Thiên 42 — Phẩm Bồ-tát Ca-diếp thứ 12 – phần 5

 Phẩm Bồ-tát Ca-diếp, thứ mười hai, phần năm

 Bồ-tát Ca-diếp (Bồ-tát là người tu hạnh giác ngộ, nguyện cứu giúp mọi chúng sinh; Ca-diếp là vị Bồ-tát đứng ra thưa hỏi trong phẩm này) thưa: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật), như Phật đã dạy, Phật tính (bản tính có thể thành Phật vốn sẵn có trong chúng sinh) của chúng sinh giống như hư không (khoảng không trống rỗng). Thế nào gọi là giống như hư không?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe, nghĩa là 'người con trai hiền lành'), tính của hư không không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại. Phật tính cũng vậy. Này thiện nam tử, hư không không phải quá khứ. Vì sao? Vì không có hiện tại. Một pháp (sự vật, hiện tượng) nếu có hiện tại thì mới có thể nói nó có quá khứ. Vì không có hiện tại nên không có quá khứ. Hư không cũng không phải hiện tại. Vì sao? Vì không có vị lai. Một pháp nếu có vị lai thì mới có thể nói nó có hiện tại. Vì không có vị lai nên không có hiện tại. Hư không cũng không phải vị lai. Vì sao? Vì không có hiện tại và quá khứ. Nếu có hiện tại và quá khứ thì mới có vị lai. Vì không có hiện tại và quá khứ nên không có vị lai. Vì lẽ ấy, tính của hư không không thuộc trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai)."

 "Này thiện nam tử, vì hư không là không có, nên nó không có ba đời; chứ không phải vì nó có mà không có ba đời. Như hoa đốm giữa hư không (những đốm hoa người đau mắt tưởng thấy giữa trời, thật ra không có), vì không phải là có nên không có ba đời. Hư không cũng vậy, vì không phải là có nên không có ba đời. Này thiện nam tử, cái gọi là 'không có vật gì' chính là hư không. Phật tính cũng vậy (?). Này thiện nam tử, hư không vì là không có nên không thuộc ba đời; còn Phật tính vì là thường còn nên không thuộc ba đời. Này thiện nam tử, Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như) đã đạt được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp — tức quả vị Phật), nên Phật tính cùng mọi pháp của Phật đều thường còn, không hề biến đổi. Vì lẽ ấy, nó không có ba đời, giống như hư không."

 "Này thiện nam tử, hư không vì là không có nên chẳng ở trong cũng chẳng ở ngoài; Phật tính vì thường còn nên chẳng ở trong cũng chẳng ở ngoài. Vì thế nói Phật tính giống như hư không. Này thiện nam tử, như ở thế gian, chỗ không có gì ngăn ngại thì gọi là hư không; Như Lai sau khi đạt được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề thì đối với tất cả các pháp của Phật đều không còn gì ngăn ngại. Vì thế nói Phật tính giống như hư không. Do nhân duyên ấy, Ta nói Phật tính giống như hư không."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Phật tính của Như Lai và Niết-bàn (cảnh giới đã dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sống chết) không thuộc ba đời mà vẫn được gọi là có. Hư không cũng không thuộc ba đời, vì sao lại không được gọi là có?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, là để đối lại với cái không phải Niết-bàn mà gọi là Niết-bàn; để đối lại với cái không phải Như Lai mà gọi là Như Lai; để đối lại với cái không phải Phật tính mà gọi là Phật tính. Thế nào gọi là cái không phải Niết-bàn? Đó là tất cả phiền não (những tâm ô nhiễm như tham lam, giận dữ, mê muội làm khổ não thân tâm) và các pháp hữu vi (những gì do nhân duyên hợp lại mà thành, có sinh có diệt). Phá được những phiền não hữu vi như thế thì gọi là Niết-bàn. Cái không phải Như Lai là từ nhất-xiển-đề (người đã dứt hết căn lành, không tin nhân quả) cho đến Bích-chi Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, nhưng không đi giáo hóa rộng rãi). Phá được những hạng từ nhất-xiển-đề cho đến Bích-chi Phật ấy thì gọi là Như Lai. Cái không phải Phật tính là tất cả những vật vô tri như tường vách, ngói, đá. Lìa khỏi những vật vô tri như thế thì gọi là Phật tính. Này thiện nam tử, trong khắp thế gian, không có cái gì 'chẳng phải hư không' để đối lại với hư không."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thế gian cũng không có cái gì 'chẳng phải tứ đại' (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió tạo nên mọi vật chất) để đối lại, vậy mà tứ đại vẫn được gọi là có. Hư không không có gì đối lại, sao lại không được gọi là có?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, nếu nói Niết-bàn không thuộc ba đời thì hư không cũng vậy — nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Niết-bàn là có: có thể thấy, có thể chứng được; là sắc (hình tướng có thể nhận biết), là dấu vết, là điều có thể diễn bằng câu chữ; là có, là có tướng, là có duyên, là chỗ để nương tựa, là vắng lặng, sáng suốt, an ổn, là bờ bên kia (bờ giải thoát). Vì thế được gọi là không thuộc ba đời. Còn tính của hư không thì không có những điều như thế, nên gọi là không có. Nếu ngoài những pháp như thế mà còn có pháp nào khác thì pháp ấy phải thuộc ba đời. Hư không nếu cũng là một pháp có như vậy thì không thể không thuộc ba đời."

 "Này thiện nam tử, như người đời nói hư không là thứ không có hình sắc, không có gì đối ngại, không thể nhìn thấy. Nếu không có hình sắc, không đối ngại, không thể thấy, thì đó là tâm số pháp (các trạng thái, tác dụng của tâm như cảm giác, ý nghĩ). Hư không nếu giống tâm số pháp thì không thể không thuộc ba đời. Nếu thuộc ba đời thì đó là bốn ấm (bốn nhóm yếu tố tinh thần hợp thành con người: thọ — cảm giác, tưởng — nhận biết hình ảnh, hành — ý chí tạo tác, thức — sự nhận biết phân biệt). Vì thế, ngoài bốn ấm ra thì không có hư không."

 "Lại nữa, này thiện nam tử, các ngoại đạo (các phái tu hành ngoài đạo Phật) nói: hư không chính là ánh sáng. Nếu là ánh sáng thì là sắc pháp (thuộc về vật chất). Hư không nếu như vậy, là sắc pháp, thì là vô thường (không bền, luôn thay đổi). Đã vô thường thì thuộc ba đời. Sao ngoại đạo lại nói nó không thuộc ba đời? Nếu thuộc ba đời thì không phải hư không, vậy sao lại có thể nói hư không là thường còn (?)."

 "Này thiện nam tử, lại có người nói hư không chính là chỗ ở. Nếu có chỗ ở thì là sắc pháp, mà mọi chỗ đều vô thường, thuộc ba đời; trong khi hư không lại được cho là thường còn, không thuộc ba đời. Vậy nếu nói hư không là chỗ ở thì biết là không có hư không. Lại có người nói hư không chính là thứ tự trước sau. Nếu là thứ tự thì là pháp có thể đếm được. Nếu đếm được thì thuộc ba đời. Nếu thuộc ba đời thì sao nói là thường còn?"

