@@THIEN 1@@
Phẩm Bồ-tát Ca-diếp, thứ mười hai, phần bốn (phẩm: một chương của kinh; Ca-diếp là tên vị Bồ-tát đứng ra hỏi Phật trong phẩm này; Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh).
Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe, nghĩa là "người con trai hiền thiện")! Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý như thật) còn có lối nói "tùy tự ý ngữ" (lời nói theo ý riêng của Phật, tùy theo phương tiện và hoàn cảnh mà nói, không thể hiểu cứng nhắc theo mặt chữ).
Phật tính (tính giác ngộ, khả năng thành Phật sẵn có) của Như Lai có hai mặt: một là có, hai là không. Có, tức là ba mươi hai tướng tốt (ba mươi hai đặc điểm khác thường trên thân Phật), tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi chi tiết đẹp đẽ đi kèm các tướng tốt), mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin hoàn toàn của Phật khi thuyết pháp), ba niệm xứ (ba trạng thái tâm của Phật: chúng sinh nghe pháp thì không mừng, không nghe thì không buồn, kẻ nghe người không cũng vẫn bình thản), lòng đại từ đại bi (thương yêu ban vui và xót thương cứu khổ cho mọi loài không giới hạn), vô lượng tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên chú một chỗ không tán loạn) như Thủ-lăng-nghiêm (loại định vững chắc nhất, không gì phá nổi), vô lượng tam-muội như Kim cương, vô lượng tam-muội như Phương tiện, vô lượng tam-muội như Năm trí ấn (?) — đó gọi là có.
Không, tức là các nghiệp lành, nghiệp dữ, nghiệp vô ký (việc làm không lành không dữ) trong quá khứ của Như Lai cùng nhân quả báo ứng của chúng; phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm như tham lam, giận dữ, si mê, làm tâm khổ não); năm ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc là thân xác, thọ là cảm giác, tưởng là sự nhận biết hình ảnh, hành là ý chí tạo tác, thức là sự hay biết); mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nối tiếp nhau tạo nên vòng sinh tử) — đó gọi là không.
Này thiện nam tử! Như có và không; lành và chẳng lành; hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn trôi lăn trong sinh tử) và vô lậu (hết phiền não); thế gian và không phải thế gian; thánh và không phải thánh; hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt); thật và không thật; tịch tĩnh (lặng yên, dứt phiền não) và không tịch tĩnh; tranh cãi và không tranh cãi; giới (cõi, phạm vi) và không phải giới; phiền não và không phải phiền não; thủ (sự bám giữ, chấp lấy) và không thủ; được thọ ký (được Phật báo trước rằng sẽ thành Phật) và không được thọ ký; hữu (sự tồn tại trong các cõi sinh tử) và không phải hữu; ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) và không phải ba đời; thời và không phải thời; thường và vô thường; ngã (cái ta chân thật, tự tại) và vô ngã; lạc (an vui) và không lạc; tịnh (trong sạch) và không tịnh; sắc, thọ, tưởng, hành, thức và không phải sắc, thọ, tưởng, hành, thức; nội nhập (sáu giác quan bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và không phải nội nhập; ngoại nhập (sáu đối tượng bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, các pháp) và không phải ngoại nhập; mười hai nhân duyên và không phải mười hai nhân duyên — đó gọi là Phật tính của Như Lai có và không. Cho đến Phật tính của kẻ nhất-xiển-đề (người đã dứt sạch căn lành, không tin nhân quả, rất khó được cứu độ) có hay không cũng như thế.
Này thiện nam tử! Tuy ta nói rằng tất cả chúng sinh đều có Phật tính, nhưng chúng sinh không hiểu những lời "tùy tự ý ngữ" như thế của Phật. Này thiện nam tử! Lời nói như thế, đến cả Bồ-tát hậu thân (Bồ-tát ở thân cuối cùng, kiếp sau sẽ thành Phật) còn không hiểu được, huống gì hàng nhị thừa (hai hạng người tu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình: Thanh văn và Duyên giác) và các Bồ-tát khác.
Này thiện nam tử! Có một lần ta ở núi Kỳ-xà-quật (núi Linh Thứu, gần thành Vương Xá), cùng Bồ-tát Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp) bàn về thế đế (chân lý theo cách hiểu của thế gian, sự thật quy ước). Năm trăm vị Thanh văn (đệ tử nghe tiếng Phật dạy mà tu chứng) như Xá-lợi-phất (đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) đối với việc ấy đều không biết gì, huống gì là đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối cao, vượt khỏi thế gian).
Này thiện nam tử! Có thứ Phật tính kẻ nhất-xiển-đề có mà người có căn lành (gốc rễ điều thiện trong tâm) không có; có thứ Phật tính người có căn lành có mà kẻ nhất-xiển-đề không có; có thứ Phật tính cả hai người đều có; có thứ Phật tính cả hai người đều không có. Này thiện nam tử! Các đệ tử của ta nếu hiểu được nghĩa của bốn câu như thế, thì không nên vặn hỏi rằng kẻ nhất-xiển-đề nhất định có Phật tính hay nhất định không có Phật tính. Nếu nói rằng chúng sinh đều có Phật tính, đó gọi là lời "tùy tự ý ngữ" của Như Lai. Như Lai đã nói theo ý riêng như thế, sao chúng sinh lại hiểu một chiều?
Này thiện nam tử! Như trong sông Hằng có bảy loài chúng sinh: một là luôn chìm; hai là tạm nổi lên rồi lại chìm; ba là nổi lên rồi đứng yên; bốn là nổi lên rồi nhìn khắp bốn phương; năm là nhìn khắp rồi bơi đi; sáu là bơi đi rồi lại dừng; bảy là đi được cả dưới nước lẫn trên cạn.
Luôn chìm, tức là loài cá lớn: mang ác nghiệp nặng, thân nặng, ở chỗ sâu, nên luôn chìm. Tạm nổi lên rồi lại chìm, cũng là loài cá lớn ấy: vì mang ác nghiệp nên thân nặng, nhưng ở chỗ cạn, thoáng thấy ánh sáng; nhờ ánh sáng mà nổi lên, vì thân nặng nên lại chìm. Nổi lên rồi đứng yên, tức là loài cá đê-di: thân ở chỗ nước cạn, thích nhìn ánh sáng, nên nổi lên rồi đứng yên. Nhìn khắp bốn phương (?), tức là loài cá tích (?): vì kiếm mồi nên nhìn khắp bốn phương, vì thế gọi là nhìn các phương. Nhìn rồi bơi đi, tức là loài cá tích ấy: thấy xa xa có vật gì cho là ăn được, liền bơi nhanh tới, nên gọi là nhìn rồi bơi đi. Bơi đi rồi lại dừng, tức là cá ấy bơi tới, đã được thức ăn rồi thì dừng lại, nên gọi là bơi đi rồi lại dừng. Đi được cả dưới nước lẫn trên cạn, tức là con rùa.
Này thiện nam tử! Dòng sông Đại Niết-bàn (Niết-bàn: cảnh giới giải thoát hoàn toàn, dứt hết khổ đau và phiền não; ở đây ví giáo pháp Đại Niết-bàn như dòng sông) vi diệu như thế, trong đó cũng có bảy hạng chúng sinh: từ hạng đầu luôn chìm, cho đến hạng thứ bảy lúc vào lúc ra.
Nói "chìm" là: có người nghe kinh Đại Niết-bàn này nói rằng Như Lai thường còn, không hề biến đổi, là thường, lạc, ngã, tịnh, rốt cuộc không hề diệt mất hẳn vào Niết-bàn; rằng tất cả chúng sinh đều có Phật tính; rằng kẻ nhất-xiển-đề chê bai kinh Phương đẳng (các kinh Đại thừa), phạm năm tội nghịch (năm tội cực nặng: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá hòa hợp Tăng), phạm bốn giới trọng (bốn giới nặng nhất của người xuất gia: dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối mình đã chứng thánh), rồi cũng nhất định sẽ thành đạo Bồ-đề (đạo giác ngộ); rằng các bậc Tu-đà-hoàn (quả thánh đầu tiên, mới vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (quả thánh cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt hết phiền não), Bích-chi-Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán nhân duyên, không có thầy dạy) đều nhất định sẽ thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật).
Nghe những lời ấy rồi, người kia sinh lòng không tin, liền nghĩ như thế; nghĩ xong lại nói như thế: "Bộ kinh Niết-bàn này là sách của ngoại đạo (các giáo phái ngoài đạo Phật), không phải kinh Phật." Người ấy khi ấy xa lìa bạn lành (người hướng dẫn mình tu theo điều thiện), không nghe chánh pháp (giáo pháp đúng đắn của Phật). Dù có lúc được nghe cũng không suy nghĩ; dù có suy nghĩ cũng không suy nghĩ điều lành. Vì không suy nghĩ điều lành nên cứ ở trong pháp ác.
Ở trong pháp ác có sáu điều: một là ác; hai là không có điều lành; ba là pháp ô uế; bốn là tăng thêm hữu; năm là phiền não nóng bức; sáu là chịu quả ác. Đó gọi là chìm. Vì sao gọi là chìm? Vì không có tâm lành, vì thường làm điều ác, vì không tu pháp đối trị (phương pháp chữa trị phiền não) — đó gọi là chìm.
