Thiên 40 — Phẩm Bồ-tát Ca-diếp thứ 12 – phần 3

 Phẩm Bồ-tát Ca-diếp (vị Bồ-tát tên Ca-diếp, người đứng ra thưa hỏi Phật trong phẩm này; "phẩm" là một chương của kinh; "Bồ-tát" là người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu giúp mọi chúng sinh), thứ mười hai, phần ba.

 Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe, nghĩa là "người con trai hiền lành")! Những cuộc tranh cãi như thế thuộc về cảnh giới của Phật (phạm vi hiểu biết chỉ bậc Phật mới thấu suốt), các bậc Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ) và Duyên giác (người tự mình quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy) đều không biết được. Nếu có người sinh lòng nghi về điều này thì vẫn còn có thể phá tan vô lượng phiền não (những thứ làm tâm rối loạn, khổ sở như tham, giận, si mê) lớn như núi Tu-di (ngọn núi cao lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo). Còn nếu ở trong đó mà một mực khẳng định chắc chắn thì gọi là chấp trước (bám chặt vào một ý kiến, không chịu buông bỏ).

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Thế nào gọi là chấp trước?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Người như vậy, hoặc nghe từ người khác, hoặc tự mình tìm đọc kinh, hoặc được người khác cố ý dạy cho, rồi đối với điều mình đã bám vào thì không thể buông bỏ. Đó gọi là chấp trước."

 Ca-diếp lại hỏi: "Bạch Thế Tôn! Sự chấp trước như vậy là tốt hay không tốt?" — "Này thiện nam tử! Chấp trước như vậy không gọi là tốt. Vì sao? Vì không thể phá tan được lưới nghi (những mối ngờ vực chằng chịt như tấm lưới trói buộc tâm)." Ca-diếp lại hỏi: "Bạch Thế Tôn! Người như thế vốn không hề nghi, sao lại nói là không phá được lưới nghi?" — "Này thiện nam tử! Cái gọi là không nghi ấy chính là nghi."

 "Bạch Thế Tôn! Nếu có người cho rằng bậc Tu-đà-hoàn (bậc đã vào dòng thánh, quả vị đầu tiên trong bốn quả vị của hàng Thanh văn) không còn rơi vào ba đường ác (ba cảnh giới khổ: địa ngục, ngạ quỷ tức quỷ đói, súc sinh), thì người ấy cũng phải gọi là chấp, là nghi chăng?" — "Này thiện nam tử! Điều đó có thể gọi là quyết định đúng, không thể gọi là nghi. Vì sao? Này thiện nam tử! Ví như có người trước kia đã thấy người và cây, sau đó đi đêm, từ xa trông thấy một gốc cây cụt, liền nghi: là người hay là cây? Này thiện nam tử! Như người trước kia đã thấy tỳ-kheo (người xuất gia theo Phật) và phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn), sau đó trên đường từ xa thấy một tỳ-kheo, liền nghi: đó là sa-môn (người xuất gia tu hành) hay là phạm chí? Này thiện nam tử! Như người trước kia đã thấy bò và trâu, sau đó từ xa thấy con bò, liền nghi: đó là bò hay là trâu? Này thiện nam tử! Mọi chúng sinh đều phải thấy trước hai vật rồi sau mới sinh nghi. Vì sao? Vì tâm không thấy rõ. Ta cũng không hề nói bậc Tu-đà-hoàn khi thì rơi vào ba đường ác, khi thì không rơi, vậy người ấy cớ gì lại sinh lòng nghi?"

 Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn! Như Phật nói, phải thấy trước rồi sau mới nghi. Nhưng có người khi chưa thấy hai thứ vật cũng vẫn sinh nghi. Đó là gì? Chính là Niết-bàn (trạng thái đã dứt sạch mọi phiền não và khổ đau, không còn bị cuốn vào vòng sinh tử). Bạch Thế Tôn! Ví như có người đi đường gặp vũng nước đục, tuy chưa từng thấy nó mà cũng sinh nghi: nước này sâu hay cạn? Người ấy chưa thấy, sao lại sinh nghi?"

 "Này thiện nam tử! Niết-bàn chính là dứt khổ; cái không phải Niết-bàn chính là khổ. Mọi chúng sinh đều thấy có hai thứ: thấy khổ và không khổ. Khổ và không khổ ấy chính là: đói và no khát, lạnh và nóng, giận và vui, bệnh gầy và an ổn, già và trẻ khỏe, sinh và chết, bị trói buộc và được giải thoát, xa lìa người thương yêu và phải gặp gỡ kẻ oán ghét. Chúng sinh thấy những điều ấy rồi liền sinh nghi: có cách nào rốt ráo lìa xa hẳn những chuyện khổ não như thế hay không? Vì vậy chúng sinh sinh nghi đối với Niết-bàn.

 Nếu ý ông cho rằng người kia trước nay chưa từng thấy vũng nước đục, sao lại nghi, thì điều ấy không đúng. Vì sao? Vì người ấy trước đó đã từng thấy nước ở chỗ khác rồi, cho nên đến chỗ chưa từng đến này mới lại sinh nghi." — "Bạch Thế Tôn! Khi người ấy trước kia thấy chỗ sâu chỗ cạn thì đã không sinh nghi, nay cớ gì lại sinh nghi?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Vì trước đây chưa từng lội qua chỗ ấy nên mới sinh nghi. Vì thế Ta nói vì không thấy rõ nên nghi."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như Phật nói, nghi tức là chấp, chấp tức là nghi; đó là hạng người nào?" — "Này thiện nam tử! Đó là người đoạn thiện căn (người đã cắt đứt gốc rễ của điều lành, không còn hạt giống thiện nào trong tâm)." Ca-diếp hỏi: "Bạch Thế Tôn! Những hạng người nào có thể đoạn thiện căn?" — "Này thiện nam tử! Nếu có người thông minh, lanh lợi, căn cơ sắc bén, khéo phân biệt, mà xa lìa bạn lành, không nghe chánh pháp (giáo pháp đúng đắn của Phật), không suy nghĩ đúng đắn, không sống theo đúng pháp, thì người như vậy có thể đoạn thiện căn.

 Lìa bốn điều ấy rồi, trong tâm tự nghĩ: không có cái gọi là vật bố thí (đem của cải hay sức lực cho người khác). Vì sao? Bố thí là bỏ đi của cải. Nếu bố thí có quả báo thì nên biết người thí chủ (người bố thí) phải luôn luôn nghèo khổ. Vì sao? Vì hạt giống và quả giống nhau (bỏ của ra thì quả cũng là mất của). Vì thế nói rằng không có nhân, không có quả. Nếu nói như vậy rằng không nhân không quả, thì gọi là đoạn thiện căn.

 Lại nghĩ thế này: người cho, người nhận và của cải, cả ba đều vô thường (luôn thay đổi, không tồn tại mãi), không hề dừng lại. Nếu không dừng lại thì sao nói được đây là người cho, người nhận, của cải? Nếu không có người nhận thì làm sao có quả? Vì lẽ ấy mà không nhân không quả. Nếu nói như vậy rằng không nhân không quả, nên biết người ấy có thể đoạn thiện căn.