 "Này thiện nam tử, nếu lại có người nói hư không không ngoài ba pháp: một là trống, hai là đặc, ba là vừa trống vừa đặc. Nếu nói hư không là cái trống, thì nên biết hư không là pháp vô thường. Vì sao? Vì ở chỗ đặc thì không có nó. Nếu nói hư không là cái đặc, thì nên biết hư không cũng vô thường. Vì sao? Vì ở chỗ trống thì không có nó. Nếu nói hư không là vừa trống vừa đặc, thì nên biết hư không cũng vô thường. Vì sao? Vì ở hai chỗ kia đều không có nó. Vì thế hư không được gọi là không có."

 "Này thiện nam tử, như người ta nói hư không là thứ có thể tạo ra: như nói dời cây đi, dời nhà đi mà tạo ra khoảng không, làm phẳng ra khoảng không, che khoảng không, đi lên khoảng không, vẽ màu của khoảng không giống như nước biển lớn. Vì thế hư không là pháp có thể tạo ra. Mà mọi pháp được tạo ra đều vô thường, giống như cái bình sành. Hư không nếu như vậy thì phải là vô thường."

 "Này thiện nam tử, người đời nói trong mọi pháp, chỗ không có ngăn ngại gọi là hư không. Vậy chỗ không ngăn ngại ấy đối với mọi pháp là có trọn vẹn, hay chỉ có từng phần? Nếu có trọn vẹn thì nên biết ở những chỗ khác không có hư không. Nếu có từng phần thì đó là pháp có chỗ này chỗ kia, đếm được. Nếu đếm được thì nên biết là vô thường."

 "Này thiện nam tử, nếu có người nói hư không không ngăn ngại, cùng hợp với các vật có; lại có người nói hư không ở trong vật như trái cây ở trong đồ đựng — cả hai đều không đúng. Vì sao? Nếu nói là hợp lại thì có ba cách: một là hợp do một bên động, như chim bay đến đậu trên cây; hai là hợp do cả hai bên cùng động, như hai con dê húc nhau; ba là đã hợp rồi lại cùng hợp, như hai ngón tay chập lại một chỗ."

 "Nếu nói là hợp do một bên động thì có hai trường hợp: một là do vật động, hai là do hư không động. Nếu hư không động mà hợp với vật thì hư không là vô thường. Nếu vật động mà hợp với hư không thì hư không không cùng khắp; đã không cùng khắp thì cũng là vô thường. Nếu nói hư không là thường còn, tính của nó không động mà hợp với vật động — nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu hư không thường còn thì vật cũng phải thường còn; nếu vật vô thường thì hư không cũng vô thường. Còn nếu nói hư không vừa thường vừa vô thường thì không có lẽ ấy."

 "Nếu nói hai bên cùng động mà hợp, nghĩa ấy cũng không đúng. Vì sao? Hư không được gọi là cùng khắp; nếu hợp với sự chuyển động thì sự chuyển động cũng phải cùng khắp; nếu cùng khắp thì phải khắp tất cả; nếu khắp tất cả thì phải hợp với tất cả, không thể nói có chỗ hợp và chỗ không hợp."

 "Nếu nói là đã hợp rồi lại cùng hợp như hai ngón tay chập lại, nghĩa ấy cũng không đúng. Vì sao? Vì trước chưa hợp, sau mới hợp. Trước không mà sau có là pháp vô thường. Vì thế không thể nói hư không là đã hợp rồi lại cùng hợp. Như các pháp thế gian, trước không sau có thì vật ấy là vô thường; hư không nếu như vậy cũng phải là vô thường."

 "Nếu nói hư không ở trong vật như trái cây ở trong đồ đựng, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Hư không như thế, lúc chưa có đồ đựng thì ở đâu? Nếu có chỗ ở thì hư không phải có nhiều. Nếu nhiều thì sao lại nói là thường còn, là một, là cùng khắp? Nếu hư không có thể rời hư không mà có chỗ ở, thì vật cũng phải có thể rời hư không mà ở. Vì thế nên biết là không có hư không."

 "Này thiện nam tử, nếu có người nói chỗ ngón tay đặt vào gọi là hư không, thì nên biết hư không là pháp vô thường. Vì sao? Ngón tay có bốn phía; đã có bốn phía thì nên biết hư không cũng có bốn phía. Mọi pháp thường còn đều không có phương hướng, chỗ chốn. Vì có phương hướng nên hư không là vô thường. Nếu vô thường thì không ra ngoài năm ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc — thân thể vật chất, thọ, tưởng, hành, thức). Mà lìa năm ấm thì chẳng có gì cả."

 "Này thiện nam tử, pháp nào nếu nương vào nhân duyên mà tồn tại thì nên biết pháp ấy gọi là vô thường. Này thiện nam tử, ví như tất cả chúng sinh và cây cối nương vào đất mà đứng; đất vô thường nên những vật nương vào đất lần lượt cũng vô thường. Này thiện nam tử, như đất nương vào nước, nước vô thường nên đất cũng vô thường; như nước nương vào gió, gió vô thường nên nước cũng vô thường; gió nương vào hư không, hư không vô thường nên gió cũng vô thường. Nếu là vô thường thì sao nói hư không là thường còn, cùng khắp mọi nơi? Hư không vì là không có nên không phải quá khứ, vị lai, hiện tại; cũng như sừng thỏ, vì là vật không có nên không phải quá khứ, vị lai, hiện tại. Vì thế Ta nói: Phật tính vì thường còn nên không thuộc ba đời; hư không vì là không có nên không thuộc ba đời."

 "Này thiện nam tử, Ta không bao giờ tranh cãi với thế gian. Vì sao? Điều người trí ở đời nói là có thì Ta cũng nói là có; điều người trí ở đời nói là không thì Ta cũng nói là không."

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) phải đủ bao nhiêu pháp thì không tranh cãi với đời, không bị các pháp thế gian làm cho nhiễm bẩn?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát đủ mười pháp thì không tranh cãi với đời, không bị pháp thế gian làm nhiễm bẩn. Mười pháp ấy là gì? Một là có lòng tin; hai là giữ giới; ba là gần gũi bạn lành; bốn là bên trong khéo suy nghĩ; năm là đầy đủ tinh tấn (siêng năng, không lười mỏi); sáu là đầy đủ chính niệm (luôn tỉnh nhớ đúng đắn); bảy là đầy đủ trí tuệ; tám là đầy đủ lời nói chân chính; chín là ưa thích chính pháp; mười là thương xót chúng sinh. Này thiện nam tử, Bồ-tát đủ mười pháp như thế thì không tranh cãi với đời, không bị pháp thế gian làm nhiễm bẩn, như hoa ưu-bát-la (hoa sen xanh, mọc từ bùn mà không dính bùn)."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như Phật dạy, điều người trí ở đời nói là có thì Ngài cũng nói là có, điều người trí ở đời nói là không thì Ngài cũng nói là không. Thế nào là cái 'có' và cái 'không' của người trí ở đời?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, người trí ở đời nói sắc là vô thường, khổ, không (trống rỗng, không có thực thể), vô ngã (không có cái 'ta' chủ thể cố định); cho đến thức cũng như vậy. Này thiện nam tử, đó là điều người trí ở đời nói có, Ta cũng nói có. Này thiện nam tử, người trí ở đời nói sắc không có thường, lạc, ngã, tịnh (thường còn, an vui, tự tại làm chủ, trong sạch); thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này thiện nam tử, đó là điều người trí ở đời nói không, Ta cũng nói không."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, người trí ở đời chính là chư Phật, Bồ-tát và tất cả các bậc thánh. Nếu các bậc thánh nói sắc là vô thường, khổ, không, vô ngã, thì sao Như Lai lại nói sắc thân (thân thể) của Phật là thường hằng, không biến đổi? Điều người trí ở đời nói là không, sao Như Lai lại nói là có? Như Lai Thế Tôn đã nói như thế, sao lại còn bảo là không tranh cãi với đời, không bị pháp thế gian làm nhiễm bẩn? Như Lai đã lìa ba thứ điên đảo (thấy biết trái ngược sự thật) là tưởng điên đảo, tâm điên đảo và kiến điên đảo, thì lẽ ra phải nói sắc của Phật thật là vô thường, nay lại nói là thường; sao có thể gọi là đã lìa điên đảo, không tranh cãi với đời?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, sắc của phàm phu (người thường chưa giác ngộ) do phiền não sinh ra, vì thế người trí nói sắc là vô thường, khổ, không, vô ngã. Còn sắc của Như Lai đã lìa xa phiền não, vì thế nói là thường hằng, không biến đổi."

