Phẩm Bồ-tát Ca-diếp (Ca-diếp: tên vị Bồ-tát đứng ra thưa hỏi Phật trong phẩm này; Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh), thứ mười hai, phần sáu.
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), thế nào gọi là phạm hạnh thanh tịnh (đời sống tu hành trong sạch, dứt bỏ dục lạc)?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe, nghĩa là người con trai hiền lành), đó là tất cả các pháp (pháp: mọi sự vật, hiện tượng, và cả những điều Phật dạy)."
Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, nghĩa của 'tất cả các pháp' không nhất định. Vì sao vậy? Như Lai (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân lý mà đến) có khi nói đó là thiện và bất thiện. Có khi nói đó là phép quán tứ niệm xứ (bốn chỗ đặt tâm quán sát: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp). Có khi nói đó là mười hai nhập (sáu giác quan cùng sáu loại đối tượng của chúng). Có khi nói đó là thiện tri thức (bạn lành, thầy hiền chỉ dẫn đường tu). Có khi nói đó là mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp nhau tạo thành vòng sinh tử). Có khi nói đó là chúng sinh. Có khi nói đó là chính kiến và tà kiến (cái thấy đúng và cái thấy sai). Có khi nói đó là mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển của Phật). Có khi nói đó chính là nhị đế (hai tầng chân lý: chân lý theo quy ước thế gian và chân lý tuyệt đối). Nay Như Lai lại nói tất cả các pháp là phạm hạnh thanh tịnh, vậy tất cả các pháp ấy là những gì?"
Phật dạy: "Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử, kinh Đại Niết-bàn vi diệu như thế này là kho báu của tất cả các pháp lành. Ví như biển lớn là kho chứa mọi châu báu, kinh Niết-bàn này cũng vậy, chính là kho bí mật chứa nghĩa của mọi chữ.
Này thiện nam tử, như núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất, nằm ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) là gốc của các loại thuốc, kinh này cũng thế, chính là gốc của giới Bồ-tát. Này thiện nam tử, ví như hư không là chỗ nương ở của mọi vật, kinh này cũng thế, chính là chỗ nương ở của mọi pháp lành. Này thiện nam tử, ví như gió mạnh thì không gì trói buộc được, tất cả Bồ-tát thực hành kinh này cũng vậy, không bị mọi phiền não (những tâm trạng xấu gây khổ não, như tham lam, giận dữ, si mê) và pháp ác trói buộc. Này thiện nam tử, ví như kim cương thì không gì phá hoại được, kinh này cũng thế, dù có những kẻ ngoại đạo (người theo các đạo ngoài Phật pháp) tà ác cũng không phá hoại được. Này thiện nam tử, như cát sông Hằng không ai đếm xuể, nghĩa của kinh này cũng vậy, không ai đếm xuể.
Này thiện nam tử, kinh điển này làm cờ pháp (lá cờ tiêu biểu cho chính pháp, khiến mọi người hướng về) cho các Bồ-tát, như cờ của Đế Thích (vị vua của chư thiên ở cõi trời Đao-lợi). Này thiện nam tử, kinh này là người dẫn đầu đoàn buôn đi tới thành Niết-bàn (Niết-bàn: cảnh giới dứt hết phiền não và khổ đau, ra khỏi vòng sinh tử), như vị đạo sư lớn dẫn các thương nhân ra biển lớn. Này thiện nam tử, kinh này làm ánh sáng của pháp cho các Bồ-tát, như mặt trời mặt trăng ở đời phá tan mọi bóng tối. Này thiện nam tử, kinh này làm thuốc hay lớn cho chúng sinh bệnh khổ, như vua của các loài thuốc quý trong núi Hương (dãy núi nổi tiếng có nhiều cây thuốc) chữa được mọi bệnh. Này thiện nam tử, kinh này làm cây gậy cho kẻ nhất-xiển-đề (người đã mất hết căn lành, không tin nhân quả, rất khó cứu độ), như người yếu nhờ gậy mà đứng dậy được. Này thiện nam tử, kinh này làm cây cầu cho mọi kẻ ác, như cầu ở đời đưa được mọi người qua sông.
Này thiện nam tử, kinh này làm bóng mát cho những ai đang đi trong hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm cảnh giới sinh tồn trong ba cõi mà chúng sinh trôi lăn) khi gặp cái nóng của phiền não, như cây lọng ở đời che cái nóng bức. Này thiện nam tử, kinh này là vị vua lớn không sợ hãi, phá được mọi ác ma phiền não, như sư tử chúa hàng phục các loài thú. Này thiện nam tử, kinh này là vị thầy thần chú lớn, phá được mọi quỷ dữ phiền não, như thầy phù chú ở đời trừ được yêu quái. Này thiện nam tử, kinh này là sương giá mưa đá cao tột, phá được mọi quả báo sinh tử, như mưa đá ở đời làm hỏng các trái cây. Này thiện nam tử, kinh này làm thuốc hay lớn cho người bị hỏng con mắt giới, như thuốc an-xà-na (một loại thuốc nhỏ mắt) ở đời chữa tốt chứng đau mắt. Này thiện nam tử, kinh này giữ vững được mọi pháp lành, như mặt đất ở đời đỡ được muôn vật. Này thiện nam tử, kinh này là tấm gương sáng cho chúng sinh phạm giới, như gương sáng ở đời soi thấy mọi hình sắc. Này thiện nam tử, kinh này làm áo quần cho kẻ không biết hổ thẹn, như áo quần ở đời che kín thân thể. Này thiện nam tử, kinh này làm của báu lớn cho người nghèo pháp lành, như Công Đức thiên (nữ thần ban phúc, đem lại giàu có) làm lợi cho người nghèo. Này thiện nam tử, kinh này làm nước cam lộ (thứ nước ngọt bất tử của chư thiên, ví cho chính pháp) cho chúng sinh khát pháp, như nước tám vị (nước có tám đức tính tốt: trong, mát, ngọt, nhẹ, mềm, êm, uống không hại cổ, không hại bụng) làm thỏa người khát. Này thiện nam tử, kinh này làm giường pháp cho người phiền não, như người đời gặp được chiếc giường êm.