 Lại nghĩ thế này: người cho, khi bố thí, là cho năm điều (theo kinh là mạng sống, sắc diện, sức lực, an vui, tài ăn nói); người nhận nhận rồi, có khi làm việc lành, có khi làm việc chẳng lành, mà người thí chủ cũng không nhận được quả lành hay quả chẳng lành ấy. Như lẽ thường ở đời, từ hạt sinh ra quả, quả lại thành hạt; nhân là thí chủ, quả là người nhận, mà người nhận này không thể đem việc lành hay chẳng lành của mình khiến thí chủ được hưởng. Vì lẽ ấy mà không nhân không quả. Nếu nói như vậy rằng không nhân không quả, nên biết người ấy có thể đoạn thiện căn.

 Lại nghĩ thế này: không có vật bố thí. Vì sao? Vì vật bố thí là vô ký (không thuộc thiện cũng không thuộc ác). Nếu là vô ký thì làm sao được quả báo lành? Không có quả lành quả dữ, chính là vô ký. Của cải nếu là vô ký thì nên biết không có quả báo lành dữ. Vì thế không có bố thí, không nhân không quả. Nếu nói như vậy rằng không nhân không quả, nên biết người ấy có thể đoạn thiện căn.

 Lại nghĩ thế này: bố thí chính là ý (tâm ý muốn cho). Nếu đã là ý thì không thấy được, không có chỗ ngăn ngại, không phải là sắc pháp (vật chất có hình tướng). Nếu không phải vật chất thì làm sao đem cho được? Vì thế không có bố thí, không nhân không quả. Nếu nói như vậy rằng không nhân không quả, nên biết người ấy có thể đoạn thiện căn.

 Lại nghĩ thế này: nếu thí chủ vì tượng Phật, tượng trời, hay cha mẹ đã qua đời mà làm việc bố thí, thì không có người nhận. Nếu không có người nhận thì lẽ ra không có quả báo. Nếu không có quả báo thì đó là không có nhân; nếu không có nhân thì đó là không có quả. Nếu nói như vậy rằng không nhân không quả, nên biết người ấy có thể đoạn thiện căn.

 Lại nghĩ thế này: không có cha, không có mẹ. Nếu nói cha mẹ là nhân của chúng sinh, sinh ra chúng sinh, thì lẽ ra phải sinh mãi không dứt. Vì sao? Vì nhân luôn có mặt. Nhưng không phải lúc nào cũng sinh, vì thế nên biết không có cha mẹ. Lại nghĩ: không có cha, không có mẹ. Vì sao? Nếu thân chúng sinh nhờ cha mẹ mà có, thì một người phải có đủ cả bộ phận sinh dục nam lẫn nữ. Nhưng không ai có đủ cả hai, nên biết chúng sinh không phải do cha mẹ sinh ra. Lại nghĩ: chúng sinh không do cha mẹ mà sinh ra. Vì sao? Vì mắt thấy chúng sinh không giống cha mẹ, về thân hình, màu da, tâm tính, dáng vẻ, cử chỉ đi đứng. Vì thế cha mẹ không phải là nhân của chúng sinh.

 Lại nghĩ: mọi thứ trong thế gian có bốn loại "không". Một là chưa sinh gọi là không, như lúc còn là cục đất sét thì chưa có công dụng của cái bình. Hai là đã mất gọi là không, như cái bình vỡ rồi thì gọi là không. Ba là khác nhau nên không có nhau, như trong bò không có ngựa, trong ngựa không có bò. Bốn là hoàn toàn không, như sừng thỏ, lông rùa. Cha mẹ của chúng sinh cũng như vậy, giống bốn loại "không" này (?). Nếu nói cha mẹ là nhân của chúng sinh, thì khi cha mẹ chết, con không nhất định chết theo. Vì thế cha mẹ không phải là nhân của chúng sinh.

 Lại nghĩ: nếu nói cha mẹ là nhân của chúng sinh, thì lẽ ra chúng sinh luôn do cha mẹ sinh ra. Thế nhưng còn có loài hóa sinh (tự nhiên hiện ra, không cần cha mẹ, như chúng sinh ở cõi trời, địa ngục) và loài thấp sinh (sinh ra từ chỗ ẩm ướt, như một số loài sâu bọ). Vì thế nên biết chúng sinh không do cha mẹ sinh ra. Lại nghĩ: tự có những chúng sinh không do cha mẹ mà được sinh ra lớn lên; ví như chim công nghe tiếng sấm rền liền có mang; lại như chim sẻ xanh uống nước tiểu của chim sẻ trống liền có mang; như chim mạng mạng (một loài chim hai đầu chung một thân trong truyền thuyết Ấn Độ) thấy con trống múa liền có mang. Khi nghĩ như vậy, nếu không gặp được thiện tri thức (người bạn, người thầy hiền lành dẫn dắt mình theo điều đúng), nên biết người ấy có thể đoạn thiện căn.

 Lại nghĩ: mọi thứ trong thế gian đều không có quả lành quả dữ. Vì sao? Có những chúng sinh giữ đủ mười điều lành (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến), ưa thích bố thí, siêng tu công đức, mà người ấy vẫn bệnh tật dồn lên thân, chết yểu giữa chừng, của cải hao mất, nhiều điều lo khổ. Lại có người làm mười điều ác, keo kiệt, tham lam, ganh ghét, lười biếng, biếng nhác, không làm điều lành nào, mà thân an ổn không bệnh, giữ trọn tuổi thọ, nhiều của báu, không có nỗi lo buồn nào. Vì thế nên biết không có quả lành quả dữ.

 Lại nghĩ: ta cũng từng nghe các bậc thánh nói: có người tu điều lành, chết rồi phần nhiều rơi vào ba đường ác; có người làm điều ác, chết rồi được sinh lên cõi người, cõi trời. Vì thế nên biết không có quả lành quả dữ. Lại nghĩ: các bậc thánh có hai cách nói: khi thì nói giết hại được quả báo lành, khi thì nói giết hại bị quả báo dữ. Vì thế nên biết lời thánh nói không nhất định. Thánh mà còn không nhất định thì ta làm sao nhất định được? Vì thế nên biết không có quả lành quả dữ.

 Lại nghĩ: cả thế gian không có bậc thánh. Vì sao? Nếu gọi là bậc thánh thì phải đắc chánh đạo (con đường tu đúng đắn dẫn đến giải thoát). Nếu chúng sinh tu chánh đạo trong lúc còn đầy đủ phiền não, thì nên biết nơi người ấy chánh đạo và phiền não cùng có mặt một lúc. Nếu cùng có một lúc thì nên biết chánh đạo không thể phá được kết (những sợi dây phiền não trói buộc chúng sinh vào sinh tử). Còn nếu không có phiền não mà tu đạo, thì chánh đạo ấy để làm gì? Vì thế, người đầy đủ phiền não thì đạo không phá nổi; người không có phiền não thì đạo vô dụng. Vì thế nên biết cả thế gian không có bậc thánh.

 Lại nghĩ: vô minh (si mê, không thấy rõ sự thật) làm duyên cho hành (những tạo tác của thân, miệng, ý), cho đến sinh làm duyên cho già chết; mười hai nhân duyên này (mười hai khâu nối tiếp nhau, giải thích vì sao chúng sinh cứ trôi lăn trong sinh tử) thì mọi chúng sinh đều có như nhau. Bát thánh đạo (tám con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, tập trung tâm đúng) có bản tính bình đẳng, thì cũng phải như vậy: một người đắc thì mọi người đều phải đắc; một người tu thì khổ của mọi người phải dứt. Vì sao? Vì phiền não như nhau. Thế mà nay không được như vậy, nên biết không có chánh đạo.