Nói "ác" là: vì bị bậc thánh quở trách, vì trong lòng sinh sợ hãi, vì người lành xa lánh, vì không làm lợi ích cho chúng sinh — đó gọi là ác. Nói "không có điều lành" là: vì có thể sinh ra vô lượng quả báo ác, vì thường bị vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) trói buộc quấn quanh, vì thích làm bạn bè với kẻ ác, vì không có phương cách gì để tu điều lành, vì tâm điên đảo thường sai lầm — đó gọi là không có điều lành. Nói "pháp ô uế" là: vì thường làm nhơ bẩn thân và miệng, vì làm nhơ bẩn chúng sinh trong sạch, vì tăng thêm nghiệp chẳng lành, vì xa lìa pháp lành — đó gọi là pháp ô uế.
Nói "tăng thêm hữu" là: những việc làm của ba hạng người nói trên có thể làm tăng thêm nghiệp vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ (quỷ đói — ba cõi khổ), không thể tu tập pháp giải thoát; nghiệp thân, miệng, ý không chán các cõi hữu (các cõi sinh tử) — đó gọi là tăng thêm hữu. Nói "phiền não nóng bức" là: người ấy làm đủ bốn việc trên, khiến cả thân lẫn tâm đều nóng bức khổ não. Xa lìa sự tịch tĩnh thì gọi là nóng; vì chịu quả báo địa ngục nên gọi là nóng; vì thiêu đốt chúng sinh nên gọi là nóng; vì thiêu đốt các pháp lành nên gọi là nóng. Này thiện nam tử! Lòng tin vốn mát mẻ, người ấy không có, vì thế gọi là nóng. Nói "chịu quả ác" là: người ấy làm đủ năm việc trên, chết rồi rơi vào địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh. Này thiện nam tử! Có ba việc ác cũng gọi là quả ác: một là phiền não ác, hai là nghiệp ác, ba là quả báo ác. Đó gọi là chịu quả báo ác.
Này thiện nam tử! Người ấy có đủ sáu việc trên thì có thể dứt căn lành, phạm năm tội nghịch, phạm bốn giới trọng, phỉ báng Tam bảo (ba ngôi quý: Phật, Pháp là giáo pháp, Tăng là đoàn thể người xuất gia), dùng của cải thuộc về chư Tăng (?), làm đủ mọi việc trái pháp. Vì nhân duyên ấy mà chìm đắm trong địa ngục A-tỳ (địa ngục khổ nhất, chịu khổ không ngừng), thân hình phải chịu dọc ngang tám vạn bốn nghìn do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số). Người ấy vì nghiệp thân, miệng, tâm nặng nề nên không thể ra khỏi. Vì sao? Vì tâm không thể sinh pháp lành. Dù có vô lượng chư Phật ra đời, người ấy cũng không nghe không thấy. Vì thế gọi là luôn chìm, như loài cá lớn trong sông Hằng.
Này thiện nam tử! Tuy ta nói kẻ nhất-xiển-đề v.v... gọi là luôn chìm, nhưng lại có hạng luôn chìm mà không phải nhất-xiển-đề. Đó là ai? Như người vì cầu được sinh vào các cõi hữu mà tu bố thí, giữ giới, làm điều lành — đó gọi là luôn chìm. Này thiện nam tử! Có bốn việc lành lại đưa đến quả ác. Bốn việc ấy là gì? Một là đọc tụng kinh điển để hơn người; hai là giữ giới để được lợi lộc cúng dường; ba là bố thí để người khác lệ thuộc mình; bốn là chú tâm suy tư để được sinh lên cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cõi trời cao nhất trong sinh tử, nơi tâm thức cực vi tế, không còn tưởng thô mà cũng chẳng phải hoàn toàn không tưởng). Bốn việc lành này đưa đến quả báo ác.
Nếu người tu tập bốn việc như thế, đó gọi là chìm rồi lại nổi, nổi rồi lại chìm. Vì sao gọi là chìm? Vì ưa thích ba cõi hữu (ba cõi sinh tử: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc). Vì sao gọi là nổi? Vì thấy được ánh sáng; ánh sáng tức là nghe pháp, giữ giới, bố thí, thiền định. Vì sao lại chìm? Vì tăng thêm tà kiến (cái thấy sai lệch), sinh kiêu mạn. Vì thế trong kinh ta có nói bài kệ (bài thơ tóm ý trong kinh):
Nếu có chúng sinh ưa các cõi, vì cõi tạo tác nghiệp thiện ác,
Người ấy lạc mất đường Niết-bàn, ấy gọi tạm nổi rồi lại chìm.
Đi trong biển sinh tử tối tăm, dù được giải thoát còn lẫn phiền não,
Người ấy lại chịu quả báo ác, ấy gọi tạm nổi rồi lại chìm.
Này thiện nam tử! Như con cá lớn kia, nhờ thấy ánh sáng nên tạm nổi khỏi nước, vì thân nặng nên lại chìm xuống. Hai hạng người trên cũng như thế.
Này thiện nam tử! Lại có người ưa đắm ba cõi hữu, đó gọi là chìm; được nghe kinh Đại Niết-bàn như thế mà sinh lòng tin, đó gọi là nổi. Vì nhân duyên gì mà gọi là nổi? Nghe kinh này rồi xa lìa pháp ác, tu tập pháp lành, đó gọi là nổi. Người ấy tuy tin nhưng lòng tin chưa đầy đủ. Vì sao lòng tin chưa đầy đủ? Người ấy tuy tin Đại Bát-niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh, nhưng lại nói thân Như Lai là vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh; cho rằng Như Lai có hai loại Niết-bàn: một là hữu vi, hai là vô vi; Niết-bàn hữu vi thì không có thường, lạc, ngã, tịnh, Niết-bàn vô vi thì có thường, lạc, ngã, tịnh. Tuy tin chúng sinh có Phật tính, nhưng lại cho rằng không phải tất cả đều có. Vì thế gọi là lòng tin chưa đầy đủ.
Này thiện nam tử! Lòng tin có hai loại: một là tin, hai là tìm hiểu. Người như thế tuy có tin nhưng không thể suy xét tìm tòi, vì thế gọi là lòng tin chưa đầy đủ. Lòng tin lại có hai: một là sinh từ việc nghe, hai là sinh từ việc suy nghĩ. Lòng tin của người ấy sinh từ việc nghe chứ không sinh từ suy nghĩ, vì thế gọi là lòng tin chưa đầy đủ. Lại có hai loại: một là tin có đạo, hai là tin có người đắc đạo. Lòng tin của người ấy chỉ tin có đạo, hoàn toàn không tin có người đắc đạo, vì thế gọi là lòng tin chưa đầy đủ. Lại có hai loại: một là tin chánh, hai là tin tà. Nói có nhân quả, có Phật, Pháp, Tăng, đó gọi là tin chánh. Nói không có nhân quả, cho rằng bản tính của Tam bảo khác nhau, tin những lời tà thuyết của bọn Phú-lan-na (tên một thầy ngoại đạo thời Phật, chủ trương không có nhân quả) v.v..., đó gọi là tin tà. Người ấy tuy tin ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng, nhưng không tin Tam bảo cùng một tính tướng (bản chất và hình tướng); tuy tin nhân quả nhưng không tin có người đắc quả. Vì thế gọi là lòng tin chưa đầy đủ.
Người ấy thành tựu lòng tin chưa đầy đủ, thì giới cấm đã thọ cũng chưa đầy đủ. Vì sao gọi là chưa đầy đủ? Vì nhân chưa đầy đủ nên giới cấm có được cũng chưa đầy đủ. Lại vì sao gọi là chưa đầy đủ? Giới có hai loại: một là oai nghi giới (giới về cử chỉ, dáng điệu, phép tắc đi đứng nằm ngồi), hai là tùng giới giới (giới căn bản mà các giới khác theo đó sinh ra) (?). Người ấy chỉ đủ các giới như oai nghi giới, không đủ tùng giới giới, vì thế gọi là giới chưa đầy đủ. Lại có hai loại: một là tác giới (giới thể hiện qua hành động thân và lời nói), hai là vô tác giới (sức giữ giới tiềm ẩn trong tâm sau khi thọ giới, không hiện ra hình tướng). Người ấy chỉ đủ tác giới, không đủ vô tác giới, vì thế gọi là giới chưa đầy đủ. Lại có hai loại: một là nhờ thân và miệng mà được chánh mạng (cách nuôi sống chân chính, không gian dối), hai là thân và miệng không được chánh mạng. Người ấy tuy theo thân miệng mà không được chánh mạng, vì thế gọi là giới chưa đầy đủ. Lại có hai loại: một là giới để cầu, hai là giới để buông bỏ. Người ấy chỉ đủ thứ giới cầu được sinh vào các cõi hữu, không được giới buông bỏ, vì thế gọi là giới chưa đầy đủ. Lại có hai loại: một là giới thuận theo cõi hữu, hai là giới thuận theo đạo. Người ấy chỉ đủ giới thuận theo cõi hữu, không đủ giới thuận theo đạo, vì thế gọi là giới chưa đầy đủ. Lại có hai loại: một là giới lành, hai là giới ác. Thân, miệng, ý lành gọi là giới lành; giới bắt chước trâu, giới bắt chước chó (lối tu khổ hạnh của ngoại đạo, sống như trâu, như chó để mong được sinh lên trời) gọi là giới ác. Người ấy tin sâu rằng cả hai loại giới này đều có quả lành, vì thế gọi là giới chưa đầy đủ.