Này thiện nam tử, kinh này, đối với Bồ-tát từ bậc Sơ địa (bậc thứ nhất trong mười bậc tu chứng của Bồ-tát) cho đến Bồ-tát bậc Thập trụ (bậc thứ mười), làm chuỗi ngọc anh lạc (chuỗi ngọc đeo trang sức), hương hoa, hương xoa, hương bột, hương đốt; làm cỗ xe đầy đủ chủng tính thanh tịnh (căn tính trong sạch, hạt giống để thành Phật); là chỗ hưởng niềm vui mầu nhiệm vượt hơn cả sáu pháp ba-la-mật (sáu hạnh đưa người tu sang bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), như cây ba-lợi-chất-đa-la ở cõi trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai thuộc cõi Dục, nơi vua trời Đế Thích ngự; cây này là cây thần thơm đẹp nhất ở đó).
Này thiện nam tử, kinh này là chiếc rìu trí tuệ cứng bén, chặt được mọi cây lớn phiền não; là con dao bén cắt được tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não dù phiền não đã dứt); là bậc dũng mãnh dẹp được kẻ thù là ma (những thế lực ngăn trở việc tu hành); là ngọn lửa trí tuệ đốt củi phiền não; là kho nhân duyên làm xuất hiện bậc Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không có thầy dạy); là kho nghe pháp sinh ra hàng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng); là con mắt của tất cả chư thiên; là con đường chính của mọi người; là chỗ nương tựa của mọi loài súc sinh; là chỗ giải thoát của ngạ quỷ (loài quỷ đói); là bậc tôn quý cao tột ở địa ngục; là khí cụ cao tột của mọi chúng sinh mười phương; là cha mẹ của chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại ở mười phương.
Này thiện nam tử, vì thế kinh này bao gồm tất cả các pháp. Như ta đã nói trước, kinh này tuy bao gồm tất cả các pháp, nhưng ta nói phạm hạnh chính là ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy phép tu giúp đạt giác ngộ, gồm: bốn niệm xứ, bốn chính cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chính đạo; còn gọi là ba mươi bảy phẩm). Này thiện nam tử, nếu lìa ba mươi bảy phẩm này thì rốt cuộc không thể đạt được chính quả của Thanh văn, cho đến quả A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, trọn vẹn của Phật), không thấy được Phật tính (tính có thể thành Phật sẵn có nơi mọi chúng sinh) và quả của Phật tính. Vì nhân duyên ấy, phạm hạnh chính là ba mươi bảy phẩm. Vì sao vậy? Vì tính của ba mươi bảy phẩm không điên đảo (thấy trái với sự thật, như cho vô thường là thường, khổ là vui), nên phá được điên đảo; tính không phải ác kiến nên phá được ác kiến; tính không phải sợ hãi nên phá được sợ hãi; tính là hạnh trong sạch nên khiến chúng sinh rốt ráo làm nên phạm hạnh thanh tịnh."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, pháp hữu lậu (pháp còn dính phiền não, còn rỉ chảy trong sinh tử) cũng có thể làm nhân cho pháp vô lậu (pháp đã sạch phiền não), sao Như Lai không nói pháp hữu lậu là phạm hạnh thanh tịnh?"
"Này thiện nam tử, mọi pháp hữu lậu đều là điên đảo, vì thế pháp hữu lậu không được gọi là phạm hạnh thanh tịnh."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Thế đệ nhất pháp (giai đoạn tu tập cao nhất còn trong phạm vi thế gian, ngay trước khi chứng đạo xuất thế) là hữu lậu hay vô lậu?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử, đó là hữu lậu."
"Bạch Thế Tôn, tuy là hữu lậu nhưng tính không điên đảo, sao không gọi là phạm hạnh thanh tịnh?"
"Này thiện nam tử, Thế đệ nhất pháp vì là nhân của vô lậu nên giống vô lậu; vì hướng về vô lậu nên không gọi là điên đảo. Này thiện nam tử, phạm hạnh thanh tịnh là từ lúc phát tâm nối tiếp mãi cho đến rốt ráo, còn Thế đệ nhất pháp chỉ là một niệm (một khoảnh khắc của ý nghĩ), vì thế không được gọi là phạm hạnh thanh tịnh."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, năm thức (năm sự nhận biết qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) của chúng sinh cũng là hữu lậu, không phải điên đảo, lại không phải chỉ một niệm, sao không gọi là phạm hạnh thanh tịnh?"
"Này thiện nam tử, năm thức của chúng sinh tuy không phải một niệm, nhưng là hữu lậu và lại là điên đảo. Vì làm tăng thêm các lậu (phiền não) nên gọi là hữu lậu; vì bản thể không chân thật mà lại chấp vào tưởng nên là điên đảo. Thế nào là bản thể không chân thật, chấp vào tưởng nên điên đảo? Là nơi cái không phải nam nữ mà sinh tưởng nam nữ, cho đến nhà cửa, xe cộ, bình, áo cũng như thế; đó gọi là điên đảo. Này thiện nam tử, tính của ba mươi bảy phẩm không điên đảo, vì thế được gọi là phạm hạnh thanh tịnh. Này thiện nam tử, nếu có Bồ-tát đối với ba mươi bảy phẩm mà biết gốc, biết nhân, biết sự thu nhiếp, biết sự tăng trưởng, biết chủ, biết dẫn đường, biết chỗ thù thắng, biết chỗ chân thật, biết chỗ rốt ráo, thì Bồ-tát ấy được gọi là phạm hạnh thanh tịnh."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là biết gốc cho đến biết rốt ráo?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử, hay thay, hay thay! Bồ-tát đặt câu hỏi là vì hai việc: một là để tự mình biết, hai là để người khác biết. Ông nay đã biết, chỉ vì vô lượng chúng sinh chưa hiểu nên thưa hỏi việc này. Vì thế ta nay lại khen ngợi ông: hay thay, hay thay!
Này thiện nam tử, gốc của ba mươi bảy phẩm là dục (ý muốn, sự mong cầu điều lành). Nhân gọi là minh xúc (sự tiếp xúc với ánh sáng hiểu biết, như giải thích ở dưới). Thu nhiếp gọi là thọ (sự cảm nhận). Tăng gọi là thiện tư (sự suy nghĩ đúng đắn). Chủ gọi là niệm (sự ghi nhớ, chú tâm). Dẫn đường gọi là định (tâm an trụ, không tán loạn). Thù thắng gọi là trí tuệ. Chân thật gọi là giải thoát (ra khỏi sự trói buộc của phiền não). Rốt ráo gọi là Đại Bát Niết-bàn (sự diệt độ lớn lao, trọn vẹn).