 Lại nghĩ: các bậc thánh đều có những việc giống kẻ phàm phu (người thường chưa giác ngộ), như ăn uống, đi đứng nằm ngồi, ngủ nghỉ, vui cười, đói khát, lạnh nóng, lo buồn, sợ hãi. Nếu giống phàm phu ở những việc như thế, nên biết bậc thánh không đắc thánh đạo. Nếu đắc thánh đạo thì phải dứt hẳn những việc như thế. Những việc ấy nếu chưa dứt, nên biết không có đạo. Lại nghĩ: bậc thánh có thân, hưởng năm thứ dục lạc (những thú vui do sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, cảm giác chạm êm ái đem lại), cũng mắng chửi, đánh đập người, ganh ghét, kiêu mạn, chịu khổ vui, tạo nghiệp (hành động có quả báo) lành dữ. Vì nhân duyên ấy mà biết không có bậc thánh. Nếu có đạo thì phải dứt những việc ấy; việc ấy chưa dứt thì nên biết không có đạo.

 Lại nghĩ: người giàu lòng thương xót gọi là bậc thánh. Do nhân duyên gì mà gọi là bậc thánh? Do nhân duyên của đạo mà gọi là bậc thánh. Nếu bản tính của đạo là thương xót, thì lẽ ra phải thương xót mọi chúng sinh, chẳng cần đợi tu rồi mới có được. Nếu không có lòng thương xót, cớ sao bậc thánh nhờ đắc thánh đạo mà có thể thương xót? Vì thế nên biết đời không có thánh đạo.

 Lại nghĩ: mọi thứ tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) đều không từ nhân mà sinh; chúng sinh đều có tính chất của tứ đại như nhau; tứ đại không xét chúng sinh mà phân biệt "bên này phải đến, bên kia không phải đến". Nếu có thánh đạo thì tính của nó phải như vậy. Nhưng nay không như vậy, vì thế nên biết đời không có bậc thánh.

 Lại nghĩ: nếu các bậc thánh có chung một Niết-bàn, nên biết như vậy là không có bậc thánh. Vì sao? Vì không thể đạt được. Pháp thường trụ (tồn tại mãi không đổi) thì theo lẽ không thể đạt được, không thể nắm lấy hay buông bỏ. Nếu Niết-bàn của các bậc thánh có nhiều cái thì là vô thường. Vì sao? Vì là thứ đếm được. Niết-bàn nếu là một thì khi một người đắc, mọi người đều phải đắc. Niết-bàn nếu là nhiều thì có giới hạn; đã có giới hạn thì sao gọi là thường? Nếu có người nói rằng thể của Niết-bàn là một, còn sự giải thoát là nhiều, như cái lọng chỉ có một mà các nan, các tua của nó thì nhiều (?), thì điều ấy không đúng. Vì sao? Vì mỗi người đạt được riêng, không phải mọi người cùng đạt; vì có giới hạn nên phải là vô thường. Nếu là vô thường thì làm sao gọi là Niết-bàn được? Niết-bàn nếu không có thì ai là bậc thánh? Vì thế nên biết không có bậc thánh.

 Lại nghĩ: đạo của bậc thánh không do nhân duyên mà được. Nếu đạo của bậc thánh không do nhân duyên mà được, cớ sao mọi người không trở thành bậc thánh? Nếu mọi người đều không phải bậc thánh, nên biết như vậy là không có bậc thánh cũng không có thánh đạo. Lại nghĩ: bậc thánh nói chánh kiến (cái thấy đúng đắn) có hai nhân duyên: một là nghe pháp từ người khác, hai là tự mình suy xét bên trong. Hai nhân duyên này nếu do duyên mà sinh, thì cái sinh ra chúng lại do duyên khác sinh, cứ thế nối tiếp mãi thành lỗi vô cùng tận. Nếu hai việc ấy không do duyên mà sinh, cớ sao mọi chúng sinh không đạt được? Khi quán xét như vậy thì có thể đoạn thiện căn.

 Này thiện nam tử! Nếu có chúng sinh tin sâu chắc rằng không nhân không quả như vậy, người ấy có thể cắt đứt năm căn lành là tín và các căn khác (năm sức mạnh tinh thần làm gốc cho việc tu: lòng tin, sự siêng năng, sự nhớ nghĩ, sự tập trung, trí tuệ). Này thiện nam tử! Người đoạn thiện căn không phải là kẻ hèn kém ngu đần, cũng không phải ở cõi trời hay trong ba đường ác; kẻ phá Tăng (gây chia rẽ đoàn thể người xuất gia, một trong những tội nặng nhất) cũng như vậy."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Người như vậy đến khi nào mới có thể sinh lại thiện căn?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Người ấy sinh lại thiện căn vào hai lúc: lúc mới vào địa ngục và lúc ra khỏi địa ngục. Này thiện nam tử! Điều lành có ba loại: quá khứ, hiện tại, vị lai. Điều lành quá khứ thì tự nó đã diệt, nhân tuy đã diệt hết nhưng quả báo chưa chín, vì thế không gọi là cắt đứt quả của quá khứ. Vì cắt đứt nhân của cả ba đời nên gọi là đoạn."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu cắt đứt nhân của ba đời gọi là đoạn thiện căn, mà người đoạn thiện căn vẫn có Phật tính (bản tính có thể thành Phật sẵn có trong mỗi chúng sinh), thì Phật tính ấy là quá khứ, là hiện tại, là vị lai, hay trùm khắp ba đời? Nếu là quá khứ thì sao gọi là thường? Phật tính là thường, vì thế nên biết không phải quá khứ. Nếu là vị lai thì sao gọi là thường? Cớ sao Phật nói mọi chúng sinh nhất định sẽ đạt được? Nếu nhất định đạt được thì sao lại nói là đoạn? Nếu là hiện tại thì làm sao là thường? Cớ sao lại nói nhất định có thể thấy (?)? Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như, tức sự thật tuyệt đối) cũng nói Phật tính có sáu điều: một là thường, hai là chân, ba là thật, bốn là thiện, năm là tịnh (trong sạch), sáu là có thể thấy. Nếu người đoạn thiện căn có Phật tính thì không thể gọi là đoạn thiện căn. Nếu không có Phật tính thì sao lại nói mọi chúng sinh đều có Phật tính? Nếu nói Phật tính vừa có vừa đoạn, sao Như Lai lại nói nó là thường?"

 Phật nói: "Này thiện nam tử! Như Lai Thế Tôn vì chúng sinh mà có bốn cách trả lời: một là định đáp (trả lời dứt khoát), hai là phân biệt đáp (trả lời bằng cách phân tích từng phần), ba là tùy vấn đáp (trả lời theo từng câu hỏi tiếp nối), bốn là trí đáp (trả lời bằng cách gác câu hỏi lại).

 Này thiện nam tử! Thế nào là định đáp? Nếu hỏi: nghiệp ác được quả lành hay quả chẳng lành? Thì phải trả lời dứt khoát: được quả chẳng lành. Nghiệp lành cũng vậy. Nếu hỏi: Như Lai có phải bậc biết tất cả không? Thì phải trả lời dứt khoát: là bậc biết tất cả. Nếu hỏi: Phật pháp có trong sạch không? Thì phải trả lời dứt khoát: nhất định trong sạch. Nếu hỏi: đệ tử của Như Lai có sống đúng theo pháp không? Thì phải trả lời dứt khoát: có người sống đúng theo pháp. Đó gọi là định đáp.

