Thiên 44 — Phẩm Kiều-trần-như thứ 13 – phần 1

 Phẩm Kiều-trần-như, thứ mười ba, phần một

 Bấy giờ đức Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính) bảo Kiều-trần-như (một trong năm vị đệ tử đầu tiên của Phật): "Sắc (phần vật chất, gồm thân thể và mọi hình tướng) là vô thường (không bền, luôn đổi thay rồi diệt mất). Nhờ diệt sắc ấy mà được sắc thường còn của giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc của phiền não và vòng sống chết). Thọ (cảm nhận khổ, vui), tưởng (nhận biết, hình dung), hành (ý muốn, tạo tác) và thức (sự hay biết, phân biệt) cũng là vô thường; năm phần sắc, thọ, tưởng, hành, thức gọi chung là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người. Nhờ diệt thức ấy mà được thức thường còn của giải thoát.

 Này Kiều-trần-như, sắc tức là khổ. Nhờ diệt sắc ấy mà được sắc an vui của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này Kiều-trần-như, sắc tức là không (trống rỗng, không có thực thể bền chắc). Nhờ diệt sắc trống rỗng mà được sắc không trống rỗng của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này Kiều-trần-như, sắc là vô ngã (không có cái "ta" làm chủ, thường còn, tự tại). Nhờ diệt sắc ấy mà được sắc chân ngã (cái "ta" chân thật, tự tại, thường còn) của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này Kiều-trần-như, sắc là bất tịnh (nhơ bẩn). Nhờ diệt sắc ấy mà được sắc trong sạch của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

 Này Kiều-trần-như, sắc mang dáng dấp của sinh, già, bệnh, chết. Nhờ diệt sắc ấy mà được sắc của giải thoát, không mang dáng dấp sinh, già, bệnh, chết. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này Kiều-trần-như, sắc là nhân của vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý, là gốc của mọi phiền não). Nhờ diệt sắc ấy mà được sắc của giải thoát, không phải nhân của vô minh. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này Kiều-trần-như, cho đến sắc là nhân của sự tái sinh. Nhờ diệt sắc ấy mà được sắc của giải thoát, không phải nhân của tái sinh. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này Kiều-trần-như, sắc là nhân của bốn điên đảo (bốn cái thấy lộn ngược: cho vô thường là thường, cho khổ là vui, cho vô ngã là có ngã, cho nhơ là sạch). Nhờ diệt sắc điên đảo mà được sắc của giải thoát, không phải nhân của bốn điên đảo. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

 Này Kiều-trần-như, sắc là nhân của vô số pháp ác, đó là: thân nam, thân nữ v.v., lòng ham ăn, lòng ham dục; tham, sân (giận dữ), ghen ghét, đố kỵ, tâm ác, tâm keo kiệt; đoàn thực (thức ăn thông thường phải nhai nuốt), thức thực (thức ăn bằng tâm thức, giữ cho sự sống tiếp nối), tư thực (thức ăn bằng ý muốn, mong cầu), xúc thực (thức ăn bằng sự tiếp xúc của giác quan) — bốn thứ nuôi dưỡng chúng sinh; noãn sinh (sinh từ trứng), thai sinh (sinh từ bào thai), thấp sinh (sinh từ chỗ ẩm ướt), hóa sinh (tự nhiên hiện ra mà sinh, như chư thiên, chúng sinh địa ngục); ngũ dục (năm thứ ham muốn đối với hình sắc đẹp, âm thanh hay, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái), ngũ cái (năm thứ che lấp tâm: tham dục, giận dữ, mê mờ buồn ngủ, bồn chồn ân hận, hoài nghi). Những pháp như thế đều do sắc mà có. Nhờ diệt sắc nên được giải thoát, không còn vô số sắc ác như thế. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

 Này Kiều-trần-như, sắc tức là trói buộc. Nhờ diệt sắc trói buộc mà được sắc không trói buộc của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này Kiều-trần-như, sắc tức là dòng chảy (dòng phiền não cuốn trôi chúng sinh trong sống chết). Nhờ diệt sắc trôi chảy mà được sắc không trôi chảy của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này Kiều-trần-như, sắc không phải chỗ quy y (nương tựa). Nhờ diệt sắc ấy mà được sắc của giải thoát, là chỗ nương tựa. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này Kiều-trần-như, sắc là ung nhọt. Nhờ diệt sắc ấy mà được sắc của giải thoát, không ung nhọt. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này Kiều-trần-như, sắc không vắng lặng. Nhờ diệt sắc ấy mà được sắc vắng lặng của Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sống chết). Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