Này thiện nam tử, dục lành chính là cái tâm hướng đạo phát khởi ban đầu, là gốc cho đến A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, vì thế ta nói dục là gốc. Này thiện nam tử, như ở đời người ta nói: mọi khổ não lấy ái (lòng tham luyến) làm gốc; mọi bệnh tật lấy thức ăn cũ không tiêu làm gốc; mọi việc kiện tụng lấy tranh cãi làm gốc; mọi việc ác lấy dối trá làm gốc."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, trước đây trong kinh này Như Lai nói mọi pháp lành lấy sự không buông lung làm gốc, nay lại nói là dục, nghĩa ấy thế nào?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử, nếu nói về sinh nhân (nhân trực tiếp làm cho sự vật phát sinh) thì đó là dục lành; nếu nói về liễu nhân (nhân giúp cho sự vật hiển lộ, thành tựu) thì đó là không buông lung. Như ở đời người ta nói mọi trái cây đều lấy hạt làm nhân; hoặc lại có người nói hạt là sinh nhân, đất là liễu nhân. Nghĩa này cũng vậy."
Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, trước đây trong kinh khác Như Lai nói ba mươi bảy phẩm lấy Phật làm gốc, nghĩa ấy thế nào?"
"Này thiện nam tử, Như Lai trước đây nói rằng: khi chúng sinh mới biết đến ba mươi bảy phẩm thì Phật là gốc; còn nếu tự mình chứng được thì dục là gốc."
"Bạch Thế Tôn, thế nào là minh xúc, mà gọi là nhân?"
"Này thiện nam tử, Như Lai có khi nói minh là tuệ, có khi nói là lòng tin. Này thiện nam tử, nhờ nhân duyên lòng tin mà gần gũi bạn lành, đó gọi là xúc. Nhờ nhân duyên gần gũi mà được nghe chính pháp, đó gọi là xúc. Nhờ nghe chính pháp mà thân, miệng, ý trong sạch, đó gọi là xúc. Nhờ ba nghiệp (việc làm của thân, lời nói của miệng, ý nghĩ của tâm) trong sạch mà được chính mạng (sống bằng nghề nghiệp chân chính), đó gọi là xúc. Nhờ chính mạng mà được giới thanh tịnh các căn (giới giữ gìn các giác quan không chạy theo cảnh bên ngoài); nhờ giới thanh tịnh các căn mà ưa chỗ vắng lặng; nhờ ưa vắng lặng mà khéo suy nghĩ; nhờ khéo suy nghĩ mà sống đúng như pháp; nhờ sống đúng như pháp mà được ba mươi bảy phẩm, phá được vô lượng phiền não ác; đó gọi là xúc.
Này thiện nam tử, thọ gọi là thu nhiếp. Lúc chúng sinh cảm thọ thì có thể làm thiện hay làm ác, vì thế gọi thọ là thu nhiếp. Này thiện nam tử, vì nhân duyên thọ mà sinh ra các phiền não, ba mươi bảy phẩm phá được chúng, vì thế lấy thọ làm thu nhiếp. Nhờ khéo suy nghĩ mà phá được phiền não, vì thế gọi là tăng. Vì sao vậy? Vì siêng năng tu tập nên được ba mươi bảy phẩm như thế. Nếu quán xét mà phá được các phiền não ác thì phải nhờ vào sự chuyên niệm, vì thế lấy niệm làm chủ. Như ở đời, bốn binh chủng (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) đều theo ý của chủ tướng, ba mươi bảy phẩm cũng vậy, đều theo niệm làm chủ.
Này thiện nam tử, khi đã vào định rồi, ba mươi bảy phẩm khéo phân biệt được tướng của mọi pháp, vì thế lấy định làm dẫn đường. Ba mươi bảy phẩm này khi phân biệt tướng của pháp thì trí là hơn hết, vì thế lấy tuệ làm thù thắng. Trí tuệ ấy đã biết rõ phiền não rồi thì nhờ sức trí tuệ mà phiền não tiêu diệt. Như ở đời, bốn binh chủng phá giặc, có khi chỉ một hai người dũng mãnh làm được; ba mươi bảy phẩm cũng vậy, nhờ sức trí tuệ mà phá được phiền não, vì thế lấy tuệ làm thù thắng.
Này thiện nam tử, tuy nhờ tu tập ba mươi bảy phẩm mà đạt được tứ thiền (bốn bậc thiền định), thần thông (năng lực siêu phàm) và an lạc, nhưng cũng chưa gọi là chân thật; khi phá được phiền não, chứng giải thoát, lúc ấy mới gọi là chân thật. Ba mươi bảy phẩm này, từ lúc phát tâm tu đạo, tuy được niềm vui thế gian và niềm vui xuất thế gian, được bốn quả sa-môn (bốn quả vị chứng đắc của người xuất gia tu hành) và giải thoát, cũng chưa được gọi là rốt ráo. Nếu dứt bỏ được cả những việc mà ba mươi bảy phẩm thực hành, đó gọi là Niết-bàn. Vì thế ta nói rốt ráo tức là Đại Niết-bàn."
"Lại nữa, này thiện nam tử, tâm yêu thích, nhớ nghĩ điều lành chính là dục. Nhờ yêu nhớ điều lành mà gần gũi bạn lành, nên gọi là xúc, đó gọi là nhân. Nhờ gần bạn lành nên gọi là thọ, đó gọi là thu nhiếp. Nhờ gần bạn lành mà khéo suy nghĩ, nên gọi là tăng. Nhờ bốn pháp này mà nuôi lớn được đạo, đó là dục, niệm, định, trí; ấy gọi là chủ, dẫn đường và thù thắng. Nhờ ba pháp này mà được hai sự giải thoát: dứt ái nên tâm được giải thoát; dứt vô minh (sự si mê, không thấy rõ sự thật) nên tuệ được giải thoát; đó gọi là chân thật. Tám pháp như thế rốt ráo đạt được quả, gọi là Niết-bàn, nên gọi là rốt ráo.
