lý đi kèm theo tâm, như cảm thọ, tưởng, ý chí...), tâm một, tâm hai, tâm này, tâm kia, tâm diệt, tâm bình đẳng, sự tu tâm, người tu tâm, tâm bậc thượng, trung, hạ, tâm thiện, tâm ác; nếu ai có cái thấy như thế thì gọi là không tu tâm. Này thiện nam tử! Nếu thấy có tuệ, tướng tuệ, nhân của tuệ, quả của tuệ, tuệ tụ họp, tuệ một, tuệ hai, tuệ này, tuệ kia, tuệ diệt, tuệ bình đẳng, tuệ bậc thượng, trung, hạ, tuệ chậm lụt, tuệ sắc bén, sự tu tuệ, người tu tuệ; nếu ai có cái thấy như thế thì gọi là không tu tuệ.
Này thiện nam tử! Nếu có người không tu thân, giới, tâm, tuệ, thì người như thế đối với nghiệp ác nhỏ cũng chịu quả báo ác lớn. Vì sợ hãi nên thường nghĩ thế này: "Ta thuộc về địa ngục, ta làm việc của địa ngục." Tuy nghe người trí nói về cái khổ địa ngục, nhưng vẫn thường nghĩ: "Như sắt đập sắt, đá lại đập đá, gỗ tự đập gỗ, con thiêu thân thích lửa; thân ở địa ngục cũng giống như địa ngục; đã giống địa ngục thì có gì là khổ?" Ví như con ruồi bị nước bọt dính vào không ra được; người ấy cũng thế, ở trong tội nhỏ mà không tự thoát ra được; lòng chẳng hề hối hận, không thể tu thiện, lại che giấu lỗi lầm. Tuy có tất cả nghiệp lành trong quá khứ, nhưng đều bị tội ấy làm nhơ bẩn. Quả báo nhẹ lẽ ra chịu hiện đời của người ấy chuyển thành quả ác cực nặng ở địa ngục. Này thiện nam tử! Như cho một thăng muối vào một đồ đựng nước nhỏ, vị nước mặn chát khó uống được. Tội nghiệp của người ấy cũng như vậy. Này thiện nam tử! Ví như có người nợ người khác một đồng tiền, vì không trả được nên thân bị trói buộc, chịu nhiều khổ sở. Tội nghiệp của người ấy cũng như vậy."
Bồ-tát Sư Tử Hống bạch: "Thế Tôn! Vì sao người ấy làm cho quả báo nhẹ hiện đời chuyển thành chịu ở địa ngục?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh nếu đủ năm điều thì làm cho quả báo nhẹ hiện đời chuyển thành chịu ở địa ngục. Những gì là năm? Một là vì ngu si; hai là vì căn lành ít ỏi; ba là vì nghiệp ác sâu nặng; bốn là vì không sám hối; năm là vì không tu các nghiệp lành vốn có. Lại có năm điều: một là vì quen làm
nghiệp ác; hai là vì không có của báu là giới; ba là vì xa lìa các căn lành; bốn là vì không tu thân, giới, tâm, tuệ; năm là vì gần gũi ác tri thức. Này thiện nam tử! Vì vậy mà có thể làm cho quả báo nhẹ hiện đời thành chịu nặng ở địa ngục."
Sư Tử Hống bạch: "Thế Tôn! Hạng người nào có thể chuyển quả báo địa ngục thành chịu nhẹ trong đời này?"
"Này thiện nam tử! Nếu có người tu tập thân, giới, tâm, tuệ như đã nói ở trước, quán được các pháp đều như hư không, không thấy trí tuệ, không thấy người trí, không thấy ngu si, không thấy người ngu, không thấy sự tu tập và người tu tập, đó gọi là người trí. Người như thế thì tu tập được thân, giới, tâm, tuệ; người ấy có thể làm cho quả báo địa ngục được chịu nhẹ trong đời này. Người ấy giả sử có làm nghiệp ác cực nặng, nhờ suy nghĩ quán xét mà có thể làm cho nhẹ bớt, nghĩ rằng: "Nghiệp của ta tuy nặng nhưng không bằng nghiệp lành." Ví như bông vải (?) dù đến trăm cân cũng không địch nổi một lạng vàng ròng. Như bỏ một thăng muối vào sông Hằng, nước không có vị mặn, người uống không hay biết. Như người rất giàu, tuy nợ người ta nghìn vạn của báu, không ai trói buộc bắt họ chịu khổ được. Như con voi hương lớn có thể phá xích sắt mà tự do đi. Người có trí tuệ cũng như vậy, thường suy nghĩ rằng: "Sức lành của ta nhiều, nghiệp ác yếu ớt; ta có thể bày tỏ tội lỗi mà sám hối để trừ tội; nghiệp ác có thể tu trí tuệ mà trừ; sức trí tuệ nhiều, sức vô minh ít."
Nghĩ như thế rồi, người ấy gần gũi bạn lành, tu tập chánh kiến (cái thấy đúng đắn), thọ trì, đọc tụng, biên chép, giảng giải mười hai bộ kinh; thấy ai thọ trì, đọc tụng, biên chép, giảng giải thì sinh lòng cung kính, lại đem áo mặc, thức ăn, phòng nhà, đồ nằm, thuốc men, hương hoa mà cúng dường, khen ngợi tôn trọng, đến đâu cũng nói về điều tốt của họ, không nói điều dở của họ; cúng dường Tam bảo, kính tin kinh Đại Niết-bàn thuộc Phương Đẳng, tin rằng Như Lai thường còn, không thay đổi, tất cả chúng sinh đều có Phật tánh. Người ấy có thể làm cho quả báo nặng ở địa ngục được chịu nhẹ trong đời này. Này thiện nam tử! Vì lẽ ấy, không phải tất cả nghiệp đều có quả nhất định, cũng không phải tất cả chúng sinh đều nhất định phải chịu."
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi mốt.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi hai.
Ngài Đàm-vô-sấm, vị Tam tạng (bậc thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào thời Bắc Lương (một nước thời Ngũ Hồ Thập Lục Quốc ở Trung Hoa).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video