 Này Kiều-trần-như, nếu ai biết được như thế thì gọi là Sa-môn (người xuất gia tu hành), gọi là Bà-la-môn (vốn là giai cấp tu sĩ, tế lễ ở Ấn Độ; ở đây chỉ người tu hành trong sạch), đầy đủ pháp của Sa-môn và Bà-la-môn. Này Kiều-trần-như, nếu lìa Phật pháp thì không có Sa-môn, không có Bà-la-môn, cũng không có pháp của Sa-môn, Bà-la-môn. Tất cả ngoại đạo (các đạo phái ngoài Phật giáo) chỉ giả dối xưng danh, hoàn toàn không có sự tu hành chân thật. Dù họ làm ra vẻ, nói rằng có hai hạng ấy, nhưng thật ra không hề có. Vì sao? Nếu không có pháp Sa-môn, Bà-la-môn thì sao lại nói có Sa-môn, Bà-la-môn? Ta thường ở giữa đại chúng này cất tiếng sư tử hống (tiếng gầm của sư tử — ví lời tuyên bố chân lý quả quyết, không chút sợ hãi). Các ông cũng nên ở giữa đại chúng cất tiếng sư tử hống."

 Bấy giờ có vô số người ngoại đạo nghe lời ấy thì trong lòng nổi giận, ghét bỏ, nói: "Cù-đàm (họ của Phật; ngoại đạo gọi thẳng họ thay vì tôn hiệu) nay nói trong chúng ta không có Sa-môn và Bà-la-môn, cũng không có pháp Sa-môn, Bà-la-môn. Ta phải làm sao đây? Phải bày nhiều cách để nói với Cù-đàm rằng: trong chúng ta cũng có Sa-môn, có pháp Sa-môn, có Bà-la-môn, có pháp Bà-la-môn."

 Khi ấy trong chúng có một vị Phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn) lớn tiếng nói: "Thưa các ngài, lời của Cù-đàm chẳng khác gì người điên, đâu đáng để xét. Người điên ở đời khi thì hát, khi thì múa, khi khóc, khi cười, khi chửi, khi khen, không phân biệt được kẻ thù người thân. Sa-môn Cù-đàm cũng như thế: khi thì nói 'ta sinh trong cung vua Tịnh Phạn (vua nước Ca-tì-la-vệ, phụ thân của Phật)', khi lại nói không sinh; khi nói sinh ra rồi đi bảy bước, khi lại nói không đi; khi nói từ nhỏ học tập việc đời, khi lại nói 'ta là bậc biết tất cả'; có lúc ở trong cung hưởng vui, sinh con, có lúc lại chán ghét, quở trách, khinh rẻ đời ấy; có lúc tự mình tu khổ hạnh sáu năm, có lúc lại quở trách khổ hạnh của ngoại đạo; có lúc nói từng theo Uất-đầu-lam-phất, A-la-la (hai vị thầy tu thiền định mà Phật từng theo học trước khi thành đạo) học những điều chưa từng nghe, có lúc lại nói họ không biết gì; có lúc nói dưới cây bồ-đề đã chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn, cao tột, không gì hơn), có lúc lại nói 'ta không đến gốc cây, không đạt được gì'; có lúc nói 'thân ta nay chính là Niết-bàn', có lúc lại nói thân diệt mới là Niết-bàn. Lời Cù-đàm nói chẳng khác gì người điên. Cớ sao lại vì thế mà buồn lo?"

 Các Bà-la-môn liền đáp: "Thưa đại sĩ, chúng tôi nay làm sao không buồn được? Sa-môn Cù-đàm trước kia sau khi xuất gia thì giảng các pháp vô thường, khổ, không, vô ngã. Đệ tử chúng tôi nghe thế thì sinh sợ hãi, nghĩ rằng: 'Sao chúng sinh lại vô thường, khổ, không, vô ngã, bất tịnh?', nên không nhận lời ông ấy. Nay Cù-đàm lại đến rừng Sa-la này (rừng cây sa-la, nơi Phật sắp nhập Niết-bàn), giảng cho đại chúng rằng có pháp thường, lạc, ngã, tịnh (thường còn, an vui, tự tại chân thật, trong sạch). Đệ tử chúng tôi nghe lời ấy đều bỏ chúng tôi mà đi theo lời Cù-đàm. Vì nhân duyên ấy mà chúng tôi rất buồn khổ."