Lại nữa, này thiện nam tử, dục chính là phát tâm xuất gia. Xúc chính là bạch tứ yết-ma (nghi thức trao giới trước tăng chúng: một lần thưa trình rồi ba lần hỏi ý tăng chúng), đó gọi là nhân. Thu nhiếp chính là thọ hai loại giới: một là giới Ba-la-đề-mộc-xoa (các giới điều của người xuất gia, giữ điều nào thì được giải thoát điều ấy), hai là giới thanh tịnh các căn; đó gọi là thọ, gọi là thu nhiếp. Tăng chính là tu tập tứ thiền. Chủ chính là quả Tu-đà-hoàn (quả thứ nhất, bậc mới bước vào dòng thánh) và quả Tư-đà-hàm (quả thứ hai, bậc chỉ còn trở lại cõi người một lần). Dẫn đường chính là quả A-na-hàm (quả thứ ba, bậc không còn trở lại cõi Dục). Thù thắng chính là quả A-la-hán (quả thứ tư, bậc đã dứt hết phiền não, ra khỏi sinh tử). Chân thật chính là quả Bích-chi Phật. Rốt ráo chính là quả A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề."
"Lại nữa, này thiện nam tử, dục gọi là thức (tâm thức đi vào đầu thai), xúc gọi là sáu nhập (sáu giác quan), thu nhiếp gọi là thọ, tăng gọi là vô minh, chủ gọi là danh sắc (phần tinh thần và phần thể xác), dẫn đường gọi là ái, thù thắng gọi là thủ (sự níu giữ, chấp lấy), chân thật gọi là hữu (sự tồn tại, tức nghiệp dẫn tới đời sau), rốt ráo gọi là sinh, già, bệnh, chết."
Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, gốc, nhân và tăng, ba pháp này khác nhau thế nào?"
"Này thiện nam tử, gọi là gốc tức là sự phát khởi ban đầu; nhân tức là sự giống nhau nối tiếp không dứt; tăng tức là cái giống nhau trước đã diệt rồi lại sinh ra được cái giống nhau. Lại nữa, này thiện nam tử, gốc là làm, nhân là quả, tăng là dùng được. Này thiện nam tử, ở đời vị lai tuy có quả báo, nhưng vì chưa nhận nên gọi là nhân; đến khi nhận thì gọi là tăng. Lại nữa, này thiện nam tử, gốc là cầu, được là nhân, dùng là tăng. Này thiện nam tử, trong kinh này, gốc là kiến đạo (giai đoạn lần đầu thấy rõ chân lý), nhân là tu đạo (giai đoạn tu tập để dứt dần những phiền não còn lại), tăng là vô học đạo (giai đoạn đã xong việc tu học, không còn gì phải học nữa). Lại nữa, này thiện nam tử, gốc là chính nhân (nhân chính yếu), nhân là phương tiện nhân (nhân phụ trợ); từ hai nhân này mà được quả báo, gọi là tăng trưởng."
Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, như Phật đã dạy, rốt ráo tức là Niết-bàn. Niết-bàn như thế làm sao mà đạt được?"
"Này thiện nam tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn), tỳ-kheo (người nam xuất gia), tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia) tu được mười tưởng (mười phép quán tưởng), nên biết người ấy đạt được Niết-bàn. Mười tưởng là gì? Một là tưởng vô thường (mọi thứ không thường còn). Hai là tưởng khổ. Ba là tưởng vô ngã (không có cái tôi thường còn, làm chủ). Bốn là tưởng chán lìa thức ăn. Năm là tưởng mọi thế gian không đáng vui. Sáu là tưởng chết. Bảy là tưởng nhiều lỗi lầm tội ác. Tám là tưởng xa lìa. Chín là tưởng diệt. Mười là tưởng không ái. Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát, tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di tu tập mười tưởng như thế thì rốt ráo nhất định đạt Niết-bàn, không chạy theo tâm người khác, tự mình phân biệt được thiện và bất thiện. Đó gọi là chân thật, xứng với nghĩa tỳ-kheo, cho đến xứng với nghĩa ưu-bà-di."
Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là Bồ-tát cho đến ưu-bà-di tu tưởng vô thường?"
"Này thiện nam tử, Bồ-tát có hai loại: một là mới phát tâm, hai là đã hành đạo. Tưởng vô thường cũng có hai loại: một là thô, hai là tế. Bồ-tát mới phát tâm khi quán tưởng vô thường thì suy nghĩ thế này: vật ở đời có hai loại, một là ở trong, hai là ở ngoài. Vật ở trong biến đổi vô thường: ta thấy lúc sinh, lúc nhỏ, lúc lớn, lúc trai tráng, lúc già, lúc chết, các thời ấy mỗi lúc mỗi khác; vì thế nên biết vật ở trong là vô thường. Lại nghĩ thế này: ta thấy chúng sinh, có người béo tốt tươi tắn, đầy đủ sắc diện và sức lực, đi lại dừng nghỉ tự do không trở ngại; hoặc thấy người bệnh khổ, sắc lực tàn tạ, dung mạo gầy yếu, không được tự do; hoặc thấy người giàu có, kho chứa đầy tràn; hoặc thấy người nghèo khó, việc gì cũng thiếu thốn; hoặc thấy người thành tựu vô lượng công đức; hoặc thấy người đầy đủ vô lượng điều ác. Vì thế chắc chắn biết pháp ở trong là vô thường.
Lại quán pháp ở ngoài: lúc là hạt, lúc là mầm, lúc là thân cây, lúc là lá, lúc là hoa, lúc là quả, các thời ấy mỗi lúc mỗi khác. Pháp ở ngoài như thế, có khi đầy đủ, có khi không đầy đủ. Vì thế nên biết mọi vật ở ngoài nhất định là vô thường. Đã quán các pháp thấy được là vô thường rồi, lại quán các pháp nghe được: ta nghe chư thiên thành tựu đầy đủ niềm vui tuyệt diệu, thần thông tự tại, nhưng cũng có năm tướng suy (năm dấu hiệu suy tàn hiện ra khi chư thiên sắp chết); vì thế nên biết đó là vô thường. Lại nghe vào thuở đầu kiếp (lúc thế giới mới hình thành; kiếp là khoảng thời gian cực kỳ dài) có các chúng sinh, mỗi người đầy đủ công đức cao đẹp, ánh sáng nơi thân tự chiếu soi, không cần nhờ mặt trời mặt trăng; vì sức của vô thường mà ánh sáng tắt, công đức giảm. Lại nghe thuở xưa có vua Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chính pháp) thống trị bốn châu thiên hạ (bốn đại lục ở bốn phía núi Tu-di), thành tựu bảy báu (bảy vật báu của vua Chuyển luân: bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, nữ báu, quan giữ kho báu, tướng quân báu), được đại tự tại, mà vẫn không phá nổi tướng vô thường.