Người ấy không đủ cả hai việc tin và giới, nên sự học nghe nhiều mà mình tu cũng chưa đầy đủ. Thế nào gọi là nghe chưa đầy đủ? Mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển Phật nói) của Như Lai, người ấy chỉ tin sáu bộ, không tin sáu bộ, vì thế gọi là nghe chưa đầy đủ. Dù có thọ trì sáu bộ kinh ấy, cũng không thể đọc tụng, giảng giải cho người khác, chẳng có ích lợi gì, vì thế gọi là nghe chưa đầy đủ. Lại nữa, thọ nhận sáu bộ kinh ấy rồi, lại vì tranh luận, vì hơn người, vì lợi lộc cúng dường, vì cầu các cõi hữu mà thọ trì, đọc tụng, giảng giải, vì thế gọi là nghe chưa đầy đủ.
Này thiện nam tử! Trong kinh ta có nói về sự nghe đầy đủ. Thế nào là đầy đủ? Nếu có vị tỷ-khưu (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) thân, miệng, ý đều lành, trước hết biết cúng dường hòa thượng (thầy truyền giới), các thầy và những người có đức; các vị thầy ấy đối với người này sinh lòng thương mến, vì nhân duyên đó mà dạy pháp cho. Người ấy hết lòng thọ trì, tụng đọc, học tập; trì tụng học tập rồi thì có được trí tuệ; có trí tuệ rồi thì khéo suy nghĩ, sống đúng theo pháp; khéo suy nghĩ rồi thì được nghĩa chân chính; được nghĩa chân chính rồi thì thân tâm lặng yên; thân tâm lặng yên rồi thì sinh tâm vui mừng; nhờ tâm vui mừng mà tâm được định; nhờ được định nên có chánh tri kiến (sự hiểu biết và cái thấy đúng đắn); có chánh tri kiến rồi thì đối với các cõi hữu sinh lòng nhàm chán, hối tiếc; vì nhàm chán các cõi hữu nên được giải thoát. Người kia không có những điều như thế, vì thế gọi là nghe chưa đầy đủ.
Người ấy không đủ ba việc như thế, nên bố thí cũng không đầy đủ. Bố thí có hai loại: một là tài thí (cho của cải), hai là pháp thí (đem giáo pháp giảng cho người). Người ấy tuy làm tài thí nhưng là vì cầu các cõi hữu; tuy làm pháp thí nhưng cũng không đầy đủ. Vì sao? Vì giấu giếm không nói hết, sợ người khác hơn mình. Vì thế gọi là bố thí chưa đầy đủ. Hai thứ bố thí tài và pháp mỗi thứ lại có hai loại: một là của bậc thánh, hai là không phải của bậc thánh. Bậc thánh bố thí rồi không cầu quả báo; không phải bậc thánh thì bố thí rồi cầu quả báo. Pháp thí của bậc thánh là để làm tăng trưởng chánh pháp; pháp thí không phải của bậc thánh là để tăng thêm các cõi hữu. Người như thế vì muốn tăng thêm của cải mà làm tài thí, vì muốn tăng thêm cõi hữu mà làm pháp thí, vì thế gọi là bố thí chưa đầy đủ. Lại nữa, người ấy thọ nhận sáu bộ kinh, thấy ai thọ nhận pháp ấy thì cung cấp cho, ai không thọ nhận thì không cung cấp, vì thế gọi là bố thí chưa đầy đủ.
Người ấy không đủ bốn việc như trên, nên trí tuệ mình tu cũng không đầy đủ. Bản tính của trí tuệ là biết phân biệt. Người ấy không thể phân biệt Như Lai là thường hay vô thường. Như Lai trong kinh Niết-bàn này nói rằng: Như Lai chính là giải thoát, giải thoát chính là Như Lai; Như Lai chính là Niết-bàn, Niết-bàn chính là giải thoát. Đối với nghĩa ấy, người kia không thể phân biệt. Phạm hạnh (đời sống tu hành trong sạch) chính là Như Lai, Như Lai chính là từ, bi, hỷ, xả (bốn tâm rộng lớn: thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo điều tốt của người, buông xả bình đẳng); từ bi hỷ xả chính là giải thoát, giải thoát chính là Niết-bàn, Niết-bàn chính là từ bi hỷ xả. Đối với nghĩa ấy, người kia không thể phân biệt. Vì thế gọi là trí tuệ chưa đầy đủ. Lại nữa, không thể phân biệt Phật tính: Phật tính chính là Như Lai, Như Lai chính là tất cả các pháp bất cộng (những phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai), pháp bất cộng chính là giải thoát, giải thoát chính là Niết-bàn, Niết-bàn chính là pháp bất cộng. Đối với nghĩa ấy, người kia không thể phân biệt. Vì thế gọi là trí tuệ chưa đầy đủ. Lại nữa, không thể phân biệt bốn đế (bốn chân lý): Khổ (sự thật về khổ), Tập (nguyên nhân của khổ), Diệt (sự dứt khổ), Đạo (con đường dứt khổ). Vì không phân biệt được bốn chân đế nên không biết thánh hạnh (hạnh tu của bậc thánh); không biết thánh hạnh nên không biết Như Lai; không biết Như Lai nên không biết giải thoát; không biết giải thoát nên không biết Niết-bàn. Vì thế gọi là trí tuệ chưa đầy đủ.
Người ấy không đủ năm việc như thế thì có hai hướng: một là tăng thêm pháp lành, hai là tăng thêm pháp ác. Thế nào gọi là tăng thêm pháp ác? Người ấy không thấy mình chưa đầy đủ, tự cho là đầy đủ mà sinh lòng chấp đắm; ở giữa những người cùng tu thì tự cho mình hơn. Vì thế mà gần gũi bạn xấu giống mình; gần gũi rồi lại được nghe thêm pháp chưa đầy đủ; nghe rồi trong lòng vui thích, tâm đắm nhiễm, sinh kiêu mạn, phần nhiều buông lung (phóng dật: lơ là, không giữ gìn tâm). Vì buông lung nên gần gũi người tại gia, cũng thích nghe nói chuyện nhà đời, xa lìa pháp xuất gia trong sạch. Vì nhân duyên ấy mà tăng thêm pháp ác. Vì tăng thêm pháp ác nên thân, miệng, ý tạo nghiệp không trong sạch; ba nghiệp không trong sạch nên tăng thêm nghiệp địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ. Đó gọi là tạm nổi rồi lại chìm.
Những người tạm nổi rồi lại chìm, trong Phật pháp của ta là những ai? Đó là Đề-bà-đạt-đa (người em họ của Phật, nhiều lần mưu hại Phật), tỷ-khưu Cù-già-ly, tỷ-khưu Uyển Thủ, tỷ-khưu Thiện Tinh, tỷ-khưu Đê-xá, tỷ-khưu Mãn Túc, tỷ-khưu-ni (người nữ xuất gia đã thọ giới đầy đủ) Từ Địa, tỷ-khưu-ni Khoáng Dã, tỷ-khưu-ni Phương, tỷ-khưu-ni Mạn, trưởng giả (người giàu có, có địa vị) Tịnh Khiết, ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia giữ năm giới) Cầu Hữu, Xá-lặc thuộc dòng họ Thích (dòng họ của Phật), trưởng giả Tượng, ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia giữ năm giới) Danh Xưng, ưu-bà-di Quang Minh, ưu-bà-di Nan-đà, ưu-bà-di Quân, ưu-bà-di Linh. Những người như thế gọi là tạm nổi rồi lại chìm, ví như cá lớn thấy ánh sáng nên nổi lên, vì thân nặng nên lại chìm.
Hạng người thứ hai tự biết rõ hạnh mình chưa đầy đủ; vì chưa đầy đủ nên tìm gần bạn lành; vì gần bạn lành nên thích hỏi những điều chưa từng nghe; nghe rồi thích thọ nhận; thọ nhận rồi thích khéo suy nghĩ; khéo suy nghĩ rồi sống đúng theo pháp; vì sống đúng theo pháp nên tăng thêm pháp lành; vì tăng thêm pháp lành nên rốt cuộc không còn chìm nữa. Đó gọi là đứng yên.
Trong Phật pháp của ta là những ai? Đó là Xá-lợi-phất, Đại Mục-kiền-liên (đệ tử thần thông bậc nhất của Phật), năm vị tỷ-khưu như A-nhã Kiều-trần-như (năm đệ tử đầu tiên của Phật), năm vị tỷ-khưu như Da-xá, A-nậu-lâu-đà, Đồng tử Ca-diếp, Ma-ha Ca-diếp, Thập Lực Ca-diếp, tỷ-khưu-ni Sấu Cù-đàm-di, tỷ-khưu-ni Ba-tra-la Hoa, tỷ-khưu-ni Thắng, tỷ-khưu-ni Thật Nghĩa, tỷ-khưu-ni Ý, tỷ-khưu-ni Bạt-đà, tỷ-khưu-ni Tịnh, tỷ-khưu-ni Bất Thoái Chuyển, vua Tần-bà-sa-la (vua nước Ma-kiệt-đà), trưởng giả Úc-già, trưởng giả Tu-đạt-đa, Thích-ma-nam, Bần Tu-đạt-đa, con trai trưởng giả Thử Lang, trưởng giả Danh Xưng, trưởng giả Cụ Túc, tướng quân Sư Tử, trưởng giả Ưu-ba-ly, trưởng giả Đao, ưu-bà-di Vô Úy, ưu-bà-di Thiện Trụ, ưu-bà-di Ái Pháp, ưu-bà-di Dũng Kiện, ưu-bà-di Thiên Đắc, ưu-bà-di Thiện Sinh, ưu-bà-di Cụ Thân, ưu-bà-di Ngưu Đắc, ưu-bà-di Khoáng Dã, ưu-bà-di Ma-ha-tư-na. Những tỷ-khưu, tỷ-khưu-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di như thế được gọi là đứng yên.