 Bấy giờ lại có một Bà-la-môn nói: "Thưa các ngài, hãy lắng nghe, lắng nghe! Sa-môn Cù-đàm nổi tiếng tu lòng từ bi, tiếng ấy là hư dối, không chân thật. Nếu có từ bi thì sao lại dạy đệ tử của chúng ta theo pháp của ông ấy? Kết quả của lòng từ bi là chiều theo ý người khác; nay ông ấy trái ý nguyện của ta, sao gọi là có từ bi? Nếu có ai nói Sa-môn Cù-đàm không bị tám pháp thế gian (tám điều ở đời làm lay động lòng người: được, mất, chê, khen, tiếng xấu, tiếng tốt, khổ, vui) làm nhiễm thì cũng là hư dối. Nếu nói Cù-đàm ít ham muốn, biết đủ, thì sao nay lại cướp lợi lộc của chúng ta? Nếu nói dòng dõi ông ấy là dòng cao quý thì cũng là hư dối. Vì sao? Xưa nay chưa từng thấy, chưa từng nghe sư tử chúa lại đi giết hại con chuột nhỏ. Nếu Cù-đàm thật thuộc dòng dõi cao quý thì sao nay lại quấy rối chúng ta? Nếu nói Cù-đàm có sức mạnh lớn thì cũng là hư dối. Vì sao? Xưa nay cũng chưa từng thấy, chưa từng nghe chim Kim sí điểu chúa (chim cánh vàng, vua loài chim trong thần thoại Ấn Độ) tranh giành với chim thường. Nếu nói sức ông ấy lớn thì cớ gì lại đấu với chúng ta? Nếu nói Cù-đàm có tha tâm trí (trí biết được tâm người khác) thì cũng là hư dối. Vì sao? Nếu có trí ấy thì vì cớ gì không biết lòng ta? Thưa các ngài, xưa tôi từng nghe các bậc trí giả đời trước nói rằng: qua một trăm năm, thế gian sẽ có một kẻ yêu thuật xuất hiện. Đó chính là Cù-đàm, kẻ mê hoặc người như thế. Nay ông ấy ở rừng Sa-la này, chẳng bao lâu nữa sẽ diệt. Các ông nay không nên buồn phiền."

 Bấy giờ lại có một Ni-kiền tử (người tu theo đạo Ni-kiền, tức Kỳ-na giáo, chuộng khổ hạnh, lõa thể) đáp: "Thưa ngài, tôi nay buồn khổ không phải vì việc đệ tử và đồ cúng dường của riêng mình, mà chỉ vì người đời ngu tối, không có mắt, không phân biệt được đâu là phúc điền (ruộng phúc — người đáng cúng dường, cúng dường vào thì sinh phúc như gieo hạt vào ruộng tốt), đâu không phải phúc điền, bỏ các bậc Bà-la-môn trí tuệ lâu đời mà đi cúng dường kẻ trẻ tuổi, vì thế mà buồn thôi. Sa-môn Cù-đàm rất thông chú thuật. Nhờ sức chú thuật, ông ấy có thể khiến một thân thành vô số thân, khiến vô số thân trở lại thành một thân, hoặc biến thân mình thành hình nam, nữ, bò, dê, voi, ngựa. Sức tôi có thể phá được chú thuật ấy. Khi chú thuật của Sa-môn Cù-đàm đã bị phá, các ông sẽ lại được nhiều cúng dường, sống an vui."

 Bấy giờ lại có một Bà-la-môn nói: "Thưa các ngài, Sa-môn Cù-đàm thành tựu đầy đủ vô lượng công đức, vì thế các ông không nên tranh cãi với ông ấy." Đại chúng đáp: "Đồ ngu! Sao lại nói Sa-môn Cù-đàm có công đức lớn? Ông ấy sinh ra được bảy ngày thì mẹ qua đời; như thế mà gọi là tướng có phúc đức sao?" Bà-la-môn nói: "Bị chửi không giận, bị đánh không trả, nên biết đó chính là tướng phúc đức lớn. Thân ông ấy đầy đủ ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp (các đặc điểm thân thể tốt đẹp của bậc vĩ nhân, như Phật) và vô lượng thần thông (năng lực siêu phàm). Vì thế nên biết đó là tướng phúc đức. Lòng không kiêu mạn, gặp ai cũng hỏi han trước; lời nói dịu dàng, chưa từng thô lỗ; tuổi trẻ chí mạnh mà lòng không nóng nảy; ngôi vua, đất nước, của cải nhiều mà không luyến tiếc, bỏ hết để xuất gia như vứt bỏ nước mũi nước bọt. Vì thế tôi nói Sa-môn Cù-đàm thành tựu đầy đủ vô lượng công đức."