Lại quán mặt đất: thuở xưa đất an trí vô lượng chúng sinh, không có chỗ trống nào rộng cỡ một bánh xe; sinh trưởng đầy đủ mọi thứ thuốc quý, rừng rậm cây cối, trái quả tốt tươi. Vì chúng sinh phúc mỏng nên mặt đất này không còn sức lực, những vật sinh ra trở nên hao hụt. Vì thế nên biết các pháp trong và ngoài thảy đều vô thường; đó gọi là vô thường thô.
Đã quán cái thô rồi, tiếp đến quán cái tế. Thế nào gọi là tế? Bồ-tát ma-ha-tát quán mọi vật trong và ngoài, cho đến hạt bụi nhỏ, ngay khi còn ở vị lai đã là vô thường. Vì sao vậy? Vì đã đầy đủ tướng hư hoại. Nếu sắc (vật chất, hình thể) ở vị lai không phải vô thường thì không thể nói sắc có mười thời sai khác. Mười thời là gì? Một là thời màng, hai là thời bọt, ba là thời mụn nhọt (ba giai đoạn đầu của bào thai), bốn là thời cục thịt, năm là thời thành tay chân, sáu là thời hài nhi, bảy là thời trẻ con, tám là thời thiếu niên, chín là thời cường tráng, mười là thời già yếu. Bồ-tát quán rằng: nếu thời màng không phải vô thường thì không thể đến thời bọt; cho đến thời cường tráng nếu không phải vô thường thì rốt cuộc không đến được thời già. Nếu các thời ấy không phải diệt đi trong từng niệm thì rốt cuộc không thể lớn dần, mà lẽ ra phải cùng một lúc lớn lên đầy đủ; vì không có việc ấy, nên biết nhất định có vô thường vi tế trong từng niệm.
Lại thấy có người các căn đầy đủ, sắc mặt rực rỡ, sau lại thấy khô héo, bèn nghĩ thế này: người ấy nhất định có vô thường trong từng niệm. Lại quán tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) và bốn oai nghi (bốn tư thế: đi, đứng, ngồi, nằm). Lại quán hai nhân gây khổ ở trong và hai nhân gây khổ ở ngoài: đói khát, lạnh nóng. Lại quán bốn thứ ấy, nếu không có vô thường vi tế trong từng niệm thì cũng không thể nói có bốn thứ khổ như thế. Nếu có Bồ-tát nghĩ được như vậy, đó gọi là Bồ-tát quán vô thường vi tế. Như sắc ở trong và ngoài, tâm pháp cũng vậy. Vì sao vậy? Vì tâm đi qua sáu xứ (sáu giác quan tiếp xúc với cảnh). Khi đi qua sáu xứ, có lúc sinh tâm vui, có lúc sinh tâm giận, có lúc sinh tâm yêu, có lúc sinh tâm nhớ, lần lượt sinh ra khác nhau, không phải chỉ một thứ. Vì thế nên biết mọi sắc pháp (pháp thuộc vật chất) và phi sắc pháp (pháp không thuộc vật chất) đều là vô thường. Này thiện nam tử, nếu Bồ-tát trong một niệm thấy được mọi pháp sinh diệt vô thường, đó gọi là Bồ-tát đầy đủ tưởng vô thường. Này thiện nam tử, người trí tu tập tưởng vô thường rồi thì xa lìa thường mạn (sự kiêu ngạo cho rằng mình thường còn), thường đảo (điên đảo cho vô thường là thường) và tưởng đảo (sự tưởng tượng sai lầm)."
"Tiếp đến tu tưởng khổ. Vì nhân duyên gì mà có khổ như thế? Biết sâu sắc rằng khổ ấy là do vô thường. Vì vô thường mà phải chịu sinh, già, bệnh, chết; vì nhân duyên sinh, già, bệnh, chết nên gọi là vô thường. Vì nhân duyên vô thường mà chịu các khổ trong và ngoài: đói khát, lạnh nóng, roi vọt đánh đập, chửi mắng nhục nhã; những khổ như thế đều do vô thường. Lại nữa, người trí quán kỹ thân này chính là đồ chứa vô thường; đồ chứa ấy là khổ; vì đồ chứa là khổ nên những gì chứa trong đó cũng là khổ. Này thiện nam tử, người trí lại quán: sinh là khổ, diệt là khổ; vì khổ sinh diệt nên là vô thường; không phải ta, không phải của ta, nên tu tưởng vô ngã.
Người trí lại quán: khổ tức là vô thường, vô thường tức là khổ. Nếu đã khổ và vô thường thì người trí sao lại nói là có ta? Khổ không phải ta, vô thường cũng vậy. Năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể, thọ là cảm nhận, tưởng là hình dung nhận biết, hành là các tác ý, thức là sự phân biệt) như thế cũng là khổ, vô thường, chúng sinh sao lại nói là có ta? Lại quán: mọi pháp đều do những cái khác nhau hòa hợp; không phải từ một sự hòa hợp mà sinh ra mọi pháp, cũng không phải một pháp là kết quả của mọi sự hòa hợp. Mọi sự hòa hợp đều không có tự tính (bản chất tự có riêng), cũng không có tính đồng nhất, không có tính khác biệt, không có tính vật, cũng không có tự tại. Các pháp đã có những tướng như thế, người trí sao lại nói là có ta?