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, thế nào là sắc do phiền não sinh ra?"

 "Này thiện nam tử, phiền não có ba thứ, đó là dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu (lậu nghĩa là rỉ chảy — chỉ phiền não khiến tâm rò rỉ theo cảnh, giữ chúng sinh mãi trong vòng sống chết; dục lậu là phiền não do ham muốn, hữu lậu là phiền não bám vào sự hiện hữu ở các cõi cao, vô minh lậu là phiền não do mê muội không thấy rõ sự thật). Người trí nên xem xét mọi tội lỗi của ba lậu này. Vì sao? Vì biết rõ tội lỗi rồi thì mới có thể lìa xa. Ví như thầy thuốc trước hết bắt mạch, biết bệnh ở đâu rồi mới cho thuốc."

 "Này thiện nam tử, như có người dắt người mù vào rừng gai rồi bỏ đó mà về; người mù về sau rất khó ra được, giả như ra được thì thân thể cũng rách nát hết. Phàm phu ở đời cũng vậy: không biết, không thấy được tai hại của ba lậu nên cứ chạy theo chúng. Nếu thấy được thì có thể lìa xa. Biết rõ tội lỗi rồi thì dù có chịu quả báo, quả báo ấy cũng nhẹ."

 "Này thiện nam tử, có bốn hạng người: một là lúc tạo nghiệp (hành động có tác ý, sẽ đưa đến quả báo) thì nặng, lúc chịu quả báo thì nhẹ; hai là lúc tạo nghiệp thì nhẹ, lúc chịu quả báo thì nặng; ba là lúc tạo nghiệp nặng, chịu quả báo cũng nặng; bốn là lúc tạo nghiệp nhẹ, chịu quả báo cũng nhẹ. Này thiện nam tử, người nào biết xem xét tội lỗi của phiền não thì người ấy tạo nghiệp và chịu quả đều nhẹ."

 "Này thiện nam tử, người có trí nghĩ thế này: 'Ta nên lìa xa các lậu như thế, lại không nên làm những việc thấp hèn xấu ác như thế. Vì sao? Vì nay ta chưa thoát khỏi quả báo ở địa ngục, ngạ quỷ (loài quỷ đói), súc sinh, cõi người, cõi trời. Nếu ta tu đạo thì nhờ sức ấy sẽ phá trừ được các khổ.' Người ấy xem xét như vậy rồi thì tham dục, sân hận (giận dữ) và ngu si đều yếu đi. Thấy tham, sân, si đã nhẹ đi, lòng người ấy vui mừng, lại nghĩ: 'Nay ta được như vậy đều nhờ sức nhân duyên của việc tu đạo, khiến ta lìa được pháp bất thiện, gần gũi pháp thiện; vì thế hiện nay ta được thấy chính đạo, nên phải càng siêng năng tu tập.' Nhờ sức siêng tu đạo ấy, người này lìa xa vô số phiền não xấu ác, và lìa được quả báo ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cõi người, cõi trời."

 "Vì thế, trong khế kinh (kinh điển do Phật nói) Ta đã dạy: hãy xem xét tất cả phiền não hữu lậu (còn phiền não, còn rỉ chảy) và nguyên nhân của hữu lậu. Vì sao? Người có trí nếu chỉ xem xét lậu mà không xem xét nguyên nhân của lậu thì không thể dứt được các phiền não. Vì sao? Người trí thấy rằng lậu sinh ra từ nguyên nhân này, nay ta dứt nguyên nhân thì lậu không sinh nữa. Này thiện nam tử, như thầy thuốc kia trước hết dứt nguyên nhân gây bệnh thì bệnh không sinh; người trí trước hết dứt nguyên nhân của phiền não cũng như vậy."

 "Người có trí trước hết nên xem xét nguyên nhân, kế đó xem xét quả báo: biết rằng nhân lành sinh quả lành, nhân ác sinh quả ác. Xem xét quả báo rồi thì lìa xa nhân ác. Xem xét quả báo rồi, kế đó lại xem xét phiền não nặng hay nhẹ. Xem xét nặng nhẹ rồi thì trước hết lìa cái nặng; đã lìa được cái nặng thì cái nhẹ tự mất."

 "Này thiện nam tử, người trí nếu biết phiền não, nguyên nhân của phiền não, quả báo của phiền não và sự nặng nhẹ của phiền não, thì lúc ấy người này siêng năng tu đạo, không ngơi nghỉ, không hối tiếc, gần gũi bạn lành, hết lòng nghe pháp, để diệt trừ các phiền não ấy. Này thiện nam tử, ví như người bệnh tự biết bệnh mình nhẹ, chắc chắn chữa khỏi được, nên dù được cho thuốc đắng vẫn uống mà không hối tiếc. Người có trí cũng vậy, siêng tu thánh đạo (con đường tu dẫn đến quả vị thánh), vui vẻ, không buồn, không ngơi nghỉ, không hối tiếc."

 "Này thiện nam tử, người nào biết phiền não, nguyên nhân của phiền não, quả báo của phiền não và sự nặng nhẹ của phiền não, vì muốn trừ phiền não mà siêng tu thánh đạo, thì người ấy không do phiền não mà sinh ra; sắc, thọ, tưởng, hành, thức của người ấy cũng như vậy. Nếu không biết phiền não, nguyên nhân, quả báo và sự nặng nhẹ của phiền não, không siêng tu đạo, thì người ấy do phiền não mà sinh ra; sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy."

 "Này thiện nam tử, người biết phiền não, nguyên nhân, quả báo và sự nặng nhẹ của phiền não, vì dứt phiền não mà tu hành đạo, đó chính là Như Lai. Do nhân duyên ấy, sắc của Như Lai là thường còn, cho đến thức cũng thường còn. Này thiện nam tử, người không biết phiền não, nguyên nhân, quả báo và sự nặng nhẹ của phiền não, không thể tu đạo, đó chính là phàm phu. Vì thế sắc của phàm phu là vô thường, thọ, tưởng, hành, thức đều vô thường. Này thiện nam tử, người trí ở đời, tất cả các bậc thánh, Bồ-tát và chư Phật đều nói hai nghĩa này; Ta cũng nói hai nghĩa này như vậy. Vì thế Ta nói: Ta không tranh cãi với người trí ở đời, không bị pháp thế gian làm nhiễm bẩn."