 Đại chúng đáp: "Hay thay, thưa ngài! Sa-môn Cù-đàm quả thật như ngài nói, thành tựu vô lượng thần thông biến hóa. Chúng ta không so tài với ông ấy về việc đó. Sa-môn Cù-đàm bản tính mềm yếu, không chịu nổi khổ hạnh; sinh trưởng trong cung sâu, không thông việc bên ngoài, chỉ biết nói lời dịu ngọt, không biết kỹ nghệ, sách vở, biện luận. Hãy mời ông ấy cùng bàn cho rõ những điều cốt yếu của chính pháp. Nếu ông ấy hơn ta thì ta sẽ hầu hạ ông ấy; nếu ta hơn ông ấy thì ông ấy phải hầu hạ ta."

 Bấy giờ có rất đông ngoại đạo cùng nhau đến chỗ vua A-xà-thế nước Ma-già-đà (vương quốc lớn ở miền trung Ấn Độ). Vua thấy liền hỏi: "Các ngài từ đâu đến? Các ngài mỗi người đều tu tập thánh đạo, là người xuất gia đã lìa bỏ của cải và việc nhà. Người trong nước ta đều cúng dường, kính trọng, trông nom, không hề xâm phạm. Cớ sao các ngài lại kéo nhau đến đây? Thưa các ngài, các ngài mỗi người theo một pháp khác, một giới khác, cách xuất gia không giống nhau, ai nấy theo giới pháp của mình mà xuất gia tu đạo. Vì nhân duyên gì nay lại cùng một lòng họp lại như lá rụng bị gió xoáy cuốn dồn vào một chỗ? Hãy nói vì nhân duyên gì mà đến đây. Ta luôn che chở người xuất gia, cho đến không tiếc cả thân mạng."

 Bấy giờ tất cả các chúng ngoại đạo đều nói: "Đại vương hãy lắng nghe. Đại vương nay là cây cầu lớn của chính pháp, là hòn đá mài lớn của chính pháp, là cán cân lớn của chính pháp, là đồ chứa mọi công đức, là bản tính chân thật của mọi công đức, là con đường chính pháp, là ruộng tốt để gieo giống, là gốc rễ của mọi quốc độ, là tấm gương sáng lớn của mọi quốc độ, là hình tượng của chư thiên, là cha mẹ của toàn dân trong nước. Đại vương, kho báu công đức của cả thế gian chính là thân vua. Vì sao gọi là kho công đức? Vì vua xử việc nước không phân biệt thù hay thân, lòng bình đẳng như đất, nước, lửa, gió. Vì thế gọi vua là kho công đức. Đại vương, chúng sinh hiện nay tuy tuổi thọ ngắn, nhưng công đức của vua như các vị vua thời xưa sống lâu an vui, cũng như các vua Đỉnh Sinh, Thiện Kiến, Nhẫn Nhục, Na-hầu-sa, Da-da-đế, Thi-tì, Nhất-xoa-cưu (các vị vua hiền trong truyền thuyết Ấn Độ). Các vua ấy đầy đủ pháp lành; đại vương nay cũng như thế. Đại vương, nhờ có vua mà đất nước yên vui, dân chúng đông đúc thịnh vượng. Vì thế tất cả người xuất gia đều mến thích nước này, giữ giới, siêng năng tu tập chính đạo. Đại vương, kinh của chúng tôi nói: người xuất gia ở nước nào mà giữ giới, tinh tấn, siêng tu chính đạo thì vua nước ấy cũng được phần phúc của việc tu thiện.