Thế nào là đứng yên? Vì luôn thích được thấy ánh sáng lành. Vì nhân duyên ấy, dù Phật ra đời hay không ra đời, những người như thế rốt cuộc không làm điều ác. Đó gọi là đứng yên. Như loài cá đê-di thích nhìn ánh sáng, không chìm không lặn, những người này cũng như thế. Vì thế trong kinh ta có nói bài kệ:
Nếu người khéo biết phân biệt nghĩa, hết lòng cầu quả vị Sa-môn (người xuất gia tu hành; quả Sa-môn là thành quả tu chứng),
Nếu biết quở trách mọi cõi hữu, người ấy gọi là sống đúng pháp.
Nếu cúng dường vô lượng chư Phật, thì vô lượng đời tu được đạo,
Dù hưởng vui đời mà không buông lung, người ấy gọi là sống đúng pháp.
Gần gũi bạn lành nghe chánh pháp, trong lòng khéo nghĩ, sống đúng pháp,
Thích thấy ánh sáng, tu tập đạo, được giải thoát, an ổn đứng yên.
Này thiện nam tử! Trí tuệ chưa đầy đủ gồm có năm việc. Người kia biết vậy rồi tìm gần bạn lành. Bạn lành như thế nên xét người ấy tham dục, sân hận, ngu si, hay suy tính lăng xăng — thứ nào nặng hơn. Nếu biết người ấy tham dục nhiều thì nên giảng cho phép quán bất tịnh (quán thân thể là nhơ nhớp để trừ lòng tham dục); sân hận nhiều thì giảng phép quán từ bi; suy tính lăng xăng nhiều thì dạy phép sổ tức (đếm hơi thở ra vào để tâm lắng xuống); chấp ngã nhiều thì phân tích cho mười tám giới (mười tám yếu tố: sáu giác quan, sáu đối tượng, sáu thức, để thấy không có cái "ta" riêng biệt) v.v... Người ấy nghe rồi hết lòng thọ trì; thọ trì rồi tu hành đúng như pháp; tu hành đúng pháp rồi lần lượt đạt được phép quán tứ niệm xứ (bốn chỗ đặt tâm quán sát): quán thân, quán thọ (cảm giác), quán tâm, quán pháp. Được phép quán này rồi lại lần lượt quán mười hai nhân duyên. Quán như thế rồi kế đến đạt noãn pháp (giai đoạn "hơi ấm", bước chuẩn bị đầu tiên trước khi vào hàng thánh, như hơi ấm báo hiệu lửa sắp bùng lên).
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật)! Tất cả chúng sinh đều có hơi ấm. Vì sao? Như Phật đã nói, ba pháp hòa hợp gọi là chúng sinh: một là thọ mạng, hai là hơi ấm, ba là thức. Nếu theo nghĩa ấy, tất cả chúng sinh lẽ ra đã có hơi ấm từ trước, cớ sao Như Lai lại nói noãn pháp sinh ra nhờ bạn lành?"
Phật nói: "Này thiện nam tử! Hơi ấm mà ông hỏi đó, tất cả chúng sinh cho đến kẻ nhất-xiển-đề đều có. Còn noãn pháp ta nói đây phải nhờ phương tiện tu tập rồi mới có được, xưa không mà nay có. Vì nghĩa ấy, không phải mọi chúng sinh đều có sẵn từ trước. Vì thế nay ông không nên vặn hỏi rằng tất cả chúng sinh đều có noãn pháp. Này thiện nam tử! Noãn pháp như thế là pháp thuộc cõi Sắc (cõi của các vị trời có thân thể vi diệu, đã lìa dục vọng thô), cõi Dục (cõi của chúng sinh còn tham ái dục lạc, gồm cả loài người) không có. Nếu nói tất cả chúng sinh đều có thì chúng sinh cõi Dục cũng phải có. Vì cõi Dục không có, nên biết không phải tất cả đều có. Này thiện nam tử! Cõi Sắc tuy có nhưng không phải ai cũng có. Vì sao? Đệ tử của ta thì có, ngoại đạo thì không. Vì nghĩa ấy, không phải mọi chúng sinh đều có. Này thiện nam tử! Tất cả ngoại đạo chỉ quán sáu hành tướng, các đệ tử của ta thì đủ mười sáu hành tướng (mười sáu cách quán xét bốn đế, mỗi đế bốn cách). Mười sáu hành tướng này không phải chúng sinh nào cũng có."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Gọi là noãn pháp, vì sao gọi là ấm? Là tự tính nó ấm, hay vì cái khác mà ấm?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Noãn pháp như thế tự tính nó là ấm, không phải vì cái khác mà ấm." Bồ-tát Ca-diếp nói: "Bạch Thế Tôn! Trước đây Như Lai nói Mã Sư và Mãn Túc không có noãn pháp. Vì sao? Vì đối với Tam bảo không có lòng tin, nên không có noãn pháp. Vậy nên biết lòng tin chính là noãn pháp." "Này thiện nam tử! Lòng tin không phải noãn pháp. Vì sao? Vì nhờ lòng tin mà đạt được noãn pháp. Này thiện nam tử! Noãn pháp chính là trí tuệ. Vì sao? Vì quán bốn đế, nên gọi là mười sáu hành tướng; hành tướng chính là trí tuệ.
Này thiện nam tử! Như ông hỏi vì nhân duyên gì gọi là ấm. Này thiện nam tử! Noãn pháp chính là dấu hiệu của ngọn lửa tám thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, tinh tấn đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng), nên gọi là ấm. Này thiện nam tử! Ví như dùi cây lấy lửa, trước có hơi ấm, kế đó lửa sinh ra, sau đó khói bốc lên. Đạo vô lậu cũng như thế: hơi ấm tức là mười sáu hành tướng, lửa tức là quả Tu-đà-hoàn, khói tức là tu đạo dứt kết sử (những trói buộc phiền não)."
Bồ-tát Ca-diếp lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Noãn pháp như thế cũng là pháp hữu (thuộc về cõi tồn tại), cũng là hữu vi. Pháp này đem lại quả báo năm ấm ở cõi Sắc, vì thế gọi là hữu; vì do nhân duyên nên cũng gọi là hữu vi. Nếu là hữu vi, sao có thể làm dấu hiệu cho đạo vô lậu?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Đúng vậy, đúng như lời ông nói. Này thiện nam tử! Noãn pháp như thế tuy là pháp hữu vi, pháp hữu, nhưng lại có thể phá hoại pháp hữu vi, pháp hữu, vì thế có thể làm dấu hiệu cho đạo vô lậu. Này thiện nam tử! Như người cưỡi ngựa, vừa thương ngựa vừa quất roi; tâm noãn cũng vậy, vì yêu thích nên thọ sinh, vì nhàm chán nên tu quán. Vì thế tuy là pháp hữu, pháp hữu vi, nhưng có thể làm dấu hiệu cho chánh đạo.
Người đạt noãn pháp có bảy mươi ba hạng, ở cõi Dục có mười hạng: hạng có đủ tất cả phiền não, cho đến hạng đã dứt từ một phần tới chín phần. Như cõi Dục, thì từ Sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất, cũng là cõi trời tương ứng) cho đến Vô sở hữu xứ (cõi trời thuộc cõi Vô sắc, nơi tâm an trú vào "không có gì cả") cũng như thế. Đó gọi là bảy mươi ba hạng. Những người như thế đạt noãn pháp rồi thì không còn có thể dứt căn lành, phạm năm tội nghịch, phạm bốn giới trọng. Người ấy có hai hạng: một là gặp bạn lành, hai là gặp bạn xấu. Gặp bạn xấu thì tạm nổi rồi lại chìm. Gặp bạn lành thì nhìn khắp bốn phương.