Lại nghĩ thế này: trong mọi pháp không có một pháp nào làm được kẻ tạo tác. Nếu một pháp không làm được kẻ tạo tác thì nhiều pháp hòa hợp lại cũng không làm được. Tính của mọi pháp rốt cuộc không thể tự sinh riêng, tự diệt riêng; do hòa hợp mà diệt, do hòa hợp mà sinh. Pháp ấy sinh ra rồi, chúng sinh khởi tưởng điên đảo, cho rằng hòa hợp này từ hòa hợp sinh ra. Tưởng của chúng sinh điên đảo, không có gì chân thật, thì làm sao có được cái ta chân thật? Vì thế người trí quán vô ngã.
Lại quán kỹ: vì nhân duyên gì mà chúng sinh nói có ta? Cái ta ấy nếu có thì phải là một hoặc là nhiều. Nếu ta là một, sao lại có Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ sĩ), Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ), Tỳ-xá (giai cấp buôn bán, làm ruộng), Thủ-đà (giai cấp tôi tớ, làm thuê) — bốn giai cấp ở Ấn Độ —, lại có người, trời, địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, lớn nhỏ, già trẻ? Vì thế biết cái ta không phải là một. Nếu ta là nhiều, sao lại nói cái ta của chúng sinh là một, là khắp cùng, không có bờ bến? Dù là một hay là nhiều, cả hai đều không có ta."
"Người trí quán vô ngã như thế rồi, tiếp đến quán tưởng chán lìa thức ăn, nghĩ thế này: nếu mọi pháp đều vô thường, khổ, không, vô ngã, sao lại vì thức ăn mà gây ra ba loại nghiệp ác của thân, miệng, ý? Nếu có chúng sinh vì tham ăn mà gây ra ba loại nghiệp ác của thân, miệng, ý, thì của cải có được mọi người cùng hưởng, nhưng về sau chịu quả khổ thì không ai chia phần. Này thiện nam tử, người trí lại quán: mọi chúng sinh vì ăn uống mà thân tâm chịu khổ; nếu thức ăn có được là từ bao nhiêu khổ như thế, ta sao lại tham đắm thức ăn ấy? Vì thế đối với thức ăn không sinh lòng tham.
Lại nữa, người trí nên quán: nhờ ăn uống mà thân thể lớn thêm; ta nay xuất gia thọ giới tu đạo là để bỏ thân này; nay mà tham thức ăn này thì làm sao bỏ được thân? Quán như thế rồi, tuy vẫn nhận thức ăn, nhưng như người ở nơi đồng hoang phải ăn thịt con mình, lòng chán ghét, chẳng thấy ngon vui gì. Quán kỹ đoàn thực (thức ăn thông thường, nắm thành vắt mà ăn) có lỗi như thế. Tiếp đến quán xúc thực (sự nuôi dưỡng bằng cảm giác do tiếp xúc) như con bò bị lột da, bị vô số sâu bọ rúc rỉa. Tiếp đến quán tư thực (sự nuôi dưỡng bằng ý muốn, mong cầu) như đống lửa lớn. Thức thực (sự nuôi dưỡng bằng tâm thức) như ba trăm ngọn giáo đâm vào thân.
Này thiện nam tử, người trí quán bốn loại thức ăn như thế rồi thì đối với thức ăn rốt cuộc không sinh tưởng tham vui. Nếu vẫn còn sinh lòng tham thì nên quán bất tịnh (quán sự dơ bẩn). Vì sao vậy? Vì để lìa lòng ham ăn. Đối với mọi thức ăn, khéo phân biệt tưởng bất tịnh, theo các thứ dơ bẩn mà khiến thức ăn hiện ra giống như vậy. Quán như thế rồi, dù được thức ăn ngon hay thức ăn dở, khi ăn cũng như bôi thuốc lên ung nhọt, rốt cuộc không sinh lòng tham ái. Này thiện nam tử, người trí nếu quán được như vậy, đó gọi là thành tựu tưởng chán lìa thức ăn."
Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, người trí quán thức ăn với tưởng bất tịnh, đó là quán thật hay là quán theo sự hiểu giả tạo? Nếu là quán thật thì thức ăn được quán thật ra đâu có dơ bẩn; nếu là hiểu giả tạo thì pháp ấy sao lại gọi là tưởng lành?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử, tưởng như thế vừa là quán thật, vừa là hiểu giả tạo. Vì phá được lòng tham ăn nên gọi là thật; vì không phải sâu bọ mà thấy là sâu bọ nên gọi là hiểu giả tạo. Này thiện nam tử, mọi pháp hữu lậu đều gọi là giả, nhưng cũng có thể đạt tới cái thật.
Này thiện nam tử, nếu có tỳ-kheo phát tâm đi khất thực (đi xin ăn, lối sống của người xuất gia) mà trước đó đã nghĩ: ta đi xin ăn, mong được thức ngon, đừng gặp thức thô dở; mong được nhiều, đừng để ít ỏi; lại mong được nhanh, đừng để chậm trễ; thì tỳ-kheo như thế không gọi là đã được tưởng chán lìa thức ăn, pháp lành tu được ngày đêm hao mòn, pháp bất thiện dần dần tăng trưởng. Này thiện nam tử, nếu có tỳ-kheo khi muốn đi khất thực, trước hết nguyện rằng: mong cho mọi người đi xin đều được no đủ, người bố thí thức ăn được vô lượng phúc; nếu ta được thức ăn thì là để chữa cái thân độc hại này, để tu tập pháp lành, làm lợi cho thí chủ. Khi nguyện như thế, pháp lành tu được ngày đêm tăng trưởng, pháp bất thiện dần dần tiêu diệt. Này thiện nam tử, nếu có tỳ-kheo tu được như thế, nên biết người ấy không ăn uổng của tín thí (đồ cúng dường của người có lòng tin) trong nước."
"Này thiện nam tử, người trí đầy đủ bốn tưởng như thế rồi thì có thể tu tưởng thế gian không đáng vui, nghĩ thế này: khắp mọi thế gian không chỗ nào không có sinh, già, bệnh, chết, mà thân ta thì không chỗ nào chưa từng sinh ra. Nếu trong thế gian không có một chỗ nào lìa được sinh, già, bệnh, chết, ta sao lại ưa thích thế gian? Khắp mọi thế gian không có gì tiến lên được mà không lùi mất, vì thế thế gian nhất định là vô thường. Đã là vô thường thì người trí sao lại ưa thích thế gian?