 Thế nào là phân biệt đáp? Như Ta nói pháp bốn chân đế (bốn sự thật cao quý). Bốn là gì? Là khổ, tập, diệt, đạo. Thế nào là khổ đế (sự thật về khổ)? Vì có tám nỗi khổ (sinh, già, bệnh, chết, xa lìa người thương, gặp kẻ oán ghét, cầu không được, năm ấm hừng hực) nên gọi là khổ đế. Thế nào là tập đế (sự thật về nguyên nhân gây khổ)? Vì năm ấm (năm nhóm cấu thành con người: thân xác, cảm thọ, tưởng tượng, tạo tác, nhận biết) là nhân nên gọi là tập đế. Thế nào là diệt đế (sự thật về sự dứt khổ)? Vì tham muốn, giận dữ, si mê được dứt sạch rốt ráo nên gọi là diệt đế. Thế nào là đạo đế (sự thật về con đường dứt khổ)? Vì có ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy phương pháp tu giúp đạt giác ngộ) nên gọi là đạo đế. Đó gọi là phân biệt đáp.

 Thế nào là tùy vấn đáp? Như Ta nói mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều vô thường. Lại có người hỏi: Như Lai Thế Tôn nói vô thường là vì pháp nào? Thì trả lời: Như Lai nói vô thường là vì các pháp hữu vi (những sự vật do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt). Vô ngã (không có cái "tôi" thật sự, cố định) cũng vậy. Như Ta nói mọi pháp đều đang bốc cháy (?). Lại có người hỏi: Như Lai Thế Tôn nói mọi thứ bốc cháy là vì pháp nào? Thì trả lời: Như Lai nói mọi thứ bốc cháy là vì lửa tham, giận, si.

 Này thiện nam tử! Mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin hoàn toàn khi thuyết pháp), lòng đại từ (thương yêu, ban vui) đại bi (xót thương, cứu khổ), ba niệm xứ (ba cách giữ tâm bình thản của Phật trước người nghe theo, kẻ chống đối, hay người vừa nghe vừa chống), tám vạn ức pháp môn tam-muội (trạng thái tâm tập trung sâu lắng) như tam-muội Thủ-lăng-nghiêm (tam-muội kiên cố, dũng mãnh), ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (những dấu hiệu đặc biệt trên thân Phật), ba vạn năm nghìn pháp môn tam-muội như năm trí ấn (?) (năm loại trí tuệ được ấn chứng), bốn nghìn hai trăm pháp môn tam-muội như kim cang định (tam-muội cứng chắc như kim cương, phá được mọi phiền não), cùng vô lượng vô biên tam-muội phương tiện (tam-muội dùng cách khéo léo để giáo hóa), những pháp như thế là Phật tính của Phật. Phật tính ấy có bảy điều: một là thường, hai là ngã (cái tự tại chân thật), ba là lạc (an vui), bốn là tịnh, năm là chân, sáu là thật, bảy là thiện. Đó gọi là phân biệt đáp.

 Này thiện nam tử! Phật tính của Bồ-tát hậu thân (Bồ-tát ở thân cuối cùng, đời sau sẽ thành Phật) có sáu điều: một là thường, hai là tịnh, ba là chân, bốn là thật, năm là thiện, sáu là thấy được chút ít. Đó gọi là phân biệt đáp. Như ông hỏi trước đây người đoạn thiện căn có Phật tính chăng, thì người ấy cũng có Phật tính của Như Lai, cũng có Phật tính của Bồ-tát hậu thân. Hai Phật tính này vì bị che lấp, thuộc về tương lai, nên gọi là không; vì rốt cuộc sẽ đạt được nên gọi là có. Đó gọi là phân biệt đáp.

 Phật tính của Như Lai không phải quá khứ, không phải hiện tại, không phải vị lai. Phật tính của Bồ-tát hậu thân là hiện tại và vị lai: vì đã thấy được chút ít nên gọi là hiện tại, vì chưa thấy trọn vẹn nên gọi là vị lai. Khi Như Lai chưa đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ tối cao, hoàn hảo, không gì hơn, tức quả vị Phật), Phật tính ở phương diện nhân cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai; còn ở phương diện quả thì không như vậy: có cái thuộc ba đời, có cái không thuộc ba đời. Phật tính của Bồ-tát hậu thân ở phương diện nhân cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai; ở phương diện quả cũng như thế. Đó gọi là phân biệt đáp.

 Phật tính của Bồ-tát cửu trụ (Bồ-tát ở bậc thứ chín trong mười bậc tu tiến lên của Bồ-tát) có sáu điều: một là thường, hai là thiện, ba là chân, bốn là thật, năm là tịnh, sáu là có thể thấy. Phật tính ở phương diện nhân cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai; ở phương diện quả cũng như thế. Đó gọi là phân biệt đáp. Phật tính của Bồ-tát từ bậc thứ tám xuống đến bậc thứ sáu có năm điều: một là chân, hai là thật, ba là tịnh, bốn là thiện, năm là có thể thấy. Phật tính ở phương diện nhân cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai; ở phương diện quả cũng như thế. Đó gọi là phân biệt đáp. Phật tính của Bồ-tát từ bậc thứ năm xuống đến bậc thứ nhất có năm điều: một là chân, hai là thật, ba là tịnh, bốn là có thể thấy, năm là vừa thiện vừa chẳng thiện.

 Này thiện nam tử! Năm loại Phật tính, sáu loại Phật tính, bảy loại Phật tính ấy, vì người đoạn thiện căn rồi nhất định sẽ đạt được, nên có thể nói là có. Đó gọi là phân biệt đáp. Nếu có người nói rằng người đoạn thiện căn nhất định có Phật tính hay nhất định không có Phật tính, thì đó gọi là trí đáp (gác lại không trả lời)."

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn! Con nghe rằng không trả lời mới gọi là trí đáp. Nay Như Lai do nhân duyên gì đã trả lời mà vẫn gọi là trí đáp?" — "Này thiện nam tử! Ta không nói gác lại mà không đáp, Ta nói là lời đáp gác lại. Này thiện nam tử! Cách đáp gác lại này lại có hai loại: một là ngăn chặn (ngăn những ý kiến sai lệch), hai là khiến đừng chấp. Vì lẽ ấy mà gọi là trí đáp."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như Phật đã nói, thế nào là nhân cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai; quả cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai, mà cũng không phải quá khứ, hiện tại, vị lai?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Năm ấm có hai loại: một là nhân, hai là quả. Năm ấm ở phương diện nhân là quá khứ, hiện tại, vị lai. Năm ấm ở phương diện quả cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai, mà cũng không phải quá khứ, hiện tại, vị lai.

 Này thiện nam tử! Mọi kết như vô minh, phiền não... đều là Phật tính. Vì sao? Vì là nhân của Phật tính: từ vô minh, hành và các phiền não mà được năm ấm lành; đó gọi là Phật tính. Từ năm ấm lành cho đến đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì thế trước đây trong kinh Ta đã nói: Phật tính của chúng sinh như sữa lẫn máu. Máu là mọi phiền não như vô minh, hành...; sữa là năm ấm lành. Vì thế Ta nói từ các phiền não và năm ấm lành mà đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Như thân chúng sinh đều từ tinh và huyết mà thành, Phật tính cũng vậy.