 Đại vương, mọi trộm cướp vua đều đã dẹp yên, người xuất gia không còn gì phải sợ. Nay chỉ còn một kẻ đại ác là Sa-môn Cù-đàm, vua chưa xét xử, chúng tôi rất sợ. Người ấy cậy mình thuộc dòng dõi hào tộc, thân hình đầy đủ đẹp đẽ, lại nhờ quả báo bố thí đời trước mà được nhiều cúng dường. Cậy những điều ấy mà sinh kiêu mạn lớn, hoặc nhờ chú thuật mà sinh kiêu mạn. Vì thế không thể tu khổ hạnh, nhận và cất giữ y phục, đồ nằm mềm mại. Vì vậy mọi kẻ ác trong đời vì lợi lộc mà tụ tập đến chỗ ông ấy làm quyến thuộc, không thể tu khổ hạnh. Nhờ sức chú thuật, ông ấy đã thu phục Ca-diếp, Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên v.v. Nay lại đến rừng Sa-la, nơi chúng tôi ở, tuyên giảng rằng thân này là thường, lạc, ngã, tịnh để dụ dỗ đệ tử chúng tôi. Đại vương, trước kia Cù-đàm nói vô thường, không vui, vô ngã, không sạch, chúng tôi còn nhẫn được; nay lại tuyên giảng thường, lạc, ngã, tịnh thì chúng tôi thật không nhẫn được. Kính mong đại vương cho phép chúng tôi tranh luận với Cù-đàm."

 Vua liền đáp: "Thưa các đại sĩ, nay các ngài bị ai xui khiến mà tâm cuồng loạn bất định như sóng nước dồn dập, như vòng lửa xoay tròn, như khỉ vượn chuyền cây? Việc này thật đáng hổ thẹn. Người trí nghe thì sinh lòng thương xót, kẻ ngu nghe thì cười chê. Điều các ngài nói không phải dáng vẻ của người xuất gia. Nếu các ngài mắc bệnh do phong (khí, gió), hoàng (mật vàng), thủy (đờm, nước) — ba thứ gây bệnh theo y học Ấn Độ — thì ta đều có thuốc chữa được. Nếu là bệnh do quỷ ám thì anh ta là Kỳ-bà (danh y, anh của vua A-xà-thế) giỏi trừ được. Các ngài nay muốn lấy móng tay đào núi Tu-di (núi chúa ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo), muốn lấy răng gặm kim cương (vật cứng nhất). Thưa các đại sĩ, ví như kẻ ngu thấy sư tử chúa đang ngủ lúc đói mà muốn đánh thức nó dậy; như người thò ngón tay vào miệng rắn độc; như muốn lấy tay sờ vào lửa vùi dưới tro. Các ngài nay cũng như thế. Này các thiện nam tử (cách gọi lịch sự những người tu hành), ví như con chồn hoang cất tiếng sư tử gầm; như con muỗi thi bay nhanh chậm với chim Kim sí điểu; như con thỏ lội biển muốn chạm tới đáy. Các ngài nay cũng như thế. Nếu các ngài nằm mộng thấy mình thắng Cù-đàm thì đó là giấc mộng cuồng loạn, không đáng tin. Thưa các đại sĩ, các ngài nay khởi lên ý ấy chẳng khác gì con thiêu thân lao vào đống lửa lớn. Các ngài hãy nghe lời ta, không cần nói thêm. Các ngài tuy khen ta công bằng như cán cân, nhưng đừng để người ngoài nghe lại những lời này."

 Bấy giờ ngoại đạo lại nói: "Đại vương, ảo thuật của Sa-môn Cù-đàm đã đến chỗ đại vương rồi sao, mà khiến đại vương sinh nghi, không tin các bậc thánh như chúng tôi? Đại vương không nên khinh rẻ các bậc đại sĩ như thế. Đại vương, mặt trăng tròn khuyết, vị mặn của biển lớn, núi Ma-la-diên — những việc như vậy là ai làm ra? Chẳng phải là Bà-la-môn chúng tôi sao? Đại vương, chẳng lẽ vua không nghe tiên nhân A-kiệt-đa giữ nước sông Hằng trong tai suốt mười hai năm sao? Đại vương, chẳng lẽ vua không nghe tiên nhân Cù-đàm (một vị tiên Bà-la-môn họ Cù-đàm, không phải Phật) hiện thần thông lớn, trong mười hai năm biến thành thân Đế Thích (vua của các vị trời), lại khiến thân Đế Thích thành hình dê đực, làm cho nghìn bộ phận sinh dục nữ hiện ra trên thân Đế Thích sao? Đại vương, chẳng lẽ vua không nghe tiên nhân Kỳ-thố (?) trong một ngày uống cạn nước bốn biển, làm cho mặt đất khô hết sao? Đại vương, chẳng lẽ vua không nghe tiên nhân Bà-tẩu làm ba con mắt cho trời Tự Tại (Đại Tự Tại thiên, vị thần tối cao của Bà-la-môn giáo) sao? Đại vương, chẳng lẽ vua không nghe tiên nhân A-la-la biến thành Ca-phú-la thành đất mặn sao? Đại vương, trong hàng Bà-la-môn có những vị tiên sức mạnh lớn như thế, hiện nay có thể kiểm chứng. Đại vương, sao lại khinh rẻ chúng tôi?"