Mỗi một chúng sinh đều đã đi khắp mọi thế gian, chịu đủ cả khổ lẫn vui. Dù được thân Phạm thiên (vị trời ở cõi Sắc), cho đến cõi trời Phi tưởng phi phi tưởng (cõi trời cao nhất trong ba cõi, nơi tâm không còn tưởng thô mà cũng không hẳn là không có tưởng), khi hết mạng vẫn rơi vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Dù làm Tứ thiên vương (bốn vị vua trời hộ trì thế gian, ở tầng trời thấp nhất của cõi Dục) cho đến thân trời Tha hóa tự tại (tầng trời cao nhất của cõi Dục), khi hết mạng vẫn sinh vào đường súc sinh, hoặc làm sư tử, hổ, báo, sói, voi, ngựa, bò, lừa. Tiếp đến quán thân Chuyển luân thánh vương, thống trị bốn thiên hạ, sang giàu tự tại, khi hết phúc thì nghèo khốn, cơm áo không đủ. Người trí quán kỹ những việc như thế rồi thì sinh tưởng thế gian không đáng vui.
Người trí lại quán: thế gian có những thứ như nhà cửa, áo quần, ăn uống, giường nằm, thuốc men, hương hoa, chuỗi ngọc, các loại âm nhạc, của cải, châu báu. Những thứ ấy đều là để lìa khổ, mà bản thể những vật ấy lại chính là khổ; sao lại muốn dùng khổ để lìa khổ? Này thiện nam tử, người trí quán như thế rồi thì đối với vật ở thế gian không sinh yêu thích mà khởi tưởng vui. Này thiện nam tử, ví như có người thân mắc bệnh nặng, tuy có đủ thứ âm nhạc, ca múa, hương hoa, chuỗi ngọc, rốt cuộc cũng không sinh lòng tham vui trong đó; người trí quán xong cũng như vậy.
Này thiện nam tử, người trí quán kỹ rằng mọi thế gian không phải chỗ quy y (chỗ nương tựa), không phải chỗ giải thoát, không phải chỗ vắng lặng, không phải chỗ đáng yêu, không phải bờ bên kia (bờ giải thoát), không phải là pháp thường, lạc, ngã, tịnh (thường còn, an vui, tự tại, trong sạch — bốn đức của Niết-bàn). Nếu ta tham vui thế gian như thế, ta làm sao lìa được pháp ấy? Như người không ưa ở chỗ tối, đi tìm ánh sáng rồi lại quay về chỗ tối. Tối là thế gian, sáng là xuất thế gian. Nếu ta ưa thế gian thì tăng thêm tối tăm, xa lìa ánh sáng. Tối là vô minh, sáng là trí minh (ánh sáng của trí tuệ). Nhân của trí minh chính là tưởng thế gian không đáng vui. Mọi tham kết (lòng tham trói buộc tâm) tuy là trói buộc, nhưng nay ta tham trí minh chứ không tham thế gian. Người trí quán kỹ pháp như thế rồi thì đầy đủ tưởng thế gian không đáng vui.
Này thiện nam tử, người có trí đã tu tưởng thế gian không đáng vui rồi thì tiếp đến tu tưởng chết, quán rằng: mạng sống này thường bị vô số kẻ thù vây quanh, từng niệm hao giảm, không hề tăng thêm, như thác nước trên núi không thể dừng lại, cũng như sương sớm thế không ở lâu, như người tù bị dẫn ra chợ (ra pháp trường), mỗi bước một gần cái chết, như dắt bò dê vào lò mổ."
Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn, người trí quán sự diệt trong từng niệm như thế nào?"
"Này thiện nam tử, ví như có bốn người đều giỏi bắn cung, tụ lại một chỗ, mỗi người bắn về một hướng, cùng nghĩ thế này: bốn mũi tên của chúng ta cùng bắn ra và cùng rơi xuống. Lại có một người nghĩ thế này: bốn mũi tên ấy lúc chưa rơi, ta có thể cùng một lúc lấy tay chụp được. Này thiện nam tử, người như thế có thể nói là nhanh không?"
Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn."
Phật dạy: "Này thiện nam tử, quỷ đi trên đất còn nhanh hơn người ấy. Có quỷ bay trên không còn nhanh hơn quỷ đi trên đất. Tứ thiên vương nhanh hơn quỷ bay. Thần trời mặt trời mặt trăng nhanh hơn Tứ thiên vương. Trời Hành Kiên Tật (vị trời đi rất nhanh và mạnh) nhanh hơn thần trời mặt trời mặt trăng. Mạng sống của chúng sinh còn nhanh hơn trời Kiên Tật. Này thiện nam tử, trong một hơi thở, một cái chớp mắt, mạng sống của chúng sinh sinh diệt bốn trăm lần. Người trí nếu quán mạng sống được như vậy, đó gọi là quán được sự diệt trong từng niệm.
Này thiện nam tử, người trí quán thấy mạng sống bị lệ thuộc vào vua chết; nếu ta lìa được vua chết ấy thì dứt hẳn được mạng sống vô thường. Lại nữa, người trí quán mạng sống này như cây lớn mọc sát bờ sông dốc đứng; cũng như người phạm tội đại nghịch, đến lúc bị giết không ai thương tiếc; như sư tử chúa lúc đói khát cùng cực; cũng như rắn độc lúc hút gió lớn; như ngựa khát lúc giữ gìn nước uống; như quỷ dữ lớn lúc nổi cơn giận; vua chết của chúng sinh cũng như vậy. Này thiện nam tử, người trí nếu quán được như thế, đó gọi là tu tập tưởng chết.
Này thiện nam tử, người trí lại quán: ta nay xuất gia, giả sử được sống bảy ngày bảy đêm, ta sẽ trong khoảng ấy siêng năng tu đạo, giữ gìn giới cấm, thuyết pháp giáo hóa, làm lợi cho chúng sinh; đó gọi là người trí tu tưởng chết. Lại cho rằng bảy ngày bảy đêm là còn nhiều; nếu chỉ được sáu ngày, năm ngày, bốn ngày, ba ngày, hai ngày, một ngày, một giờ, cho đến chỉ trong khoảng một hơi thở ra vào, ta sẽ trong khoảng ấy siêng năng tu đạo, giữ gìn giới cấm, thuyết pháp giáo hóa, làm lợi cho chúng sinh; đó gọi là người trí khéo tu tưởng chết.