 Bậc Tu-đà-hoàn và bậc Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần) đã dứt được ít phiền não, Phật tính như sữa. Phật tính của bậc A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi Dục) như lạc (sữa đã lên men đông lại, giống sữa chua). Bậc A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt hết phiền não) như sinh tô (váng sữa sống, giống bơ sống). Từ bậc Bích-chi-phật (tức Duyên giác) đến Bồ-tát thập trụ (Bồ-tát ở bậc thứ mười) như thục tô (váng sữa đã nấu chín, giống bơ tinh luyện). Phật tính của Như Lai như đề hồ (tinh chất ngon nhất, tinh khiết nhất chế ra từ sữa).

 Này thiện nam tử! Vì phiền não hiện tại làm chướng ngại nên khiến chúng sinh không thể thấy được Phật tính. Như ở núi Hương Sơn có cỏ nhẫn nhục (loại cỏ quý, bò ăn vào cho ra đề hồ), không phải con bò nào cũng ăn được; Phật tính cũng vậy. Đó gọi là phân biệt đáp."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Năm loại, sáu loại, bảy loại Phật tính nếu là có trong tương lai, sao lại nói người đoạn thiện căn có Phật tính?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Như các chúng sinh có nghiệp quá khứ, nhờ nghiệp ấy mà hiện tại chúng sinh chịu quả báo. Có nghiệp vị lai, vì chưa sinh nên rốt cuộc chưa sinh quả. Có phiền não hiện tại; nếu không có phiền não thì mọi chúng sinh đều phải thấy rõ ràng Phật tính ngay bây giờ. Vì thế, người đoạn thiện căn do nhân duyên phiền não ở đời hiện tại mà có thể đoạn thiện căn; nhờ nhân duyên sức mạnh của Phật tính vị lai mà sinh lại thiện căn."

 Ca-diếp hỏi: "Bạch Thế Tôn! Vị lai làm sao sinh được thiện căn?" — "Này thiện nam tử! Ví như ngọn đèn, mặt trời, tuy chưa hiện ra mà cũng có thể phá được bóng tối. Sự sinh ở vị lai có thể sinh ra chúng sinh; Phật tính vị lai cũng như vậy. Đó gọi là phân biệt đáp."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu nói năm ấm là Phật tính, sao lại nói Phật tính của chúng sinh không ở trong cũng không ở ngoài?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Vì sao ông lại quên ý như vậy? Trước đây Ta chẳng đã nói Phật tính của chúng sinh là trung đạo (con đường ở giữa, không rơi vào hai cực đoan) sao?" Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn! Con thật không quên ý, chỉ vì chúng sinh không hiểu được trung đạo này nên con mới hỏi." — "Này thiện nam tử! Chúng sinh không hiểu thì chính là trung đạo; có khi hiểu, có khi không hiểu.

 Này thiện nam tử! Vì muốn cho chúng sinh được mở mang hiểu biết, Ta nói Phật tính không ở trong, không ở ngoài. Vì sao? Phàm phu chúng sinh, có người nói Phật tính ở trong năm ấm như quả ở trong đồ đựng; có người nói Phật tính ở ngoài năm ấm, như hư không. Vì thế Như Lai nói trung đạo: Phật tính của chúng sinh không phải sáu nhập bên trong (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), không phải sáu nhập bên ngoài (sáu đối tượng: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật chạm, ý niệm); trong và ngoài hòa hợp nên gọi là trung đạo. Vì thế Như Lai nói Phật tính chính là trung đạo; không trong không ngoài nên gọi là trung đạo. Đó gọi là phân biệt đáp.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào là không trong không ngoài? Này thiện nam tử! Có người nói Phật tính chính là ngoại đạo (các giáo phái ngoài đạo Phật). Vì sao? Vì Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn) trong vô lượng kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) ở trong ngoại đạo, dứt các phiền não, điều phục tâm mình, giáo hóa chúng sinh, rồi sau mới đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì thế Phật tính chính là ngoại đạo. Có người nói Phật tính chính là nội đạo (đạo Phật). Vì sao? Vì Bồ-tát tuy trong vô lượng kiếp tu tập ngoại đạo, nhưng nếu lìa nội đạo thì không thể đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì thế Phật tính chính là nội đạo. Vì vậy Như Lai ngăn cả hai bên ấy, nói rằng Phật tính không trong không ngoài, cũng gọi là vừa trong vừa ngoài. Đó gọi là trung đạo, đó gọi là phân biệt đáp.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Có người nói Phật tính chính là thân kim cang (thân bền chắc như kim cương, không hư hoại) của Như Lai, với ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp. Vì sao? Vì không hư dối. Có người nói Phật tính chính là mười lực, bốn điều không sợ hãi, đại từ đại bi, ba niệm xứ và mọi tam-muội như Thủ-lăng-nghiêm. Vì sao? Vì nhờ các tam-muội ấy mà sinh ra thân kim cang, ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp. Vì vậy Như Lai ngăn cả hai bên ấy, nói rằng Phật tính không trong không ngoài, cũng gọi là vừa trong vừa ngoài. Đó gọi là trung đạo, đó gọi là phân biệt đáp.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Có người nói Phật tính chính là sự suy xét đúng đắn bên trong. Vì sao? Vì lìa sự suy xét đúng đắn thì không thể đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì thế Phật tính chính là suy xét đúng đắn bên trong. Có người nói Phật tính chính là nghe pháp từ người khác. Vì sao? Vì nghe pháp từ người khác thì mới có thể suy xét đúng đắn bên trong; nếu không nghe pháp thì không có suy xét; vì thế Phật tính chính là nghe pháp từ người khác. Vì vậy Như Lai ngăn cả hai bên ấy, nói rằng Phật tính không trong không ngoài, cũng gọi là vừa trong vừa ngoài. Đó gọi là trung đạo.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Lại có người nói Phật tính ở bên ngoài, tức là đàn ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn; "ba-la-mật" là hạnh tu đưa người qua bờ bên kia, tức giải thoát), vì từ đàn ba-la-mật mà đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì thế nói đàn ba-la-mật chính là Phật tính. Có người nói Phật tính ở bên trong, tức là năm ba-la-mật còn lại (giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ). Vì sao? Vì lìa năm điều ấy thì nên biết không có nhân quả của Phật tính; vì thế nói năm ba-la-mật chính là Phật tính. Vì vậy Như Lai ngăn cả hai bên ấy, nói rằng Phật tính không trong không ngoài, vừa trong vừa ngoài. Đó gọi là trung đạo.

 Lại nữa, này thiện nam tử! Có người nói Phật tính ở bên trong, ví như viên ngọc báu trên trán người lực sĩ (người lực sĩ có viên ngọc lún vào trong da trán mà không biết, tưởng đã mất). Vì sao? Vì thường, lạc, ngã, tịnh giống như viên ngọc báu; vì thế nói Phật tính ở bên trong. Có người nói Phật tính ở bên ngoài, như kho báu của người nghèo (người nghèo có kho báu chôn trong nhà mà không biết, phải nhờ người chỉ cho). Vì sao? Vì nhờ phương tiện (cách thức khéo léo) mới thấy được. Phật tính cũng vậy, ở ngoài chúng sinh, nhờ phương tiện mà thấy được. Vì vậy Như Lai ngăn cả hai bên ấy, nói rằng Phật tính không trong không ngoài, vừa trong vừa ngoài. Đó gọi là trung đạo.