 Bồ-tát Ca-diếp lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như Phật nói có ba lậu, thế nào gọi là dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, dục lậu là những giác quán (sự suy tầm thô và suy xét tế của tâm) xấu ác ở bên trong, nương vào duyên bên ngoài mà sinh ra dục lậu. Vì thế, xưa kia ở thành Vương Xá (kinh đô nước Ma-kiệt-đà, Ấn Độ cổ), Ta bảo A-nan (vị thị giả thường theo hầu Phật): 'A-nan, nay ông hãy nhận lấy bài kệ tụng (bài thơ ngắn chứa lời dạy) do người phụ nữ này nói; bài kệ này vốn do chư Phật trong quá khứ đã tuyên nói.' Vì thế, tất cả giác quán xấu ác bên trong cùng các nhân duyên bên ngoài gọi là dục; đó gọi là dục lậu."

 "Hữu lậu là các pháp xấu ác bên trong và các nhân duyên bên ngoài ở sắc giới và vô sắc giới (sắc giới là cõi của các vị trời đã lìa ham muốn thô nhưng còn thân hình vi tế; vô sắc giới là cõi của các vị trời không còn thân hình, chỉ còn tâm thức), trừ các nhân duyên bên ngoài và giác quán bên trong ở dục giới (cõi còn ham muốn, gồm địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cõi người và một phần cõi trời). Đó gọi là hữu lậu. Vô minh lậu là không thể biết rõ ngã và ngã sở (cái 'ta' và cái 'của ta'), không phân biệt được trong và ngoài; đó gọi là vô minh lậu."

 "Này thiện nam tử, vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) chính là gốc rễ của mọi lậu. Vì sao? Vì tất cả chúng sinh do nhân duyên vô minh mà đối với ấm, nhập, giới (năm ấm; mười hai nhập là sáu giác quan cùng sáu đối tượng của chúng; mười tám giới là sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức) mà nhớ nghĩ, tạo thành hình tướng, gọi đó là chúng sinh. Đó gọi là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Do nhân duyên ấy mà sinh ra mọi lậu. Vì thế, trong mười hai bộ kinh (toàn bộ kinh điển của Phật, chia làm mười hai thể loại), Ta nói vô minh chính là nguyên nhân của tham, nguyên nhân của sân, nguyên nhân của si."

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, xưa trong mười hai bộ kinh, Như Lai nói rằng do nhân duyên suy nghĩ không chân chính mà sinh ra tham dục, sân hận, ngu si; nay vì sao lại nói là vô minh?"

 "Này thiện nam tử, hai pháp này làm nhân quả cho nhau, cùng làm cho nhau tăng trưởng: suy nghĩ không chân chính sinh ra vô minh, nhân duyên vô minh sinh ra suy nghĩ không chân chính. Này thiện nam tử, những gì có thể làm sinh ra và lớn thêm các phiền não đều gọi là nhân duyên của phiền não. Gần gũi những nhân duyên phiền não như thế gọi là vô minh. Suy nghĩ không chân chính giống như hạt giống nảy mầm: hạt giống là nhân gần, tứ đại là nhân xa. Phiền não cũng vậy."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như Phật nói vô minh chính là lậu, sao lại còn nói nhân vô minh mà sinh ra các lậu?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, vô minh lậu mà Ta nói là vô minh bên trong, nương vào vô minh. Còn khi nói 'sinh ra các lậu' là nói nguyên nhân cả trong lẫn ngoài. Nói vô minh lậu là nói sự điên đảo bên trong, không nhận biết vô thường, khổ, không, vô ngã. Nói nhân duyên của tất cả phiền não là nói không biết cái ta và cái của ta ở bên ngoài. Nói vô minh lậu là nói thứ không có khởi đầu, không có kết thúc, từ vô minh mà sinh ra ấm, nhập, giới v.v."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như Phật dạy người có trí biết nguyên nhân của lậu. Thế nào gọi là biết nguyên nhân của lậu?"

 "Này thiện nam tử, người trí nên xem xét: do nhân duyên gì mà sinh phiền não này? Làm việc gì mà sinh phiền não này? Vào lúc nào thì sinh phiền não này? Ở chung với ai thì sinh phiền não này? Ở chỗ nào thì sinh phiền não này? Nhìn thấy việc gì thì sinh phiền não? Nhận nhà cửa, giường nằm, đồ ăn uống, quần áo, thuốc thang của ai mà sinh phiền não? Do nhân duyên gì mà phiền não bậc thấp chuyển thành bậc vừa, bậc vừa chuyển thành bậc cao, nghiệp thấp thành nghiệp vừa, nghiệp vừa thành nghiệp cao? Khi Bồ-tát ma-ha-tát xem xét như thế thì lìa xa được những nhân duyên sinh ra lậu. Khi xem xét như thế, phiền não chưa sinh thì ngăn không cho sinh, phiền não đã sinh thì được diệt trừ. Vì thế trong khế kinh Ta dạy: người trí nên xem xét nguyên nhân sinh ra phiền não."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, chúng sinh chỉ có một thân, sao lại có thể khởi lên đủ thứ phiền não?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, như trong một đồ đựng có nhiều loại hạt giống, gặp nước mưa thì mỗi loại tự nảy mầm. Chúng sinh cũng vậy: đồ đựng tuy chỉ một, nhưng do nhân duyên ái (sự tham luyến) mà có thể sinh ra và làm lớn thêm đủ thứ phiền não."

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, người trí xem xét quả báo như thế nào?"

 "Này thiện nam tử, người trí nên xem xét: nhân duyên của các lậu có thể sinh ra địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh; nhân duyên lậu này cũng khiến được thân người, thân trời, mà thân ấy chính là vô thường, khổ, không, vô ngã. Trong cái thân như đồ chứa ấy, phải chịu ba thứ khổ (khổ vì đau đớn, khổ vì cái vui tan hoại, khổ vì mọi thứ luôn biến đổi) và ba thứ vô thường. Nhân duyên lậu này có thể khiến chúng sinh phạm năm tội nghịch (giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá hòa hợp tăng), chịu các quả báo xấu ác; có thể dứt mất căn lành, phạm bốn giới trọng (giết người, trộm cắp, dâm dục, nói dối về sự chứng đắc — bốn giới nặng nhất của người xuất gia), phỉ báng Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp — lời dạy của Phật, Tăng — đoàn thể người tu). Người trí nên xem xét: 'Ta đã nhận được cái thân như thế này, không nên khởi lên những phiền não như thế mà chịu các quả xấu ác.'"

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, có quả vô lậu (quả không còn phiền não), lại nói người trí dứt bỏ các quả báo. Vậy quả báo vô lậu có nằm trong số bị dứt bỏ không? Những người đắc đạo có quả vô lậu. Nếu người trí cầu quả vô lậu, sao Phật lại nói mọi người trí đều nên dứt bỏ quả báo? Nếu đã dứt bỏ, thì nay các bậc thánh làm sao có được quả ấy?"

 "Này thiện nam tử, Như Lai có lúc trong nhân nói quả, trong quả nói nhân. Như người đời nói đất sét chính là bình, sợi chỉ chính là vải; đó gọi là trong nhân nói quả. Trong quả nói nhân, như nói con bò chính là nước và cỏ, con người chính là thức ăn. Ta cũng như vậy. Trong nhân nói quả: trước đây trong kinh Ta có nói: 'Ta dùng tâm thân (vì dùng tâm vận chuyển thân nên gọi là tâm thân) mà đến tận cõi Phạm thiên (cõi trời thuộc sắc giới, nơi vị trời Phạm thiên ngự).' Đó gọi là trong nhân nói quả. Trong quả nói nhân: sáu nhập này (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) gọi là nghiệp quá khứ. Đó gọi là trong quả nói nhân."