Nhìn khắp bốn phương tức là đỉnh pháp (giai đoạn "đỉnh", cao hơn noãn pháp, như lên tới đỉnh núi nhìn khắp nơi). Pháp này tuy bản tính là năm ấm nhưng cũng duyên theo (lấy làm đối tượng quán) bốn đế, vì thế được gọi là nhìn khắp bốn phương. Đạt đỉnh pháp rồi kế đến đạt nhẫn pháp (giai đoạn "nhẫn", nhận chịu và an trú vững vàng nơi chân lý bốn đế). Nhẫn pháp này cũng vậy, bản tính cũng là năm ấm, cũng duyên theo bốn đế. Người ấy kế đến đạt thế đệ nhất pháp (giai đoạn cao nhất trong thế gian, ngay trước khi vào hàng thánh). Pháp này tuy bản tính là năm ấm cũng duyên theo bốn đế. Người ấy lần lượt đạt khổ pháp nhẫn (sát-na đầu tiên thấy rõ chân lý về khổ, bước vào hàng thánh). Nhẫn này bản tính là trí tuệ, duyên theo một đế. Nhẫn pháp như thế duyên theo một đế rồi, cho đến dứt các phiền não do kiến đạo (giai đoạn thấy rõ chân lý) phải dứt, đạt quả Tu-đà-hoàn. Đó gọi là hạng thứ tư, nhìn khắp bốn phương. Bốn phương tức là bốn đế."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như trước đây Phật nói, phiền não mà bậc Tu-đà-hoàn dứt được giống như nước rộng dài bốn mươi dặm, phần còn lại chỉ như một giọt nước trên đầu sợi lông. Sao ở đây lại nói dứt ba kết (ba thứ trói buộc) gọi là Tu-đà-hoàn: một là ngã kiến (chấp có cái ta thật), hai là thấy cái không phải nhân là nhân (chấp các giới cấm, nghi thức sai lầm là nhân giải thoát), ba là lưới nghi (nghi ngờ chánh pháp)? Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà bậc Tu-đà-hoàn được gọi là nhìn khắp bốn phương? Lại vì nhân duyên gì gọi là Tu-đà-hoàn? Lại vì nhân duyên gì nói bậc Tu-đà-hoàn được ví với cá tích?"
Phật nói: "Này thiện nam tử! Bậc Tu-đà-hoàn tuy dứt được vô lượng phiền não, nhưng ba thứ này nặng nề, lại bao gồm hết thảy kết sử mà bậc Tu-đà-hoàn dứt được. Này thiện nam tử! Ví như đại vương đi tuần du, tuy có bốn binh chủng (bốn loại quân: voi, ngựa, xe, bộ binh) theo hầu, người đời chỉ nói "vua đến", "vua đi". Vì sao? Vì người đời coi trọng vua. Ba phiền não này cũng như thế. Vì nhân duyên gì gọi là nặng? Vì tất cả chúng sinh thường khởi lên, vì chúng vi tế khó nhận ra, vì thế gọi là nặng. Ba kết như thế khó dứt, có thể làm nhân cho tất cả phiền não, lại là kẻ thù của ba pháp đối trị là giới, định, tuệ. Này thiện nam tử! Có những chúng sinh nghe nói bậc Tu-đà-hoàn dứt được vô lượng phiền não như thế liền sinh lòng thối lui, nói rằng: "Chúng sinh làm sao dứt được vô lượng phiền não như thế?" Vì thế Như Lai dùng phương tiện mà nói ba kết.
Như ông hỏi vì nhân duyên gì bậc Tu-đà-hoàn được ví là nhìn bốn phương. Này thiện nam tử! Bậc Tu-đà-hoàn quán bốn đế được bốn điều: một là đứng trên đạo vững chắc, hai là quán xét được khắp cả, ba là thấy đúng như thật, bốn là phá được kẻ thù lớn. Đạo vững chắc là năm căn (năm sức mạnh tinh thần làm gốc tu hành: tín, tấn, niệm, định, tuệ) của bậc Tu-đà-hoàn không gì lay động được, vì thế gọi là đứng trên đạo vững chắc. Quán xét được khắp cả là có thể quở trách hết các phiền não trong và ngoài. Thấy đúng như thật tức là nhẫn và trí. Phá được kẻ thù lớn tức là phá bốn điên đảo (bốn cái thấy lộn ngược: cho vô thường là thường, khổ là vui, vô ngã là ngã, bất tịnh là tịnh).
Như ông hỏi vì nhân duyên gì gọi là Tu-đà-hoàn. Này thiện nam tử! "Tu" nghĩa là vô lậu, "đà-hoàn" nghĩa là tu tập; tu tập pháp vô lậu gọi là Tu-đà-hoàn. Này thiện nam tử! Lại nữa, "tu" nghĩa là dòng chảy. Dòng chảy có hai loại: một là xuôi dòng, hai là ngược dòng. Vì đi ngược dòng (ngược dòng sinh tử) nên gọi là Tu-đà-hoàn."
Bồ-tát Ca-diếp nói: "Bạch Thế Tôn! Nếu theo nghĩa ấy, vì nhân duyên gì các bậc Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán không được gọi là Tu-đà-hoàn?" "Này thiện nam tử! Từ Tu-đà-hoàn cho đến chư Phật đều cũng được gọi là Tu-đà-hoàn. Nếu từ Tư-đà-hàm cho đến chư Phật không có Tu-đà-hoàn, thì làm sao được gọi là Tư-đà-hàm cho đến Phật? Tên của mọi chúng sinh có hai loại: một là tên cũ, hai là tên mới đến. Lúc còn là phàm phu thì có tên theo thế gian; khi đã đắc đạo thì lại đặt tên khác, gọi là Tu-đà-hoàn. Vì đắc trước nên gọi là Tu-đà-hoàn, vì đắc sau nên gọi là Tư-đà-hàm. Người ấy cũng gọi là Tu-đà-hoàn, cũng gọi là Tư-đà-hàm; cho đến Phật cũng như thế. Này thiện nam tử! Dòng chảy có hai loại: một là giải thoát, hai là Niết-bàn. Tất cả các bậc thánh đều có cả hai, nên cũng được gọi là Tu-đà-hoàn, cũng gọi là Tư-đà-hàm; cho đến Phật cũng như thế.
Này thiện nam tử! Bậc Tu-đà-hoàn cũng gọi là Bồ-tát. Vì sao? "Bồ-tát" tức là tận trí (trí biết rằng phiền não đã dứt hết) và vô sinh trí (trí biết rằng phiền não không còn sinh lại); bậc Tu-đà-hoàn cũng tìm cầu hai trí ấy. Vì thế nên biết bậc Tu-đà-hoàn được gọi là Bồ-tát. Bậc Tu-đà-hoàn cũng được gọi là giác (giác ngộ). Vì sao? Vì giác ngộ chân chính thấy đạo, dứt phiền não; vì giác ngộ chân chính về nhân quả; vì giác ngộ chân chính về đạo chung và đạo không chung (đạo chung với phàm phu, ngoại đạo và đạo riêng của bậc thánh). Từ Tư-đà-hàm cho đến A-la-hán cũng như thế.
Này thiện nam tử! Bậc Tu-đà-hoàn có hai hạng: một là căn tính lanh lợi, hai là căn tính chậm lụt. Người căn chậm thì phải qua lại cõi người cõi trời bảy lần. Người căn chậm lại có năm hạng: có hạng sáu lần, năm lần, bốn lần, ba lần, hai lần. Người căn lanh lợi thì ngay đời hiện tại đạt từ quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán.
Này thiện nam tử! Như ông hỏi vì nhân duyên gì bậc Tu-đà-hoàn được ví với cá tích. Này thiện nam tử! Cá tích có bốn điều: một là xương nhỏ nên nhẹ; hai là có vây nên nhẹ; ba là thích nhìn ánh sáng; bốn là ngậm vật giữ chặt. Bậc Tu-đà-hoàn cũng có bốn điều: nói xương nhỏ là ví phiền não nhỏ nhẹ; nói có vây là ví xa-ma-tha (chỉ, phép tu làm tâm lắng yên) và tỳ-bà-xá-na (quán, phép tu quán sát thấy rõ sự thật); thích nhìn ánh sáng là ví thấy đạo; ngậm vật giữ chặt là ví nghe Như Lai nói vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh thì giữ chặt không bỏ. Giống như Ma vương (vua loài ma, kẻ chuyên phá người tu) hóa làm hình Phật, trưởng giả Thủ-la thấy vậy trong lòng kinh hãi. Ma thấy lòng trưởng giả đã dao động liền nói với ông: "Bốn chân đế ta nói trước đây là nói không thật. Nay ta sẽ nói lại cho ông năm đế, sáu ấm, mười ba nhập, mười chín giới." Trưởng giả nghe rồi liền quán xét pháp tướng, thấy hoàn toàn không có lý ấy. Vì thế ông giữ vững tâm, không dao động."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bậc Tu-đà-hoàn là vì đắc đạo trước nên gọi là Tu-đà-hoàn, hay vì là quả đầu tiên nên gọi là Tu-đà-hoàn? Nếu vì đắc đạo trước mà gọi là Tu-đà-hoàn, thì khi đạt khổ pháp nhẫn sao không được gọi là Tu-đà-hoàn mà lại gọi là "hướng" (người đang hướng tới quả, chưa đạt quả)? Nếu vì là quả đầu tiên mà gọi là Tu-đà-hoàn, thì người ngoại đạo trước đã dứt phiền não cho đến tầng Vô sở hữu xứ, rồi tu đạo vô lậu mà đạt quả A-na-hàm, sao không gọi là Tu-đà-hoàn?" "Này thiện nam tử! Vì là quả đầu tiên nên gọi là Tu-đà-hoàn. Như ông hỏi người ngoại đạo trước đã dứt phiền não cho đến Vô sở hữu xứ, tu đạo vô lậu mà đạt A-na-hàm, sao không gọi là Tu-đà-hoàn. Này thiện nam tử! Vì là quả đầu tiên nên gọi là Tu-đà-hoàn. Người ấy lúc đó có đủ tám trí (tám thứ trí thấy rõ bốn đế ở cõi Dục và các cõi trên) và mười sáu hành tướng."