 Này thiện nam tử! Phật tính của chúng sinh không phải có, không phải không. Vì sao vậy? Phật tính tuy có, nhưng không như hư không. Vì sao? Hư không ở thế gian dù dùng vô lượng phương tiện khéo léo cũng không thể thấy được; còn Phật tính thì có thể thấy, vì thế tuy có mà không như hư không. Phật tính tuy không, nhưng không giống sừng thỏ. Vì sao? Lông rùa, sừng thỏ dù dùng vô lượng phương tiện khéo léo cũng không thể làm cho sinh ra; còn Phật tính thì có thể sinh ra, vì thế tuy không mà không giống sừng thỏ. Vì vậy Phật tính không phải có, không phải không, mà cũng vừa có vừa không.

 Thế nào gọi là có? Tất cả đều có: các chúng sinh này không đứt đoạn, không mất đi, như ngọn lửa đèn, cho đến khi đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì thế gọi là có. Thế nào gọi là không? Mọi chúng sinh hiện tại chưa có được tất cả Phật pháp với thường, lạc, ngã, tịnh; vì thế gọi là không. Có và không hợp lại chính là trung đạo. Vì thế Phật nói Phật tính của chúng sinh không phải có, không phải không.

 Này thiện nam tử! Như có người hỏi: trong hạt giống này có quả hay không? Thì phải trả lời dứt khoát: vừa có vừa không. Vì sao? Ngoài hạt ra thì không thể sinh quả, vì thế gọi là có; hạt chưa nảy mầm, vì thế gọi là không. Vì lẽ ấy mà vừa có vừa không. Vì sao vậy? Thời điểm khác nhau nhưng thể chỉ là một. Phật tính của chúng sinh cũng như vậy. Nếu nói trong chúng sinh có riêng một Phật tính thì điều ấy không đúng. Vì sao? Chúng sinh tức là Phật tính, Phật tính tức là chúng sinh; chỉ vì thời điểm khác nhau mà có sạch và không sạch. Này thiện nam tử! Nếu có người hỏi: hạt này có sinh ra quả không? Quả này có sinh ra hạt không? Thì phải trả lời dứt khoát: vừa sinh vừa không sinh."

 "Bạch Thế Tôn! Như người đời nói trong sữa có lạc, nghĩa ấy thế nào?" — "Này thiện nam tử! Nếu có người nói trong sữa có lạc, đó gọi là chấp trước; nếu nói không có lạc, đó gọi là hư dối. Lìa hai điều ấy, phải nói dứt khoát: vừa có vừa không. Vì sao gọi là có? Từ sữa sinh ra lạc: nhân là sữa, quả là lạc; đó gọi là có. Thế nào gọi là không? Màu sắc, mùi vị khác nhau, công dụng không giống nhau: người bệnh nóng thì uống sữa, người bệnh lạnh thì dùng lạc; sữa gây bệnh lạnh, lạc gây bệnh nóng.

 Này thiện nam tử! Nếu nói trong sữa có tính của lạc, thì sữa chính là lạc, lạc chính là sữa, tính của chúng là một. Vậy do nhân duyên gì mà sữa ra trước, còn lạc không sinh ra trước? Nếu có nhân duyên thì sao người đời không nói? Nếu không có nhân duyên thì sao lạc không ra trước? Nếu lạc không ra trước thì ai đã sắp đặt thứ tự sữa, lạc, sinh tô, thục tô, đề hồ? Vì thế biết rằng lạc trước không có, nay mới có. Nếu trước không có, nay mới có thì là pháp vô thường.

 Này thiện nam tử! Nếu có người nói sữa có tính của lạc nên sinh ra lạc, nước không có tính của lạc nên không sinh lạc, thì điều ấy không đúng. Vì sao? Nước và cỏ cũng có tính của sữa và lạc. Vì sao vậy? Nhờ nước và cỏ (bò ăn uống) mà ra sữa, lạc. Nếu nói trong sữa nhất định có tính của lạc, còn nước và cỏ thì không, đó gọi là hư dối. Vì sao? Vì tâm không bình đẳng, nên nói là hư dối. Này thiện nam tử! Nếu nói trong sữa nhất định có lạc, thì trong lạc cũng phải nhất định có tính của sữa. Vậy do nhân duyên gì mà trong sữa ra lạc, còn lạc không ra sữa? Nếu không có nhân duyên, nên biết lạc này vốn không, nay mới có. Vì thế người trí phải nói: trong sữa không phải có tính của lạc, cũng không phải không có tính của lạc.

 Này thiện nam tử! Vì thế Như Lai trong kinh này nói như vầy: mọi chúng sinh nhất định có Phật tính, đó gọi là chấp; nếu không có Phật tính, đó gọi là hư dối. Người trí phải nói Phật tính của chúng sinh vừa có vừa không.

 Này thiện nam tử! Bốn điều hòa hợp mà sinh ra nhãn thức (cái biết do mắt thấy). Bốn điều ấy là gì? Là mắt, hình sắc, ánh sáng, và ý muốn nhìn. Tính của nhãn thức này không phải mắt, không phải hình sắc, không phải ánh sáng, không phải ý muốn; do hòa hợp mà được sinh ra. Nhãn thức như vậy vốn không, nay có, có rồi lại không. Vì thế nên biết nó không có bản tính cố định. Tính của lạc trong sữa cũng như vậy. Nếu có người nói nước không có tính của lạc nên không ra lạc, vì thế trong sữa nhất định có tính của lạc, thì điều ấy không đúng. Vì sao? Này thiện nam tử! Mọi pháp, nhân khác thì quả khác, cũng không phải một nhân sinh ra mọi quả, không phải mọi quả từ một nhân sinh ra. Này thiện nam tử! Như từ bốn điều kia sinh ra nhãn thức, thì không thể nói từ bốn điều ấy lại phải sinh ra nhĩ thức (cái biết do tai nghe).

 Này thiện nam tử! Không thể không dùng phương tiện mà từ sữa có được lạc, từ lạc ra được tô; không được như vậy, phải cần có phương tiện. Này thiện nam tử! Người trí không thể thấy không cần phương tiện mà từ sữa có được lạc, rồi cho rằng có được sinh tô cũng như vậy, không cần phương tiện. Này thiện nam tử! Vì thế trong kinh này Ta nói: vì nhân sinh nên pháp có, vì nhân diệt nên pháp không.

 Này thiện nam tử! Như tính của muối là mặn, có thể khiến vật không mặn trở thành mặn. Nếu vật không mặn vốn đã có tính mặn, cớ sao người đời còn phải tìm muối? Nếu trước vốn không có, nên biết trước không, nay có, nhờ duyên khác mà thành mặn. Nếu nói mọi vật không mặn đều có tính mặn, chỉ vì nhỏ nhiệm nên không biết, nhờ tính nhỏ nhiệm này mà muối mới làm cho mặn được; nếu vốn không có tính ấy thì dù có muối cũng không làm cho mặn được; ví như hạt giống tự có tứ đại, nhờ duyên tứ đại bên ngoài mà mầm, thân, cành, lá được lớn lên, tính của muối cũng vậy — thì điều ấy không đúng. Vì sao? Nếu vật không mặn vốn có tính mặn, thì muối cũng phải có chút tính không mặn. Muối này nếu có cả hai tính ấy, do nhân duyên gì mà lìa vật không mặn thì không thể dùng riêng một mình? Vì thế biết rằng muối vốn không có hai tính. Như muối, mọi vật không mặn cũng như vậy.