 "Này thiện nam tử, thật ra tất cả các bậc thánh không có quả báo vô lậu. Quả của sự tu đạo nơi các bậc thánh không còn sinh ra lậu nữa, vì thế gọi là quả báo vô lậu. Này thiện nam tử, người có trí khi xem xét như thế thì dứt hẳn được quả báo của phiền não. Này thiện nam tử, người trí xem xét rồi, vì muốn dứt quả báo phiền não ấy mà tu tập thánh đạo. Thánh đạo chính là không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy mọi pháp trống rỗng không thực thể, không chấp vào hình tướng, không còn mong cầu tạo tác). Tu đạo ấy rồi thì diệt được mọi quả báo của phiền não."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, tất cả chúng sinh đều do phiền não mà có quả báo. Phiền não tức là điều ác; phiền não sinh ra từ phiền não ác cũng gọi là ác. Phiền não như thế có hai loại: một là nhân, hai là quả. Vì nhân ác nên quả ác; vì quả ác nên hạt ác. Như quả nhâm-bà (một loại cây có vị rất đắng), vì hạt đắng nên hoa, quả, thân, lá đều đắng. Như cây độc, vì hạt độc nên quả cũng độc. Nhân cũng là chúng sinh, quả cũng là chúng sinh; nhân cũng là phiền não, quả cũng là phiền não. Nhân quả của phiền não chính là chúng sinh, chúng sinh chính là nhân quả của phiền não. Nếu theo nghĩa này, sao trước đây Như Lai lại ví rằng ở núi Tuyết (dãy Hy-mã-lạp-sơn) có cỏ độc mà cũng có vua thuốc nhiệm mầu? Nếu nói phiền não chính là chúng sinh, chúng sinh chính là phiền não, thì sao lại nói trong thân chúng sinh có vua thuốc nhiệm mầu?"

 Phật dạy: "Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử, vô số chúng sinh đều có cùng mối nghi này. Nay ông đã có thể vì họ mà thưa hỏi cầu được giải đáp, Ta cũng có thể dứt mối nghi ấy. Hãy lắng nghe, lắng nghe, khéo suy nghĩ ghi nhớ. Nay Ta sẽ vì ông mà phân tích giải thích. Này thiện nam tử, núi Tuyết trong lời ví ấy chính là chúng sinh; cỏ độc chính là phiền não; vua thuốc nhiệm mầu chính là phạm hạnh thanh tịnh (nếp sống tu hành trong sạch). Này thiện nam tử, nếu có chúng sinh tu được phạm hạnh thanh tịnh như thế, thì gọi là trong thân có vua thuốc nhiệm mầu."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là chúng sinh có phạm hạnh thanh tịnh?"

 "Này thiện nam tử, ví như ở thế gian, từ hạt sinh ra quả; quả ấy có cái có thể làm nhân cho hạt, có cái không thể. Cái có thể làm nhân thì gọi là quả-hạt; nếu không thể làm nhân thì chỉ được gọi là quả, không được gọi là hạt. Tất cả chúng sinh cũng như vậy, đều có hai loại: một là có quả của phiền não mà lại là nhân của phiền não; hai là có quả của phiền não mà không phải nhân của phiền não. Cái là quả của phiền não mà không phải nhân của phiền não, đó gọi là phạm hạnh thanh tịnh."

 "Này thiện nam tử, chúng sinh xem xét thọ (cảm giác: khổ, vui, không khổ không vui), biết rằng nó là nhân gần của mọi lậu, tức là lậu trong và ngoài. Do nhân duyên thọ mà không thể dứt tuyệt các lậu, cũng không thể ra khỏi ngục tù tam giới (ba cõi: dục giới, sắc giới, vô sắc giới — toàn bộ vòng sống chết). Chúng sinh vì thọ mà chấp vào cái ta và cái của ta, sinh ra tâm điên đảo, tưởng điên đảo, kiến điên đảo. Vì thế chúng sinh trước hết nên xem xét thọ. Thọ như thế làm nhân gần cho mọi ái; vì thế người trí muốn dứt ái thì trước hết nên xem xét thọ."

 "Này thiện nam tử, những điều thiện ác mà tất cả chúng sinh làm trong mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp tạo thành vòng sống chết: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử) đều do lúc có thọ. Vì thế Ta đã nói với A-nan: 'A-nan, mọi điều thiện ác chúng sinh làm đều là lúc có thọ.' Vì thế người trí trước hết nên xem xét thọ. Xem xét thọ rồi lại xem xét thêm: thọ như thế do nhân duyên gì mà sinh? Nếu do nhân duyên mà sinh, thì nhân duyên ấy lại từ đâu sinh? Nếu không do nhân mà sinh, thì sao cái không có nhân ấy không sinh ra cái không có thọ (?)?"

 "Lại xem xét rằng thọ này không do Tự Tại thiên (vị thần mà ngoại đạo cho là đấng tạo ra muôn vật) sinh ra, không do sĩ phu (cái 'con người' chủ thể mà ngoại đạo cho là gốc sinh muôn vật) sinh ra, không do vi trần (những hạt cực nhỏ mà ngoại đạo cho là gốc của vạn vật) sinh ra, không do thời tiết sinh ra, không do tưởng sinh ra, không do bản tính tự nhiên sinh ra; không tự nó sinh ra, không do cái khác sinh ra, không do cả mình lẫn cái khác sinh ra, cũng không phải không có nhân mà sinh ra. Thọ này đều do các duyên hợp lại mà sinh. Nhân duyên ấy chính là ái. Trong sự hòa hợp ấy, không phải có thọ, cũng không phải không có thọ. Vì thế ta nên dứt sự hòa hợp này; dứt sự hòa hợp thì thọ không sinh."

 "Này thiện nam tử, người trí xem xét nguyên nhân rồi, kế đó xem xét quả báo: chúng sinh vì thọ mà chịu vô số khổ não ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cho đến khắp tam giới; do nhân duyên thọ mà nhận cái vui vô thường; do nhân duyên thọ mà dứt mất căn lành; (nhưng) cũng do nhân duyên thọ mà được giải thoát. Khi xem xét như thế thì không tạo nhân cho thọ. Thế nào gọi là không tạo nhân cho thọ? Đó là phân biệt thọ: thọ nào có thể làm nhân cho ái, ái nào có thể làm nhân cho thọ. Này thiện nam tử, chúng sinh nếu xem xét sâu xa nhân của ái và nhân của thọ như thế, thì dứt được cái ta và cái của ta."

 "Này thiện nam tử, người nào xem xét được như thế thì nên phân biệt ái và thọ diệt ở chỗ nào. Khi thấy ái và thọ có chỗ diệt được chút ít, thì nên biết cũng có chỗ diệt hoàn toàn. Lúc ấy liền sinh lòng tin nơi giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc khổ đau). Sinh lòng tin rồi, lại nghĩ: chỗ giải thoát ấy do đâu mà đạt được? Biết rằng nhờ bát chính đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) nên liền tu tập."