 Vua nói: "Thưa các ngài, nếu các ngài không tin lời ta mà vẫn muốn làm, thì đức Như Lai (danh hiệu Phật, bậc đến từ chân lý như thật) Chính Giác (bậc giác ngộ chân chính) nay đang ở gần đây, trong rừng Sa-la. Các ngài có thể đến đó tùy ý chất vấn. Như Lai cũng sẽ phân tích cho các ngài, đáp đúng ý các ngài."

 Bấy giờ vua A-xà-thế cùng các ngoại đạo, đồ chúng, quyến thuộc đến chỗ Phật, cúi đầu sát chân lễ Phật, đi vòng quanh bên phải ba vòng (nghi lễ bày tỏ lòng tôn kính). Lễ kính xong, lui đứng một bên, bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, các ngoại đạo này muốn tùy ý chất vấn, kính mong Như Lai tùy ý giải đáp." Phật nói: "Đại vương, hãy thôi đã, tự Ta biết lúc nào thích hợp."

 Bấy giờ trong chúng có một Bà-la-môn tên là Xà-đề-thủ-na, nói rằng: "Cù-đàm, ông nói Niết-bàn là pháp thường còn phải không?" Phật đáp: "Đúng thế, đúng thế, này đại Bà-la-môn." Bà-la-môn nói: "Cù-đàm, nếu nói Niết-bàn là thường thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Pháp ở thế gian là từ hạt sinh ra quả, nối tiếp nhau không dứt, như từ đất sét làm ra bình, từ sợi chỉ dệt thành áo. Cù-đàm thường nói tu quán tưởng vô thường thì đạt được Niết-bàn. Nhân đã là vô thường thì quả làm sao thường được? Cù-đàm lại nói thoát khỏi dục tham (lòng tham đắm các thú vui giác quan) tức là Niết-bàn; thoát khỏi sắc tham và vô sắc tham (lòng tham đắm các cõi trời thiền định có hình sắc và không hình sắc) tức là Niết-bàn; diệt vô minh và mọi phiền não (những trạng thái tâm gây rối khổ như tham, giận, si mê) tức là Niết-bàn. Từ dục cho đến vô minh, các phiền não đều là vô thường; nhân đã vô thường thì Niết-bàn đạt được cũng phải vô thường.

 Cù-đàm lại nói: do nhân mà sinh lên cõi trời, do nhân mà rơi vào địa ngục, do nhân mà được giải thoát; vậy mọi pháp đều từ nhân mà sinh. Nếu do nhân mà được giải thoát thì sao lại nói là thường? Cù-đàm cũng nói sắc do duyên sinh nên gọi là vô thường; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Thế thì giải thoát nếu là sắc thì nên biết là vô thường; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Nếu lìa năm ấm (tức năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) mà có giải thoát thì nên biết giải thoát chính là hư không. Nếu là hư không thì không thể nói là từ nhân duyên sinh. Vì sao? Vì hư không là thường, là một, khắp mọi nơi. Cù-đàm cũng nói: cái gì từ nhân sinh thì là khổ. Nếu là khổ thì sao lại nói giải thoát là vui? Cù-đàm lại nói: vô thường tức là khổ, khổ tức là vô ngã. Đã vô thường, khổ, vô ngã thì là bất tịnh. Mọi pháp do nhân sinh ra đều vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh. Sao lại nói Niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh? Nếu Cù-đàm nói vừa thường vừa vô thường, vừa khổ vừa vui, vừa ngã vừa vô ngã, vừa sạch vừa không sạch, thì như thế chẳng phải là nói hai lời sao? Tôi cũng từng nghe các bậc trí giả đời trước nói: Phật nếu ra đời thì lời không hai. Cù-đàm nay nói hai lời, lại còn nói 'Phật chính là thân ta'. Nghĩa ấy thế nào?"