Ca-diếp nói: "Bạch Thế Tôn! Người đạt A-na-hàm cũng như thế, cũng được tám trí, đủ mười sáu hành tướng, sao không được gọi là Tu-đà-hoàn?" "Này thiện nam tử! Mười sáu hành tướng hữu lậu có hai loại: một là chung, hai là không chung. Mười sáu hành tướng vô lậu cũng có hai loại: một là hướng tới quả, hai là đã được quả. Tám trí cũng có hai: một là hướng tới quả, hai là đã được quả. Bậc Tu-đà-hoàn bỏ mười sáu hành tướng chung, được mười sáu hành tướng không chung; bỏ tám trí hướng tới quả, được tám trí đã được quả. Người A-na-hàm thì không như thế. Vì thế quả đầu tiên gọi là Tu-đà-hoàn. Này thiện nam tử! Bậc Tu-đà-hoàn duyên theo bốn đế, người A-na-hàm (kia) chỉ duyên theo một đế (?). Vì thế quả đầu tiên gọi là Tu-đà-hoàn. Vì nhân duyên ấy mà ví với cá tích.
Nhìn khắp rồi bơi đi: bơi đi tức là bậc Tư-đà-hàm chú tâm tu đạo để dứt tham dục, sân hận, si mê, kiêu mạn; như con cá tích kia nhìn khắp các phương rồi vì thức ăn mà bơi đi. Bơi đi rồi lại dừng: ví bậc A-na-hàm, được thức ăn rồi thì dừng lại.
Bậc A-na-hàm có hai hạng: một là ngay đời hiện tại đạt A-na-hàm, tiến tu thì liền đạt quả A-la-hán; hai là tham đắm tam-muội tịch tĩnh ở cõi Sắc và cõi Vô sắc (cõi cao nhất, chỉ có tâm thức, không còn thân hình). Người ấy không còn thọ thân ở cõi Dục, nên gọi là A-na-hàm (nghĩa là "không trở lại"). Bậc A-na-hàm này lại có năm hạng: một là trung bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn ngay ở giai đoạn trung gian, sau khi chết ở cõi Dục mà chưa sinh lên cõi Sắc); hai là thọ thân bát-niết-bàn (sinh lên cõi Sắc rồi mới nhập Niết-bàn); ba là hành bát-niết-bàn (nhờ nỗ lực tu hành mà nhập Niết-bàn); bốn là vô hành bát-niết-bàn (không cần gắng sức nhiều cũng nhập Niết-bàn); năm là thượng lưu bát-niết-bàn (sinh dần lên các cõi trời cao hơn rồi mới nhập Niết-bàn). Lại có sáu hạng: năm hạng như trên, thêm hiện tại bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn ngay đời này). Lại có bảy hạng: sáu hạng như trên, thêm vô sắc giới bát-niết-bàn, hành bát-niết-bàn (?). Lại có hai hạng: hoặc thọ hai thân, hoặc thọ bốn thân; thọ hai thân gọi là căn lanh lợi, thọ bốn thân gọi là căn chậm lụt. Lại có hai hạng: một là tinh tấn mà không có định tự tại (định có thể ra vào tùy ý), hai là biếng nhác mà có định tự tại. Lại có hai hạng: một là đủ cả tinh tấn và định, hai là không đủ cả hai.
Này thiện nam tử! Chúng sinh cõi Dục và cõi Sắc có hai loại nghiệp: một là tác nghiệp (nghiệp tạo tác), hai là thọ sinh nghiệp (nghiệp dẫn đến việc thọ thân đời sau). Người trung bát-niết-bàn chỉ có tác nghiệp, không có thọ sinh nghiệp, vì thế nhập Niết-bàn ở giữa chừng: bỏ thân cõi Dục, chưa đến cõi Sắc, vì căn lanh lợi nên nhập Niết-bàn ở giữa, đó là trung bát-niết-bàn. (Hỏi:) Người A-na-hàm có bốn loại tâm: một là chẳng phải học chẳng phải vô học, hai là học (hữu học: bậc thánh còn phải học), ba là vô học (bậc đã học xong, không còn gì phải học), bốn là chẳng phải học chẳng phải vô học — vào Niết-bàn rồi sao còn gọi là trung bát-niết-bàn? (Đáp:) Này thiện nam tử! Trong bốn loại tâm của bậc A-na-hàm này, hai loại là Niết-bàn, hai loại không phải Niết-bàn, vì thế gọi là trung bát-niết-bàn.
Thọ thân Niết-bàn cũng có hai loại: một là tác nghiệp, hai là sinh nghiệp. Người ấy bỏ thân cõi Dục, thọ thân cõi Sắc, tinh cần tu đạo đến hết thọ mạng thì vào Niết-bàn. Bồ-tát Ca-diếp nói: "Bạch Thế Tôn! Nếu nói hết thọ mạng mới vào Niết-bàn, sao lại gọi là thọ thân Niết-bàn?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Người ấy thọ thân rồi sau mới dứt phiền não ba cõi, vì thế gọi là thọ thân Niết-bàn.
Này thiện nam tử! Hành bát-niết-bàn là người thường tu hành đạo, nhờ sức tam-muội hữu vi mà dứt được phiền não, vào Niết-bàn; đó gọi là hành bát-niết-bàn. Vô hành bát-niết-bàn là người biết chắc mình sẽ được Niết-bàn nên biếng nhác, cũng nhờ sức tam-muội hữu vi, hết thọ mạng thì được vào Niết-bàn; đó gọi là vô hành bát-niết-bàn.
Thượng lưu bát-niết-bàn là: nếu có người đã đạt Tứ thiền (tầng thiền định thứ tư, cao nhất của cõi Sắc), người ấy lại sinh lòng ưa thích Sơ thiền, vì nhân duyên ấy mà lùi xuống sinh ở Sơ thiền. Người này có hai dòng: một là dòng phiền não, hai là dòng đạo. Nhờ dòng đạo nên người ấy hết thọ mạng thì sinh lòng ưa thích Nhị thiền, vì nhân duyên ưa thích mà sinh lên Nhị thiền; cho đến Tứ thiền cũng như thế. Trong Tứ thiền lại có hai hạng: một là vào cõi Vô sắc, hai là vào Ngũ Tịnh Cư (năm tầng trời trong sạch thuộc Tứ thiền, chỉ bậc A-na-hàm mới sinh vào). Hai người như thế: một người thích tam-muội, một người thích trí tuệ. Người thích trí tuệ vào Ngũ Tịnh Cư; người thích tam-muội vào cõi Vô sắc.
Hai người như thế: một là tu Tứ thiền có năm bậc sai khác, hai là không tu. Năm bậc là gì? Hạ, trung, thượng, thượng trung, thượng thượng. Người tu bậc thượng thượng ở trời Vô Tiểu (?) (có lẽ là trời Sắc Cứu Cánh, tầng cao nhất); tu bậc thượng trung ở trời Thiện Kiến; tu bậc thượng ở trời Thiện Khả Kiến (tức trời Thiện Hiện); tu bậc trung ở trời Vô Nhiệt; tu bậc hạ ở trời Thiểu Quảng (?) (có lẽ là trời Vô Phiền). Hai người như thế: một là thích bàn luận, hai là thích tịch tĩnh. Người thích tịch tĩnh vào cõi Vô sắc; người thích bàn luận ở Ngũ Tịnh Cư. Lại có hai hạng: một là tu huân thiền (tu xen kẽ thiền hữu lậu và vô lậu để hun đúc, làm cho thiền định thuần thục), hai là không tu huân thiền. Người tu huân thiền vào Ngũ Tịnh Cư; người không tu huân thiền sinh vào cõi Vô sắc, hết thọ mạng thì nhập Niết-bàn. Đó gọi là thượng lưu bát-niết-bàn. Nếu muốn vào cõi Vô sắc thì không thể tu năm bậc sai khác của Tứ thiền; nếu tu năm bậc sai khác của Tứ thiền thì có thể quở trách định của cõi Vô sắc."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Người trung niết-bàn là người căn lanh lợi. Nếu là căn lanh lợi, sao không vào Niết-bàn ngay đời hiện tại? Vì sao cõi Dục có trung niết-bàn mà cõi Sắc không có?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Người ấy hiện tại bốn đại (bốn yếu tố cấu thành thân thể: đất, nước, lửa, gió — ở đây chỉ sức khỏe thân thể) yếu kém nên không thể tu đạo. Tuy có tỷ-khưu bốn đại khỏe mạnh, nhưng không có phòng xá, thức ăn uống, y phục, đồ nằm, thuốc men; các duyên không đủ, vì thế không được Niết-bàn ngay đời hiện tại.