 "Thế nào gọi là bát chính đạo? Đạo này xem xét thọ có ba tướng: một là khổ, hai là vui, ba là không khổ không vui. Ba loại này đều có thể làm tăng trưởng thân và tâm. Do nhân duyên gì mà làm tăng trưởng được? Do nhân duyên xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và sự nhận biết). Xúc này có ba loại: một là vô minh xúc (tiếp xúc trong mê muội), hai là minh xúc (tiếp xúc trong sáng suốt), ba là xúc chẳng phải minh chẳng phải vô minh. Minh xúc chính là bát chính đạo; hai loại xúc kia làm tăng trưởng thân tâm và ba loại thọ. Vì thế ta nên dứt nhân duyên của hai loại xúc ấy; xúc dứt thì ba loại thọ không sinh."

 "Này thiện nam tử, thọ như thế vừa gọi là nhân, vừa gọi là quả. Người trí nên xem xét nó vừa là nhân vừa là quả. Thế nào là nhân? Do thọ mà sinh ái, nên gọi là nhân. Thế nào là quả? Do xúc mà sinh ra, nên gọi là quả. Vì thế thọ này vừa là nhân vừa là quả. Người trí xem xét thọ như thế rồi, kế đó xem xét ái. Ái là quả báo của thọ nên gọi là ái. Người trí xem xét ái lại có hai loại: một là tạp thực ái (ái nuôi dưỡng sự sống trong sinh tử) (?), hai là vô thực ái (ái không nuôi dưỡng sinh tử) (?). Tạp thực ái là nhân của sinh, già, bệnh, chết và mọi sự hiện hữu trong các cõi. Vô thực ái thì dứt sinh, già, bệnh, chết và mọi sự hiện hữu, tức là sự ham cầu đạo vô lậu."

 "Người trí lại nên nghĩ thế này: 'Nếu ta sinh tạp thực ái thì không thể dứt sinh, già, bệnh, chết. Nay ta tuy ham cầu đạo vô lậu, nhưng nếu không dứt nhân của thọ thì không thể được quả của đạo vô lậu. Vì thế trước hết nên dứt xúc. Xúc đã dứt thì thọ tự diệt; thọ đã diệt thì ái cũng theo đó mà diệt.' Đó gọi là bát chính đạo."

 "Này thiện nam tử, nếu có chúng sinh xem xét được như thế, thì tuy có thân độc mà trong đó cũng có vua thuốc nhiệm mầu, như trong núi Tuyết tuy có cỏ độc mà cũng có thuốc quý. Này thiện nam tử, chúng sinh như thế tuy do phiền não mà có quả báo, nhưng quả báo ấy không còn làm nhân cho phiền não nữa. Đó gọi là phạm hạnh thanh tịnh."

 "Lại nữa, này thiện nam tử, người trí nên xem xét hai việc thọ và ái do nhân duyên gì mà sinh, thì biết là do tưởng (sự nhận biết, hình dung về đối tượng) mà sinh. Vì sao? Vì chúng sinh thấy sắc chưa hẳn đã sinh tham, lúc xem xét thọ cũng chưa hẳn đã sinh tham. Nhưng nếu đối với sắc mà sinh tưởng điên đảo, cho rằng sắc là thường, lạc, ngã, tịnh, thọ là thường hằng không biến đổi, thì do tưởng điên đảo ấy mà sinh tham, sân, si. Vì thế người trí nên xem xét tưởng."

 "Xem xét tưởng như thế nào? Nên nghĩ thế này: tất cả chúng sinh chưa được chính đạo đều có tưởng điên đảo. Thế nào là tưởng điên đảo? Ở chỗ không thường mà tưởng là thường; ở chỗ không vui mà tưởng là vui; ở chỗ không sạch mà tưởng là sạch; ở các pháp trống rỗng mà tưởng là có cái ta; ở chỗ vốn không phải nam nữ, lớn nhỏ, ngày đêm, năm tháng, quần áo, nhà cửa, giường nằm, mà tưởng là nam nữ cho đến giường nằm."

 "Tưởng này có ba loại: một là nhỏ, hai là lớn, ba là vô biên. Do nhân duyên nhỏ mà sinh tưởng nhỏ, do nhân duyên lớn mà sinh tưởng lớn, do vô lượng duyên mà sinh tưởng vô lượng. Lại có tưởng nhỏ là lúc chưa nhập định (đưa tâm vào trạng thái tập trung lắng yên sâu); có tưởng lớn là lúc đã nhập định; có tưởng vô lượng là mười nhất thiết nhập (mười phép thiền quán, mỗi phép quán một đối tượng — đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức — trải khắp mọi nơi). Lại có tưởng nhỏ là mọi tưởng ở dục giới; có tưởng lớn là mọi tưởng ở sắc giới; có tưởng vô lượng là mọi tưởng ở vô sắc giới. Ba loại tưởng diệt thì thọ tự diệt. Tưởng và thọ diệt thì gọi là giải thoát."

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, diệt mọi pháp mới gọi là giải thoát, sao Như Lai lại nói tưởng và thọ diệt gọi là giải thoát?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, Như Lai có lúc nhân nói về chúng sinh mà người nghe hiểu ra pháp; có lúc nhân nói về pháp mà nói đến chúng sinh, người nghe cũng hiểu là nói về chúng sinh. Thế nào là nhân nói về chúng sinh mà người nghe hiểu ra pháp? Như trước đây Ta nói với Đại Ca-diếp (vị đại đệ tử của Phật, đứng đầu về hạnh khổ tu): 'Ca-diếp, khi chúng sinh diệt thì pháp lành diệt.' Đó gọi là nhân nói về chúng sinh mà người nghe hiểu ra pháp. Thế nào là nhân nói về pháp mà nói đến chúng sinh, người nghe cũng hiểu là nói về chúng sinh? Như trước đây Ta nói với A-nan: 'Ta không nói nên gần gũi mọi pháp, cũng không nói không nên gần gũi mọi pháp. Nếu gần gũi pháp nào mà pháp lành suy yếu, pháp bất thiện hưng thịnh, thì pháp ấy không nên gần gũi. Nếu gần gũi pháp nào mà pháp bất thiện suy diệt, pháp lành tăng trưởng, thì pháp ấy nên gần gũi.' Đó gọi là nhân nói về pháp mà nói đến chúng sinh, người nghe cũng hiểu là nói về chúng sinh."

 "Này thiện nam tử, Như Lai tuy chỉ nói hai thứ tưởng và thọ diệt, nhưng thật ra đã nói gồm tất cả những gì cần dứt. Người trí xem xét tưởng như thế rồi, kế đó xem xét nguyên nhân của tưởng: vô lượng tưởng này do đâu mà sinh? Biết là do xúc mà sinh. Xúc này có hai loại: một là xúc do phiền não, hai là xúc do giải thoát. Xúc do vô minh sinh ra gọi là phiền não xúc; xúc do minh (sự sáng suốt) sinh ra gọi là giải thoát xúc. Do phiền não xúc mà sinh tưởng điên đảo; do giải thoát xúc mà sinh tưởng không điên đảo. Xem xét nguyên nhân của tưởng rồi, kế đó xem xét quả báo."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu do tưởng phiền não này mà sinh tưởng điên đảo, thì tất cả các bậc thánh thật có tưởng điên đảo mà không có phiền não, nghĩa ấy thế nào?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, sao lại nói bậc thánh có tưởng điên đảo?"

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, tất cả các bậc thánh thấy bò thì tưởng là bò và cũng nói là bò, thấy ngựa thì tưởng là ngựa và cũng nói là ngựa; đối với nam nữ, lớn nhỏ, nhà cửa, xe cộ, đi lại cũng vậy. Đó gọi là tưởng điên đảo."