Người trí đầy đủ sáu tưởng trên thì đó là nhân của bảy tưởng. Bảy tưởng là gì? Một là tưởng thường tu, hai là tưởng vui thích tu, ba là tưởng không giận, bốn là tưởng không ganh ghét, năm là tưởng nguyện lành, sáu là tưởng không kiêu mạn, bảy là tưởng tự tại trong tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên nhất). Này thiện nam tử, nếu có tỳ-kheo đầy đủ bảy tưởng, đó gọi là sa-môn (người xuất gia tu hành), gọi là bà-la-môn (ở đây chỉ người tu hành trong sạch), đó gọi là vắng lặng, gọi là trong sạch, gọi là giải thoát, gọi là người trí, gọi là chính kiến, gọi là đã đến bờ bên kia, gọi là vị vua thầy thuốc lớn, là người dẫn đầu đoàn buôn lớn, gọi là khéo hiểu điều bí mật của Như Lai, cũng biết bảy loại lời nói của chư Phật, gọi là thấy biết đúng đắn, dứt được lưới nghi sinh ra trong bảy loại lời nói ấy.
Này thiện nam tử, nếu người đầy đủ sáu tưởng trên, nên biết người ấy chê trách được ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc — toàn bộ thế giới sinh tử), xa lìa ba cõi, diệt trừ ba cõi, đối với ba cõi không sinh lòng yêu đắm; đó gọi là người trí đầy đủ mười tưởng. Nếu có tỳ-kheo đầy đủ mười tưởng này thì xứng đáng với tướng của sa-môn."
Bấy giờ Bồ-tát Ca-diếp ngay trước Phật nói bài kệ (thơ tụng) khen ngợi Phật:
Bậc vua thầy thuốc lớn thương xót thế gian, thân và trí tuệ đều vắng lặng;
trong pháp vô ngã có cái ta chân thật, vì thế con kính lạy bậc tôn quý cao tột.
Tâm phát khởi ban đầu và tâm rốt ráo, hai tâm không khác nhau; trong hai tâm ấy, tâm ban đầu khó hơn;
mình chưa được cứu độ mà đã cứu độ người khác trước, vì thế con kính lạy tâm phát khởi ban đầu.
Mới phát tâm mà đã làm thầy của người và trời, vượt hơn hàng Thanh văn và Duyên giác (tức Bích-chi Phật, bậc tự giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên);
phát tâm như thế là vượt khỏi ba cõi, vì thế được gọi là cao tột nhất.
Người cứu giúp ở đời phải được cầu xin rồi mới giúp; Như Lai không cần ai thỉnh mà tự làm thầy;
Phật theo thế gian như bò mẹ theo con bê, vì thế được gọi là con bò mẹ có lòng đại bi.
Công đức của Như Lai đầy khắp mười phương, kẻ phàm hèn không trí không thể khen ngợi hết;
con nay chỉ khen ngợi tâm từ bi, để báo đáp hai nghiệp thân và miệng (?).
Người đời thường ưa làm lợi cho riêng mình, Như Lai rốt cuộc không làm việc ấy;
Ngài dứt được quả báo thế gian của chúng sinh, vì thế con kính lạy bậc làm lợi cho cả mình và người.
Người đời tùy theo người thân mà làm lợi hậu hĩnh, Như Lai làm lợi không phân kẻ thù hay người thân;
Phật không có tướng ấy như người đời, vì thế tâm Ngài bình đẳng, không hai.
Người đời nói một đằng làm một nẻo, Như Lai nói sao làm vậy, không chút sai khác;
mọi điều Ngài tu hành đều dứt các hành (những sự tạo tác dẫn đến sinh tử), vì thế được gọi là Như Lai.
Ngài đã biết rõ từ trước lỗi hại của phiền não, nhưng vì chúng sinh mà hiện thân ở trong đó;
Ngài đã giải thoát khỏi thế gian từ lâu, nhưng vì lòng từ bi mà vui ở trong sinh tử.
Tuy hiện thân trời và thân người, lòng từ bi luôn theo sát chúng sinh như bò mẹ theo con bê;
Như Lai chính là mẹ của chúng sinh, tâm từ chính là con bê nhỏ.
Tự mình chịu mọi khổ mà vẫn nghĩ đến chúng sinh, lúc thương xót lòng không hối tiếc, không nản chìm;
lòng thương xót mạnh mẽ đến chẳng biết mình khổ, vì thế con cúi đầu lạy bậc nhổ sạch khổ đau.
Như Lai tuy làm vô lượng phúc, nghiệp thân, miệng, ý luôn trong sạch;
luôn vì chúng sinh, không vì mình, vì thế con kính lạy nghiệp trong sạch của Ngài.
Như Lai chịu khổ mà không thấy là khổ, thấy người khác chịu khổ như khổ của chính mình;
tuy vì chúng sinh mà ở trong địa ngục, Ngài không sinh tưởng khổ và lòng hối hận.
Mọi chúng sinh chịu đủ thứ khổ khác nhau, đều là khổ của riêng một mình Như Lai;
biết vậy rồi tâm Ngài càng thêm bền chắc, vì thế siêng tu được đạo cao tột.
Phật có tâm đại từ đồng một vị như nhau, thương xót chúng sinh như nghĩ đến con mình;
chúng sinh không biết Phật cứu được mình, nên phỉ báng Như Lai cùng Pháp và Tăng.
Thế gian tuy đầy đủ mọi phiền não, lại có vô lượng lỗi lầm điều ác;
những kết sử (phiền não trói buộc) và tội lỗi như thế, Phật mới phát tâm đã phá được.
Chỉ có chư Phật mới khen được Phật, ngoài Phật ra không ai khen ngợi nổi;
con nay chỉ dùng một pháp để khen, ấy là tâm từ đi khắp thế gian.
Lòng từ của Như Lai là kho tụ pháp lớn, lòng từ ấy cũng cứu độ được chúng sinh;
đó chính là giải thoát chân thật cao tột, giải thoát chính là Đại Niết-bàn.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi tám.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi chín.
Đời Bắc Lương, vị Tam tạng (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Đàm Vô Sấm dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video