 Nếu nói sức mạnh của tứ đại bên ngoài có thể làm tăng trưởng tứ đại bên trong, thì điều ấy không đúng. Vì sao? Vì là nói theo thứ tự, chứ không phải không do phương tiện (?). Từ sữa có được lạc, sinh tô, cho đến mọi pháp, đều không phải như vậy mà không cần phương tiện; tứ đại cũng như thế. Nếu nói từ tứ đại bên ngoài làm tăng tứ đại bên trong, thì sao không thấy từ tứ đại bên trong làm tăng tứ đại bên ngoài? Như quả thi-lợi-sa (một loại cây ở Ấn Độ), trước không có hình chất, khi thấy sao Mão (chòm sao Tua Rua) mọc thì quả liền sinh ra, dài đủ năm tấc. Quả như thế thật không do tứ đại bên ngoài làm tăng trưởng.

 Này thiện nam tử! Như mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển của Phật) Ta đã nói, có khi nói theo ý mình, có khi nói theo ý người, có khi nói theo cả ý mình lẫn ý người.

 Thế nào gọi là nói theo ý mình? Như năm trăm tỳ-kheo hỏi Xá-lợi-phất (vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật): "Thưa đại đức (cách gọi tôn kính vị tỳ-kheo có đức hạnh)! Phật nói nhân của thân là gì?" Xá-lợi-phất đáp: "Thưa các đại đức! Các ngài cũng đều đã được giải thoát chân chính, lẽ ra tự biết điều ấy, cớ sao lại hỏi như vậy?" Có tỳ-kheo nói: "Thưa đại đức! Khi tôi chưa được giải thoát chân chính, tôi nghĩ vô minh chính là nhân của thân; khi quán xét như vậy tôi đắc quả A-la-hán." Lại có vị nói: "Thưa đại đức! Khi tôi chưa được giải thoát chân chính, tôi cho rằng ái (lòng tham đắm) và vô minh chính là nhân của thân; khi quán xét như vậy tôi đắc quả A-la-hán." Có vị nói: hành, thức (sự nhận biết), danh sắc (tâm và thân), sáu nhập, xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm nhận khổ vui), ái, thủ (sự nắm giữ), hữu (sự tồn tại tạo nghiệp), sinh, ăn uống, năm dục chính là nhân của thân.

 Bấy giờ năm trăm tỳ-kheo, mỗi vị tự nói điều mình đã hiểu xong, cùng nhau đến chỗ Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật, đi quanh bên phải ba vòng, lễ bái xong lui ngồi một bên, rồi mỗi vị đem nghĩa mình đã hiểu như trên trình bày với Phật. Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Những người này, ai nói đúng, ai nói không đúng?" Phật bảo Xá-lợi-phất: "Lành thay, lành thay! Mỗi một tỳ-kheo không ai là không nói đúng." Xá-lợi-phất thưa: "Bạch Thế Tôn! Ý Phật thế nào?" Phật nói: "Này Xá-lợi-phất! Ta vì chúng sinh ở cõi Dục (cõi của những chúng sinh còn ham muốn ăn uống, sắc dục, gồm cả cõi người) mà nói rằng cha mẹ chính là nhân của thân." Những kinh như vậy gọi là nói theo ý mình.

 Thế nào gọi là nói theo ý người? Như trưởng giả (người giàu có, có địa vị) Ba-tra-la đến chỗ Ta, nói thế này: "Cù-đàm (họ của Phật khi còn tại thế)! Ông có biết trò ảo thuật không? Nếu biết ảo thuật thì ông là kẻ đại ảo thuật; nếu không biết thì ông không phải bậc biết tất cả." Ta nói: "Này trưởng giả! Người biết ảo thuật thì gọi là kẻ làm ảo thuật sao?" Trưởng giả nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Người biết ảo thuật chính là kẻ làm ảo thuật." Phật nói: "Này trưởng giả! Trong nước Xá-vệ, vua Ba-tư-nặc có một người chiên-đà-la (người thuộc tầng lớp thấp kém nhất, bị khinh rẻ trong xã hội Ấn Độ xưa) tên là Khí Hư, ông có biết không?" Trưởng giả đáp: "Cù-đàm! Tôi biết người ấy đã lâu." Phật nói: "Ông biết người ấy đã lâu, vậy ông có thể chính là chiên-đà-la chăng?" Trưởng giả nói: "Cù-đàm! Tôi tuy biết người ấy là chiên-đà-la, nhưng thân tôi đây không phải chiên-đà-la." Phật nói: "Này trưởng giả! Ông được cái lẽ biết chiên-đà-la mà không phải chiên-đà-la, thì nay cớ gì Ta lại không được biết ảo thuật mà không phải kẻ làm ảo thuật?

 Này trưởng giả! Ta thật biết ảo thuật, biết kẻ làm ảo thuật, biết quả báo của ảo thuật, biết kỹ thuật của ảo thuật. Ta biết giết hại, biết kẻ giết hại, biết quả báo của giết hại, biết cách thoát khỏi tội giết hại; cho đến biết tà kiến (cái thấy sai lầm), biết người tà kiến, biết quả báo của tà kiến, biết cách thoát khỏi tà kiến. Này trưởng giả! Nếu nói người không làm ảo thuật là kẻ làm ảo thuật, nói người không tà kiến là người tà kiến, thì mắc tội vô lượng." Trưởng giả nói: "Cù-đàm! Như lời ông nói, tôi đã mắc tội lớn. Nay tôi xin đem hết những gì mình có dâng lên ông, mong đừng để vua Ba-tư-nặc biết chuyện này của tôi." Phật nói: "Này trưởng giả! Nhân duyên của tội này không nhất thiết làm mất của, mà sẽ vì nó rơi vào ba đường ác."

 Lúc ấy trưởng giả nghe đến tên đường ác, trong lòng sợ hãi, bạch Phật: "Thưa bậc thánh! Nay tôi lỡ lời đã mắc tội lớn. Thưa bậc thánh! Nay ngài là bậc biết tất cả, hẳn biết rõ cách được giải thoát. Tôi phải làm thế nào để thoát khỏi địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh?" Bấy giờ Ta nói cho ông ấy nghe bốn chân đế. Trưởng giả nghe xong đắc quả Tu-đà-hoàn, trong lòng hổ thẹn, sám hối với Phật: "Tôi vốn ngu si, Phật không phải kẻ làm ảo thuật mà tôi lại nói là ảo thuật. Từ nay tôi xin quy y Tam bảo (nương tựa ba ngôi báu: Phật, Pháp là giáo pháp, Tăng là đoàn thể người xuất gia)." Phật nói: "Lành thay, lành thay, này trưởng giả!" Đó gọi là nói theo ý người.