 "Này thiện nam tử, tất cả phàm phu có hai loại tưởng: một là tưởng theo cách gọi thông dụng ở đời, hai là tưởng bám chấp. Tất cả bậc thánh chỉ có tưởng theo cách gọi thông dụng ở đời, không có tưởng bám chấp. Tất cả phàm phu vì giác quán xấu ác nên đối với cách gọi thông dụng ở đời mà sinh tưởng bám chấp; tất cả bậc thánh vì giác quán lành nên đối với cách gọi thông dụng ở đời không sinh tưởng bám chấp. Vì thế phàm phu gọi là có tưởng điên đảo; bậc thánh tuy cũng biết (những tên gọi ấy) nhưng không gọi là tưởng điên đảo."

 "Người trí xem xét nguyên nhân của tưởng như thế rồi, kế đó xem xét quả báo: quả của tưởng xấu ác phải chịu ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cõi người, cõi trời. Như Ta vì dứt giác quán xấu ác nên vô minh xúc dứt, vì thế tưởng dứt; vì tưởng dứt nên quả báo cũng dứt. Người trí vì muốn dứt nguyên nhân của tưởng như thế mà tu bát chính đạo. Này thiện nam tử, nếu ai xem xét được như thế thì được gọi là phạm hạnh thanh tịnh. Này thiện nam tử, đó gọi là trong thân độc của chúng sinh có vua thuốc nhiệm mầu, như trong núi Tuyết tuy có cỏ độc mà cũng có thuốc quý."

 "Lại nữa, này thiện nam tử, người trí xem xét dục (sự ham muốn). Dục chính là sắc, tiếng, hương, vị, xúc chạm. Này thiện nam tử, đây là Như Lai trong nhân nói quả: từ năm thứ này mà sinh ra dục, chứ thật ra chúng không phải là dục. Này thiện nam tử, người ngu si tham cầu, hưởng thụ chúng; đối với sắc mà sinh tưởng điên đảo, cho đến đối với xúc chạm cũng sinh tưởng điên đảo. Do nhân duyên tưởng điên đảo mà sinh ra thọ. Vì thế ở đời nói do tưởng điên đảo mà sinh mười loại tưởng (?). Do nhân duyên dục mà ở đời chịu quả báo xấu ác; đem điều ác gây cho cha mẹ, sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tế tự trong xã hội Ấn Độ cổ) v.v.; những việc không nên làm mà cố ý làm, không tiếc thân mạng. Vì thế người trí xem xét thấy do nhân duyên của tưởng xấu ác mà sinh lòng dục."

 "Người trí xem xét nguyên nhân của dục như thế rồi, kế đó xem xét quả báo: dục này có rất nhiều quả báo xấu ác, đó là ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cõi người, cõi trời. Đó gọi là xem xét quả báo. Nếu tưởng xấu ác này được diệt trừ thì rốt cuộc không sinh lòng dục này nữa. Không có lòng dục thì không nhận cảm giác xấu ác; không có cảm giác xấu ác thì không có quả xấu ác. Vì thế ta nên dứt tưởng xấu ác trước; dứt tưởng xấu ác rồi thì các pháp như thế tự nhiên diệt. Vì thế người trí vì muốn diệt tưởng xấu ác mà tu bát chính đạo. Đó gọi là phạm hạnh thanh tịnh. Đó gọi là trong thân độc của chúng sinh có vua thuốc nhiệm mầu, như trong núi Tuyết tuy có cỏ độc mà cũng có thuốc quý."

 "Lại nữa, này thiện nam tử, người trí xem xét dục như thế rồi, kế đó nên xem xét nghiệp. Vì sao? Người có trí nên nghĩ thế này: thọ, tưởng, xúc, dục chính là phiền não; phiền não này có thể tạo sinh nghiệp (nghiệp dẫn đến việc sinh ra ở một cõi) nhưng không tạo thọ nghiệp (nghiệp dẫn đến việc nhận chịu quả báo khổ vui). Phiền não như thế cùng đi với nghiệp thì có hai loại: một là tạo sinh nghiệp, hai là tạo thọ nghiệp. Vì thế người trí nên xem xét nghiệp."

 "Nghiệp này có ba loại: thân, miệng và ý. Này thiện nam tử, hai nghiệp thân và miệng vừa gọi là nghiệp vừa gọi là quả của nghiệp; ý chỉ gọi là nghiệp, không gọi là quả. Vì là nhân của nghiệp nên gọi là nghiệp. Này thiện nam tử, hai nghiệp thân và miệng gọi là nghiệp bên ngoài, nghiệp ý gọi là nghiệp bên trong. Ba nghiệp này cùng đi với phiền não nên tạo ra hai loại nghiệp: một là sinh nghiệp, hai là thọ nghiệp. Này thiện nam tử, chính nghiệp tức là nghiệp ý; kỳ nghiệp (nghiệp được thực hiện theo ý định đã khởi trước) (?) tức là nghiệp thân và miệng. Vì khởi lên trước nên gọi là nghiệp ý; từ nghiệp ý sinh ra nên gọi là nghiệp thân và miệng. Vì thế nghiệp ý được gọi là chính (chủ yếu)."

 "Người trí xem xét nghiệp rồi, kế đó xem xét nguyên nhân của nghiệp. Nguyên nhân của nghiệp chính là vô minh xúc. Do vô minh xúc mà chúng sinh cầu hữu (cầu được tồn tại, được tiếp tục sống trong các cõi). Nhân duyên của việc cầu hữu chính là ái. Do nhân duyên ái mà tạo ra ba loại nghiệp thân, miệng, ý. Này thiện nam tử, người trí xem xét nguyên nhân của nghiệp như thế rồi, kế đó xem xét quả báo."

 "Quả báo có bốn loại: một là quả báo đen-đen, hai là quả báo trắng-trắng, ba là quả báo tạp-tạp, bốn là quả báo không đen không trắng. Quả báo đen-đen là lúc tạo nghiệp thì nhơ, quả báo cũng nhơ. Quả báo trắng-trắng là lúc tạo nghiệp thì sạch, quả báo cũng sạch. Quả báo tạp-tạp là lúc tạo nghiệp thì lẫn lộn, quả báo cũng lẫn lộn. Quả báo không trắng không đen gọi là nghiệp vô lậu."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, trước Ngài nói vô lậu không có quả báo, nay sao lại nói có quả báo không trắng không đen?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử, nghĩa này có hai: một là vừa là quả vừa là báo, hai là chỉ là quả mà không phải báo. Quả báo đen-đen vừa gọi là quả vừa gọi là báo: vì do nhân đen sinh ra nên gọi là quả; vì có thể làm nhân (cho cái khác) nên lại gọi là báo. Sạch và lẫn lộn cũng vậy. Quả vô lậu do nhân hữu lậu sinh ra nên gọi là quả; vì không làm nhân cho cái khác nên không gọi là báo. Vì thế gọi là quả mà không gọi là báo."

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nghiệp vô lậu này không phải pháp đen, vì nhân duyên gì không gọi là trắng?"

 "Này thiện nam tử, vì không có báo nên không gọi là trắng; (có lúc) vì đối trị pháp đen nên gọi là trắng. Nay Ta nói cái gì có nhận quả báo thì gọi là trắng; nghiệp vô lậu này không nhận quả báo, nên không gọi là trắng mà gọi là vắng lặng."