Này thiện nam tử! Xưa có một lần ta ở tinh xá (nơi chư tăng ở tu hành) A-na-bân-để (tức Cấp Cô Độc, tên hiệu của trưởng giả Tu-đạt-đa) tại nước Xá-vệ. Có một vị tỷ-khưu đến chỗ ta thưa rằng: "Bạch Thế Tôn! Con thường tu đạo mà không đạt được từ quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán." Ta liền bảo A-nan (người em họ và thị giả của Phật): "Nay ông hãy sắm đủ mọi thứ cần dùng cho vị tỷ-khưu này." Khi ấy A-nan đưa tỷ-khưu đến rừng Kỳ-đà, giao cho phòng xá tốt. Lúc đó tỷ-khưu nói với A-nan: "Thưa Đại đức (tiếng tôn xưng vị tăng có đức)! Xin vì tôi trang hoàng phòng xá, quét dọn sạch sẽ sửa sang, trang trí lộng lẫy bằng bảy báu (bảy thứ quý: vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, ngọc đỏ, mã não), treo lụa là, cờ phướn, lọng che." A-nan nói: "Trong thế gian, người nghèo mới gọi là sa-môn. Tôi làm sao lo được việc ấy?" Tỷ-khưu nói: "Thưa Đại đức! Nếu ngài làm được cho tôi thì quý lắm thay; nếu không được thì tôi sẽ trở lại chỗ Thế Tôn." Khi ấy A-nan liền đến chỗ Phật thưa rằng: "Bạch Thế Tôn! Vị tỷ-khưu vừa rồi đòi con đủ thứ trang hoàng, bảy báu, cờ phướn, lọng che. Con không rõ việc ấy nên thế nào?" Lúc ấy ta lại bảo A-nan: "Nay ông trở về, theo ý tỷ-khưu, những vật cần dùng hãy sắm cho đủ." Khi ấy A-nan liền trở về phòng, vì tỷ-khưu ấy sắm sửa đủ mọi việc. Tỷ-khưu được rồi chú tâm tu đạo, chẳng bao lâu liền đạt từ quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán. Này thiện nam tử! Vô lượng chúng sinh lẽ ra đã vào Niết-bàn, nhưng vì thiếu thốn mà tâm bị rối loạn, vì thế không được. Này thiện nam tử! Lại có chúng sinh thích đi giáo hóa nhiều, tâm bận rộn vội vã không thể được định, vì thế không được Niết-bàn ngay đời hiện tại.
Này thiện nam tử! Như ông hỏi vì nhân duyên gì bỏ thân cõi Dục thì có trung niết-bàn mà cõi Sắc không có. Này thiện nam tử! Người ấy quán thấy nhân duyên phiền não ở cõi Dục có hai: một là bên trong, hai là bên ngoài; còn ở cõi Sắc không có nhân duyên bên ngoài. Cõi Dục lại có hai loại tâm ái: một là dục ái (ham muốn dục lạc), hai là sắc ái (ham muốn cõi Sắc). Quán hai thứ ái ấy, hết lòng quở trách; quở trách rồi được vào Niết-bàn. Ở cõi Dục này có thể quở trách các phiền não thô như keo kiệt, tham lam, sân hận, ganh ghét, không biết hổ thẹn với mình, không biết hổ thẹn với người; vì nhân duyên ấy mà được Niết-bàn. Lại nữa, đạo ở cõi Dục bản tính mạnh mẽ. Vì sao? Vì đạt được bốn quả. Vì thế cõi Dục có trung niết-bàn, cõi Sắc không có.
Này thiện nam tử! Trung niết-bàn có ba bậc: thượng, trung, hạ. Bậc thượng là bỏ thân rồi, chưa rời cõi Dục đã được Niết-bàn. Bậc trung là vừa rời cõi Dục, chưa đến cõi Sắc thì được Niết-bàn. Bậc hạ là rời cõi Dục rồi, đến bờ cõi Sắc mới được Niết-bàn. Ví như cá tích được thức ăn rồi dừng lại, người ấy cũng vậy. Thế nào gọi là dừng? Vì ở cõi Sắc và cõi Vô sắc mà được thọ thân, vì thế gọi là dừng. Không còn thọ thân người, trời, địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ ở cõi Dục, vì thế gọi là dừng. Đã dứt vô lượng kết sử phiền não, chỉ còn chút ít, vì thế gọi là dừng. Lại vì nhân duyên gì gọi là dừng? Rốt cuộc không làm những việc như phàm phu, vì thế gọi là dừng. Tự mình không sợ hãi, cũng không làm người khác sợ hãi, vì thế gọi là dừng. Xa lìa hai thứ ái, keo kiệt, tham lam, sân hận, vì thế gọi là dừng.
Này thiện nam tử! Người đến bờ bên kia (bờ giải thoát, ra khỏi sinh tử) là ví các bậc A-la-hán, Bích-chi-Phật, Bồ-tát và Phật, giống như con rùa thần đi được cả dưới nước lẫn trên cạn. Vì nhân duyên gì ví với rùa? Vì rùa khéo giấu năm chi (đầu, đuôi, bốn chân; ở đây ví với năm căn là năm giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân). Các bậc A-la-hán cho đến chư Phật cũng như thế, khéo che giữ năm căn, vì thế ví với rùa. Nói dưới nước và trên cạn: nước ví thế gian, cạn ví ra khỏi thế gian. Các bậc thánh này cũng như thế, có thể quán thấu mọi phiền não xấu ác nên đến được bờ bên kia, vì thế ví là đi được cả dưới nước lẫn trên cạn.
Này thiện nam tử! Như bảy loài chúng sinh trong sông Hằng, tuy có tên là cá, là rùa, nhưng không rời khỏi nước. Trong Đại Niết-bàn vi diệu như thế, từ kẻ nhất-xiển-đề lên đến chư Phật, tuy có tên gọi khác nhau, nhưng cũng không rời khỏi nước Phật tính. Này thiện nam tử! Bảy loài chúng sinh này, dù là pháp lành hay pháp chẳng lành, dù là phương tiện đạo, giải thoát đạo hay thứ đệ đạo (con đường chuẩn bị, con đường giải thoát, con đường tiến lên tuần tự), dù là nhân hay quả, tất cả đều là Phật tính. Đó gọi là lời "tùy tự ý ngữ" của Như Lai."
Bồ-tát Ca-diếp nói: "Bạch Thế Tôn! Nếu có nhân thì có quả, nếu không có nhân thì không có quả. Niết-bàn gọi là quả; vì Niết-bàn là thường nên không có nhân. Nếu không có nhân thì sao gọi là quả? Mà Niết-bàn này cũng gọi là sa-môn, gọi là quả sa-môn. Thế nào là sa-môn? Thế nào là quả sa-môn?"
"Này thiện nam tử! Tất cả thế gian có bảy loại quả: một là quả phương tiện, hai là quả báo ân, ba là quả gần gũi, bốn là quả còn sót lại, năm là quả bình đẳng, sáu là quả của quả báo, bảy là quả xa lìa.
Quả phương tiện: như người đời mùa thu thu được nhiều lúa, cùng nói với nhau là được quả phương tiện. Quả phương tiện gọi là quả của việc làm. Quả như thế có hai loại nhân: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là hạt giống; nhân xa là nước, phân bón và công sức người. Đó gọi là quả phương tiện.
Quả báo ân: như người đời phụng dưỡng cha mẹ, cha mẹ đều nói: "Nay ta đã được quả của ơn nuôi dưỡng." Con biết báo ơn gọi là quả. Quả như thế nhân cũng có hai: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là nghiệp lành thuần tịnh của cha mẹ trong quá khứ; nhân xa là người con hiếu thảo được sinh ra. Đó gọi là quả báo ân.
Quả gần gũi: ví như có người gần gũi bạn lành, hoặc đạt từ quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán, người ấy nói lên rằng: "Nay ta đã được quả báo của sự gần gũi." Quả như thế nhân có hai: một là nhân gần, hai là nhân xa. Gần là lòng tin, xa là bạn lành. Đó gọi là quả gần gũi.
Quả còn sót lại: như nhờ không sát sinh mà ở thân thứ ba (?) được sống lâu thêm tuổi, đó gọi là quả còn sót. Quả như thế có hai loại nhân: một là nhân gần, hai là nhân xa. Gần là thân, miệng, ý trong sạch; xa là sống lâu thêm tuổi. Đó gọi là quả còn sót.
Quả bình đẳng là thế giới khí (thế giới vật chất như núi sông đất đai, nơi chúng sinh chung sống). Quả như thế cũng có hai loại nhân: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là chúng sinh tu mười nghiệp lành (không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không nói thêu dệt, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không tham, không giận, không tà kiến); nhân xa là ba tai họa (lửa, nước, gió hủy hoại thế giới vào cuối kiếp). Đó gọi là quả bình đẳng.
Quả của quả báo: như người được thân trong sạch rồi lại tu ba nghiệp thân, miệng, ý trong sạch, người ấy bèn nói: "Ta được quả báo." Quả như thế nhân có hai: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là thân, miệng, ý trong sạch ở hiện tại; nhân xa là thân, miệng, ý trong sạch ở quá khứ. Đó gọi là quả của quả báo.
Quả xa lìa tức là Niết-bàn, lìa mọi phiền não và (?) tất cả nghiệp lành. Nhân của Niết-bàn này lại có hai: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là ba cửa giải thoát (Không, Vô tướng, Vô nguyện — ba phép quán đưa đến giải thoát); nhân xa là các pháp lành tu trong vô lượng đời.