 Thế nào gọi là nói theo cả ý mình lẫn ý người? Như Ta nói: người trí trong thế gian nói có thì Ta cũng nói có; người trí nói không thì Ta cũng nói không. Người trí thế gian nói năm dục lạc là vô thường, khổ, vô ngã, có thể dứt bỏ, thì Ta cũng nói có như vậy. Người trí thế gian nói năm dục lạc là thường, ngã, tịnh, là điều không thể có, thì Ta cũng nói như vậy là điều không thể có. Đó gọi là nói theo cả ý mình lẫn ý người.

 Này thiện nam tử! Như Ta nói Bồ-tát thập trụ thấy Phật tính chút ít, đó gọi là nói theo ý người. Vì sao gọi là thấy chút ít? Bồ-tát thập trụ đạt được ba nghìn pháp môn tam-muội như Thủ-lăng-nghiêm, vì thế tự biết rõ ràng mình sẽ đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nhưng không thấy được mọi chúng sinh nhất định sẽ đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì thế Ta nói Bồ-tát thập trụ thấy Phật tính chút ít. Này thiện nam tử! Ta thường nói mọi chúng sinh đều có Phật tính, đó gọi là nói theo ý mình. Mọi chúng sinh không đứt đoạn, không mất đi, cho đến khi đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đó gọi là nói theo ý mình. Mọi chúng sinh đều có Phật tính, vì phiền não che lấp nên không thể thấy; Ta nói như vậy, ông cũng nói như vậy, đó gọi là nói theo cả ý mình lẫn ý người.

 Này thiện nam tử! Như Lai có khi vì một pháp mà nói vô lượng pháp. Như trong kinh nói: mọi phạm hạnh (hạnh tu trong sạch) đều do thiện tri thức mà có. Nhân của mọi phạm hạnh tuy vô lượng, nhưng nói đến thiện tri thức là đã gồm thâu hết. Như Ta nói: mọi hành vi ác đều do tà kiến làm nhân. Nhân của mọi hành vi ác tuy vô lượng, nhưng nói đến tà kiến là đã gồm thâu hết. Hoặc nói A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề lấy lòng tin làm nhân. Nhân của giác ngộ ấy tuy vô lượng, nhưng nói đến lòng tin là đã gồm thâu hết. Này thiện nam tử! Như Lai tuy nói vô lượng pháp là Phật tính, nhưng không lìa ấm, nhập, giới (năm ấm, mười hai nhập và mười tám giới — ba cách phân loại mọi thành phần của thân tâm và thế giới).

 Này thiện nam tử! Như Lai thuyết pháp vì chúng sinh nên có bảy loại lời: một là lời nói về nhân, hai là lời nói về quả, ba là lời nói về nhân và quả, bốn là lời ví dụ, năm là lời không nên nói, sáu là lời thông dụng ở thế gian, bảy là lời tùy ý (nói theo ý muốn đem lại lợi ích).

 Thế nào là lời nói về nhân? Từ nhân hiện tại mà nói quả vị lai, như Ta đã nói: "Này thiện nam tử! Ông thấy chúng sinh ưa giết hại cho đến ưa làm theo tà kiến, thì hãy xem người ấy chính là người địa ngục. Này thiện nam tử! Nếu có chúng sinh không ưa giết hại cho đến không ưa tà kiến, thì hãy xem người ấy chính là người cõi trời." Đó gọi là lời nói về nhân.

 Thế nào là lời nói về quả? Từ quả hiện tại mà nói nhân quá khứ, như trong kinh nói: "Này thiện nam tử! Như ông thấy chúng sinh nghèo khổ, dung mạo xấu xí, không được tự do, nên biết người ấy chắc chắn đã từng phạm giới, có lòng ganh ghét, lòng giận dữ, lòng không biết hổ thẹn. Nếu thấy chúng sinh nhiều của cải, giàu lớn, các giác quan đầy đủ, có uy đức, tự tại, nên biết người ấy chắc chắn đã từng giữ giới, bố thí, siêng năng, biết hổ thẹn, không ganh ghét, không giận dữ." Đó gọi là lời nói về quả.

 Thế nào là lời nói về nhân và quả? Như trong kinh nói: "Này thiện nam tử! Sáu nhập và xúc hiện tại của chúng sinh là quả của nghiệp quá khứ; Như Lai cũng gọi nó là nghiệp; nhân duyên của nghiệp này sẽ đem lại quả vị lai." Đó gọi là lời nói về nhân và quả.

 Thế nào là lời ví dụ? Như nói vua sư tử chính là ví cho thân Ta; vua voi lớn, vua rồng lớn, cây ba-lợi-chất-đa-la (cây quý ở cõi trời Đao-lợi), đống bảy báu, biển lớn, núi Tu-di, mặt đất, mưa lớn, người lái thuyền, người dẫn đường, Điều ngự trượng phu (danh hiệu Phật, nghĩa là bậc khéo điều phục, dẫn dắt người), lực sĩ, bò chúa, bà-la-môn, sa-môn, thành lớn, cây đa-la (loại cây cọ cao lớn ở Ấn Độ). Những kinh ví dụ như thế gọi là lời ví dụ.

 Thế nào là lời không nên nói? Trong kinh Ta nói: trời đất có thể hợp lại, sông không chảy về biển. Như nói với vua Ba-tư-nặc rằng núi từ bốn phương ập đến (ví cho sinh, già, bệnh, chết dồn tới). Như nói với ưu-bà-di (nữ Phật tử tại gia) Lộc Mẫu rằng: nếu cây sa-la (một loại cây lớn ở Ấn Độ) mà thọ được tám giới (tám điều răn người tại gia giữ trong một ngày một đêm) thì cũng được hưởng niềm vui cõi người cõi trời. Như nói Bồ-tát thập trụ có tâm thoái chuyển (lùi bước, sa sút trên đường tu). Không nói Như Lai có hai lời. Thà nói người Tu-đà-hoàn rơi vào ba đường ác, chứ không nói bậc thập trụ có tâm thoái chuyển. Đó gọi là lời không nên nói.

 Thế nào là lời thông dụng ở thế gian? Như Phật nói: nam, nữ, lớn, nhỏ, đi, đến, ngồi, nằm, xe cộ, nhà cửa, bình, áo, chúng sinh, thường, lạc, ngã, tịnh, quân đội, rừng, thành ấp, Tăng, ảo thuật, hợp, tan. Đó gọi là lời thông dụng ở thế gian.

 Thế nào là lời tùy ý? Như Ta quở trách người phạm giới, để họ tự trách mình mà giữ gìn giới cấm. Như Ta khen ngợi người Tu-đà-hoàn, để các phàm phu sinh lòng lành. Khen ngợi Bồ-tát, để chúng sinh phát tâm bồ-đề (phát nguyện cầu giác ngộ thành Phật). Nói những khổ não ở ba đường ác, để người ta tu tập các pháp lành. Nói mọi thứ đều bốc cháy, chỉ là vì mọi pháp hữu vi; vô ngã cũng vậy. Nói các chúng sinh đều có Phật tính, để mọi người không buông lung (không lơ là, phóng túng mà bỏ việc tu). Đó gọi là lời tùy ý.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi lăm.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi sáu.

 Đời Bắc Lương (một triều đại nhỏ ở miền tây bắc Trung Quốc, thế kỷ thứ năm), Tam tạng (danh hiệu dành cho vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Đàm Vô Sấm dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video