 "Nghiệp như thế có chỗ nhất định để chịu quả báo: như mười điều ác (giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời thêu dệt, tham lam, sân hận, tà kiến) nhất định ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh; nghiệp mười điều thiện (ngược lại mười điều ác) nhất định ở cõi người, cõi trời. Mười điều bất thiện có bậc trên, giữa, dưới: do nhân duyên bậc trên mà chịu thân địa ngục, do nhân duyên bậc giữa mà chịu thân súc sinh, do nhân duyên bậc dưới mà chịu thân ngạ quỷ. Nghiệp mười điều thiện của loài người lại có bốn bậc: một là dưới, hai là giữa, ba là trên, bốn là trên hết. Do nhân duyên bậc dưới mà sinh ở Uất-đan-việt (châu ở phía bắc núi Tu-di); do nhân duyên bậc giữa mà sinh ở Phất-bà-đề (châu ở phía đông); do nhân duyên bậc trên mà sinh ở Cù-đà-ni (châu ở phía tây); do nhân duyên bậc trên hết mà sinh ở Diêm-phù-đề (châu ở phía nam, nơi loài người chúng ta ở — bốn châu này là bốn vùng đất lớn quanh núi Tu-di theo vũ trụ quan Phật giáo)."

 "Người có trí xem xét như thế rồi liền nghĩ: 'Ta làm sao dứt được quả báo này?' Lại nghĩ: 'Nhân duyên của nghiệp này do vô minh và xúc sinh ra. Nếu ta dứt trừ được vô minh và xúc thì quả của nghiệp như thế sẽ diệt mà không sinh.' Vì thế người trí vì muốn dứt nhân duyên vô minh và xúc mà tu bát chính đạo. Đó gọi là phạm hạnh thanh tịnh. Này thiện nam tử, đó gọi là trong thân độc của chúng sinh có vua thuốc nhiệm mầu, như trong núi Tuyết tuy có cỏ độc mà cũng có thuốc quý."

 "Lại nữa, này thiện nam tử, người trí xem xét nghiệp và phiền não rồi, kế đó xem xét quả báo mà hai thứ ấy đem lại. Quả báo của hai thứ ấy chính là khổ. Đã biết là khổ thì có thể buông bỏ mọi sự thọ sinh (nhận lấy thân mới trong vòng sống chết). Người trí lại xem xét: do nhân duyên phiền não mà sinh phiền não; do nhân duyên nghiệp cũng sinh phiền não; do nhân duyên phiền não lại sinh nghiệp; do nhân duyên nghiệp mà sinh khổ; do nhân duyên khổ mà sinh phiền não; do nhân duyên phiền não mà sinh hữu (sự hiện hữu, đời sống trong sinh tử); do nhân duyên hữu mà sinh khổ; do nhân duyên hữu mà sinh hữu; do nhân duyên hữu mà sinh nghiệp; do nhân duyên nghiệp mà sinh phiền não; do nhân duyên phiền não mà sinh khổ; do nhân duyên khổ mà sinh khổ."

 "Này thiện nam tử, người trí nếu xem xét được như thế, nên biết người ấy xem xét được nghiệp và khổ. Vì sao? Vì những điều xem xét ở trên chính là mười hai nhân duyên của sinh tử. Nếu người nào xem xét được mười hai nhân duyên của sinh tử như thế, nên biết người ấy không tạo nghiệp mới mà còn phá được nghiệp cũ."

 "Này thiện nam tử, người có trí xem xét cái khổ ở địa ngục: xem xét từ một địa ngục cho đến một trăm ba mươi sáu chỗ; mỗi địa ngục có đủ thứ khổ, đều do nhân duyên phiền não và nghiệp sinh ra. Xem xét địa ngục rồi, kế đó xem xét cái khổ của ngạ quỷ, súc sinh v.v. Xem xét như thế rồi, lại xem xét mọi cái khổ ở cõi người, cõi trời. Mọi cái khổ như thế đều do nhân duyên phiền não và nghiệp sinh ra. Này thiện nam tử, ở cõi trời tuy không có việc khổ não lớn, nhưng thân thể các vị trời mềm mại mịn màng, nên khi thấy năm tướng suy (năm dấu hiệu báo trước cái chết của vị trời, như hoa trên đầu héo, áo dơ, nách ra mồ hôi...) thì chịu khổ cực lớn, chẳng khác gì cái khổ ở địa ngục. Này thiện nam tử, người trí quán xét sâu xa mọi khổ trong tam giới đều do nhân duyên phiền não và nghiệp sinh ra."

 "Này thiện nam tử, ví như đồ đựng đã nứt thì dễ vỡ; chúng sinh nhận lấy thân cũng như vậy: đã nhận thân rồi thì thân ấy là đồ chứa mọi khổ. Ví như cây lớn hoa quả sum suê thì bầy chim có thể làm hư hại; như đống cỏ khô lớn thì một đốm lửa nhỏ cũng đốt cháy được; chúng sinh nhận lấy thân bị khổ phá hoại cũng như vậy. Này thiện nam tử, người trí nếu xem xét được tám thứ khổ (sinh, già, bệnh, chết, xa lìa người thương, gặp kẻ ghét, cầu không được, năm ấm hưng thịnh) như đã nói trong phẩm Thánh hạnh, nên biết người ấy dứt được mọi khổ."

 "Này thiện nam tử, người trí quán xét sâu xa tám khổ ấy rồi, kế đó xem xét nguyên nhân của khổ. Nguyên nhân của khổ chính là ái và vô minh. Ái và vô minh này có hai loại: một là cầu thân, hai là cầu của cải. Cầu thân và cầu của cải đều là khổ. Vì thế nên biết ái và vô minh chính là nguyên nhân của khổ. Này thiện nam tử, ái và vô minh này lại có hai loại: một là bên trong, hai là bên ngoài. Bên trong có thể tạo nghiệp, bên ngoài có thể làm tăng trưởng. Lại nữa, bên trong có thể tạo nghiệp, bên ngoài tạo ra quả của nghiệp. Dứt ái bên trong thì nghiệp được dứt; dứt ái bên ngoài thì quả được dứt. Ái bên trong có thể sinh ra khổ ở đời vị lai; ái bên ngoài có thể sinh ra khổ ở đời hiện tại. Người trí thấy rằng ái chính là nguyên nhân của khổ."

 "Đã xem xét nguyên nhân rồi, kế đó xem xét quả báo. Quả báo của khổ chính là thủ (sự chấp giữ, nắm bắt). Quả của ái gọi là thủ; nhân duyên của thủ này chính là ái trong và ngoài, nên có cái khổ của ái. Này thiện nam tử, người trí nên xem xét: do nhân duyên ái mà có thủ, do nhân duyên thủ mà có ái. Nếu ta dứt được hai thứ ái và thủ thì không tạo nghiệp mà chịu mọi khổ. Vì thế người trí vì muốn dứt cái khổ của ái mà tu bát chính đạo. Này thiện nam tử, nếu ai xem xét được như thế thì gọi là phạm hạnh thanh tịnh. Đó gọi là trong thân độc của chúng sinh có vua thuốc nhiệm mầu, như trong núi Tuyết tuy có cỏ độc mà cũng có thuốc quý."

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ ba mươi bảy (hết)

 Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ ba mươi tám

 Đời Bắc Lương (một nước nhỏ thời Nam Bắc triều ở vùng Hà Tây, Trung Quốc), Tam tạng (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Đàm-vô-sấm dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video