Này thiện nam tử! Như pháp thế gian, hoặc nói sinh nhân (nhân làm cho vật sinh ra, như hạt giống sinh cây), hoặc nói liễu nhân (nhân làm cho vật vốn có hiện rõ ra, như ngọn đèn soi rõ đồ vật); pháp xuất thế gian cũng như thế, cũng nói sinh nhân, cũng nói liễu nhân. Này thiện nam tử! Ba cửa giải thoát và ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp hỗ trợ cho sự giác ngộ) có thể làm sinh nhân cho việc tất cả phiền não không còn sinh ra, cũng làm liễu nhân cho Niết-bàn. Này thiện nam tử! Xa lìa phiền não thì thấy rõ ràng Niết-bàn. Vì thế Niết-bàn chỉ có liễu nhân, không có sinh nhân.
Này thiện nam tử! Như ông hỏi thế nào là sa-môn-na, thế nào là quả sa-môn. Này thiện nam tử! Sa-môn-na tức là tám chánh đạo. Quả sa-môn là nhờ đạo ấy mà rốt ráo dứt hẳn tất cả tham, sân, si v.v... Đó gọi là sa-môn-na và quả sa-môn." Bồ-tát Ca-diếp nói: "Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà tám chánh đạo gọi là sa-môn-na?" "Này thiện nam tử! Người đời nói "sa-môn" nghĩa là sự thiếu thốn, "na" nghĩa là đạo. Đạo như thế dứt tất cả sự thiếu thốn, dứt tất cả các đạo (các nẻo luân hồi). Vì nghĩa ấy mà gọi tám chánh đạo là sa-môn-na. Từ đạo ấy mà được quả nên gọi là quả sa-môn. Này thiện nam tử! Lại nữa, sa-môn-na: như người đời ai thích yên tĩnh cũng gọi là sa-môn; đạo như thế cũng vậy, có thể khiến người tu lìa các điều ác của thân, miệng, ý và cách sống sai trái v.v..., được an vui tịch tĩnh, vì thế gọi là sa-môn-na. Này thiện nam tử! Như người đời từ người thấp kém có thể trở thành người cao quý, đó gọi là sa-môn; đạo như thế cũng vậy, có thể khiến người thấp kém thành người cao quý, vì thế được gọi là sa-môn-na.
Này thiện nam tử! Người A-la-hán tu đạo này được quả sa-môn, vì thế được gọi là đến bờ bên kia. Quả A-la-hán tức là vô học, là năm phần pháp thân (năm phẩm chất tạo nên thân chân thật của bậc giác ngộ): giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (sự biết rõ mình đã giải thoát). Nhờ năm phần này mà đến được bờ bên kia, vì thế gọi là đến bờ bên kia. Vì đến bờ bên kia nên tự nói rằng: "Sự sinh của ta đã hết, phạm hạnh đã lập, việc cần làm đã làm xong, không còn thọ thân đời sau nữa." Này thiện nam tử! Bậc A-la-hán này dứt hẳn nhân duyên sinh ra trong ba đời, vì thế tự nói: "Sự sinh của ta đã hết." Cũng dứt quả năm ấm trong ba cõi, vì thế lại nói: "Sự sinh của ta đã hết." Phạm hạnh đã tu đã rốt ráo, vì thế nói lên: "Phạm hạnh đã lập." Lại nữa, bỏ đạo hữu học cũng gọi là đã lập. Điều vốn mong cầu nay đã được, vì thế nói lên: "Việc cần làm đã làm xong." Tu đạo được quả cũng gọi là đã xong. Vì được tận trí và vô sinh trí, nên nói lên: "Sự sinh của ta đã hết, đã dứt hết các kết sử của cõi hữu." Vì nghĩa ấy mà gọi là A-la-hán đến được bờ bên kia. Như A-la-hán, Bích-chi-Phật cũng như thế. Bồ-tát và Phật thành tựu đầy đủ sáu ba-la-mật (sáu hạnh đưa đến bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) gọi là đến bờ bên kia. Các vị Phật, Bồ-tát này đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi thì gọi là đầy đủ sáu ba-la-mật. Vì sao? Vì đã được quả của sáu ba-la-mật; vì được quả nên gọi là đầy đủ.
Này thiện nam tử! Bảy hạng chúng sinh này, nếu không tu thân, không tu giới, không tu tâm, không tu tuệ — không tu tập được bốn việc như thế — thì có thể tạo năm tội nghịch nặng, có thể dứt căn lành, phạm bốn giới trọng, phỉ báng Phật, Pháp, Tăng, vì thế được gọi là luôn chìm đắm. Này thiện nam tử! Trong bảy người này, ai biết gần gũi thiện tri thức (người thầy, người bạn tốt dẫn dắt mình theo chánh đạo), hết lòng lắng nghe và thọ nhận chánh pháp của Như Lai, trong lòng khéo suy nghĩ, sống đúng như pháp, tinh cần tu tập thân, giới, tâm, tuệ, thì được gọi là vượt qua dòng sông sinh tử, đến được bờ bên kia.
Nếu có ai nói rằng kẻ nhất-xiển-đề đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đó gọi là chấp đắm; nếu nói không đạt được, đó gọi là hư dối. Này thiện nam tử! Bảy hạng người này, có khi một người có đủ cả bảy, có khi bảy người mỗi người một hạng. Này thiện nam tử! Nếu có người trong lòng nghĩ một đằng, miệng nói một nẻo, nói rằng kẻ nhất-xiển-đề đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nên biết người ấy phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu có người trong lòng nghĩ một đằng, miệng nói một nẻo, nói rằng kẻ nhất-xiển-đề không đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng.
Này thiện nam tử! Nếu có ai nói tám thánh đạo là thứ phàm phu đạt được, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu có ai nói tám thánh đạo không phải phàm phu đạt được, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Này thiện nam tử! Nếu có ai nói tất cả chúng sinh nhất định có Phật tính, hay nhất định không có Phật tính, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng.
Này thiện nam tử! Vì thế trong khế kinh (kinh điển ghi lời Phật, phù hợp chân lý và căn cơ người nghe) ta có nói: có hai hạng người phỉ báng Phật, Pháp, Tăng: một là vì không tin, vì tâm sân hận; hai là tuy tin nhưng không hiểu nghĩa. Này thiện nam tử! Nếu người có lòng tin mà không có trí tuệ, người ấy sẽ tăng thêm vô minh; nếu có trí tuệ mà không có lòng tin, người ấy sẽ tăng thêm tà kiến. Này thiện nam tử! Người không tin, vì tâm sân hận nên nói rằng không có ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng; người có tin mà không có trí tuệ thì hiểu nghĩa điên đảo, khiến người nghe pháp phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Này thiện nam tử! Vì thế ta nói người không tin vì tâm sân hận, người có tin vì không có trí tuệ, những người ấy có thể phỉ báng ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng.
Này thiện nam tử! Nếu có ai nói kẻ nhất-xiển-đề v.v... chưa sinh pháp lành mà đã đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu lại có ai nói kẻ nhất-xiển-đề bỏ thân nhất-xiển-đề, ở một thân khác mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu lại nói rằng kẻ nhất-xiển-đề có thể sinh căn lành, sinh căn lành rồi nối tiếp không dứt mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cho nên nói kẻ nhất-xiển-đề đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nên biết người ấy không phỉ báng Tam bảo.
Này thiện nam tử! Nếu có người nói tất cả chúng sinh nhất định có Phật tính là thường, lạc, ngã, tịnh, không do tạo tác, không do sinh ra, chỉ vì nhân duyên phiền não nên không thấy được, nên biết người ấy phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu có người nói tất cả chúng sinh hoàn toàn không có Phật tính, giống như sừng thỏ (thứ hoàn toàn không có), mà do phương tiện sinh ra, xưa không nay có, đã có rồi lại không, nên biết người ấy phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu có người nói Phật tính của chúng sinh không phải có như hư không, không phải không như sừng thỏ. Vì sao? Vì hư không là thường, sừng thỏ là không có. Vì thế được nói là vừa có vừa không: vì có nên bác bỏ (cái thấy) sừng thỏ, vì không nên bác bỏ (cái thấy) hư không. Người nói như thế thì không phỉ báng Tam bảo.
Này thiện nam tử! Phật tính không gọi là một pháp, không gọi là mười pháp, không gọi là trăm pháp, không gọi là nghìn pháp, không gọi là vạn pháp. Khi chưa đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, tất cả pháp lành, chẳng lành, vô ký đều gọi là Phật tính. Như Lai có khi ở nơi nhân mà nói quả, ở nơi quả mà nói nhân, đó gọi là lời "tùy tự ý ngữ" của Như Lai. Vì nói theo ý riêng nên gọi là Như Lai; vì nói theo ý riêng nên gọi là A-la-ha (bậc đáng được cúng dường, một danh hiệu của Phật); vì nói theo ý riêng nên gọi là Tam-miệu-tam-Phật-đà (bậc giác ngộ chân chính và trọn vẹn, một danh hiệu của Phật).
Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ ba mươi sáu.
Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ ba mươi bảy.
Ngài Tam tạng (vị tăng thông suốt cả ba kho giáo điển: kinh, luật, luận) Đàm-vô-sấm, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào thời Bắc Lương (một nước ở miền tây bắc Trung Hoa thời Ngũ Hồ Thập Lục Quốc).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video