 Phật nói: "Này Bà-la-môn, như điều ông nói, nay Ta hỏi lại ông, ông tùy ý đáp." Bà-la-môn nói: "Hay lắm, Cù-đàm." Phật nói: "Này Bà-la-môn, cái tính (tự tính — bản thể nguyên sơ sinh ra vạn vật, theo học thuyết phái Số luận) của ông là thường hay vô thường?" Bà-la-môn đáp: "Tính của tôi là thường." "Này Bà-la-môn, cái tính ấy có làm nhân cho mọi pháp trong và ngoài không?" "Đúng vậy, Cù-đàm." Phật hỏi: "Này Bà-la-môn, nó làm nhân như thế nào?" "Cù-đàm, từ tính sinh ra đại (trí lớn, sự giác biết đầu tiên), từ đại sinh ra mạn (ý thức về cái ta), từ mạn sinh ra mười sáu pháp, đó là: đất, nước, lửa, gió, không; năm tri căn (năm giác quan để biết) là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân; năm nghiệp căn (năm cơ quan hành động) là tay, chân, miệng, tiếng nói, và hai căn nam nữ; và tâm bình đẳng căn (tâm, cơ quan điều phối). Đó là mười sáu pháp. Từ năm pháp sinh ra sắc, thanh, hương, vị, xúc (hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm). Đó là hai mươi mốt pháp. Gốc rễ có ba: một là nhiễm, hai là thô, ba là đen. Nhiễm là ái (lòng tham luyến), thô là sân (giận dữ), đen là vô minh. Cù-đàm, hai mươi lăm pháp ấy đều do tính sinh ra."

 "Này Bà-la-môn, các pháp như đại v.v. là thường hay vô thường?" "Cù-đàm, theo pháp của tôi, tính là thường, còn các pháp đại v.v. đều là vô thường." "Này Bà-la-môn, như trong pháp của ông, nhân là thường mà quả là vô thường; thế thì trong pháp của Ta, nhân tuy vô thường mà quả là thường, thì có lỗi gì? Này Bà-la-môn, trong pháp của các ông có hai loại nhân không?" Đáp: "Có." Phật hỏi: "Có thế nào?" Bà-la-môn nói: "Một là sinh nhân (nhân làm cho vật sinh ra), hai là liễu nhân (nhân làm cho cái vốn có hiện ra rõ ràng)." Phật hỏi: "Thế nào là sinh nhân? Thế nào là liễu nhân?" Bà-la-môn nói: "Sinh nhân như từ đất sét làm ra bình; liễu nhân như ngọn đèn soi rõ đồ vật." Phật hỏi: "Hai loại nhân ấy, tính chất làm nhân là một chăng? Nếu là một thì có thể khiến sinh nhân làm liễu nhân, khiến liễu nhân làm sinh nhân không?" "Không được, Cù-đàm." Phật hỏi: "Nếu sinh nhân không làm liễu nhân, liễu nhân không làm sinh nhân, thì có thể nói chúng có tính chất của nhân không?" Bà-la-môn nói: "Tuy không thay cho nhau được, nhưng vẫn có tính chất của nhân." "Này Bà-la-môn, vật được liễu nhân soi rõ có giống như liễu nhân không?" "Không, Cù-đàm."

 Phật nói: "Pháp của Ta tuy từ vô thường mà đạt Niết-bàn, nhưng Niết-bàn không phải vô thường. Này Bà-la-môn, vì đạt được do liễu nhân nên là thường, lạc, ngã, tịnh; vì đạt được do sinh nhân nên là vô thường, không vui, vô ngã, không sạch. Vì vậy Như Lai nói có hai; nhưng hai lời như thế không phải là hai. Cho nên Như Lai gọi là không nói hai lời. Như ông nói, từng nghe các bậc trí giả đời trước rằng Phật ra đời không có hai lời — lời ấy hay lắm. Tất cả chư Phật khắp mười phương, ba đời nói không sai khác, vì thế nói Phật không có hai lời. Thế nào là không sai khác? Có thì cùng nói có, không thì cùng nói không, nên gọi là một nghĩa. Này Bà-la-môn, Như Lai Thế Tôn tuy gọi là nói hai lời, nhưng là để làm rõ một lời. Thế nào là hai lời làm rõ một lời? Như mắt và sắc là hai lời, sinh ra thức là một lời; cho đến ý và pháp (đối tượng của ý) cũng như vậy."

 Bà-la-môn nói: "Cù-đàm khéo phân biệt nghĩa lý như thế. Nhưng tôi nay chưa hiểu việc đưa ra hai lời để làm rõ một lời." Bấy giờ Thế Tôn liền vì ông giảng pháp Bốn chân đế (bốn sự thật chân chính: khổ đế — sự thật về khổ; tập đế — nguyên nhân của khổ; diệt đế — sự dứt khổ, tức Niết-bàn; đạo đế — con đường đưa đến dứt khổ): "Này Bà-la-môn, nói khổ đế thì vừa là hai vừa là một; cho đến đạo đế cũng vừa là hai vừa là một." Bà-la-môn nói: "Bạch Thế Tôn, con đã biết rồi." Phật hỏi: "Này thiện nam tử, ông biết thế nào?" Bà-la-môn nói: "Bạch Thế Tôn, khổ đế đối với mọi phàm phu là hai, đối với thánh nhân là một; cho đến đạo đế cũng như vậy." Phật nói: "Hay thay, ông đã hiểu."

 Bà-la-môn nói: "Bạch Thế Tôn, con nay nghe pháp đã được chính kiến (cái thấy chân chính), nay xin quy y ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng. Kính mong đấng Đại Từ cho con xuất gia." Bấy giờ Thế Tôn bảo Kiều-trần-như: "Ông hãy cạo bỏ râu tóc cho Xà-đề-thủ-na này, cho ông ấy xuất gia." Khi ấy Kiều-trần-như vâng lời Phật, cạo tóc cho ông. Vừa đưa tay cạo thì có hai thứ rụng: một là râu tóc, hai là phiền não. Ngay tại chỗ ngồi, ông chứng quả A-la-hán (quả vị của bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh).

 Lại có một Phạm chí họ Bà-tư-tra, nói rằng: "Cù-đàm, Niết-bàn ông nói là thường phải không?" "Đúng thế, này Phạm chí." Bà-tư-tra nói: "Cù-đàm, chẳng phải ông nói không còn phiền não là Niết-bàn sao?" "Đúng thế, này Phạm chí." Bà-tư-tra nói: "Cù-đàm, ở thế gian có bốn thứ gọi là 'không có'. Một là pháp chưa sinh ra gọi là không có, như khi bình còn là đất sét chưa thành thì gọi là không có bình. Hai là pháp đã diệt gọi là không có, như bình đã vỡ thì gọi là không có bình. Ba là cái khác nhau thì không có ở nhau, gọi là không có, như trong bò không có ngựa, trong ngựa không có bò. Bốn là hoàn toàn không có, gọi là không có, như lông rùa, sừng thỏ. Cù-đàm, nếu trừ hết phiền não gọi là Niết-bàn thì Niết-bàn tức là không có. Nếu là không có thì sao lại nói có thường, lạc, ngã, tịnh?"

 Phật nói: "Này thiện nam tử, Niết-bàn như thế không phải là trước chưa có như cái bình lúc còn là đất sét; cũng không phải đã diệt nên không có như cái bình vỡ; cũng không phải hoàn toàn không có như lông rùa, sừng thỏ; mà giống với loại không có vì khác nhau. Này thiện nam tử, như ông nói, tuy trong bò không có ngựa, nhưng không thể nói bò cũng là không có; tuy trong ngựa không có bò, cũng không thể nói ngựa cũng là không có. Niết-bàn cũng vậy: trong phiền não không có Niết-bàn, trong Niết-bàn không có phiền não. Vì thế gọi là cái khác nhau thì không có ở nhau."

 Bà-tư-tra nói: "Cù-đàm, nếu lấy cái không có vì khác nhau làm Niết-bàn, thì cái không có vì khác nhau ấy không có thường, lạc, ngã, tịnh. Cù-đàm, sao lại nói Niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh?" Phật nói: "Này thiện nam tử, như ông nói về cái không có vì khác nhau thì có ba loại không có: bò, ngựa đều trước không có sau mới có, gọi là trước không có; đã có rồi lại không có, gọi là hoại mà không có; còn cái không có vì khác tướng thì như ông nói. Này thiện nam tử, ba loại không có ấy trong Niết-bàn đều không có, vì thế Niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh.

 Như người bệnh ở đời có ba loại: một là bệnh nóng, hai là bệnh phong (bệnh do khí, gió), ba là bệnh lạnh. Ba loại bệnh ấy có ba thứ thuốc chữa được: bệnh nóng thì bơ sữa chữa được, bệnh phong thì dầu chữa được, bệnh lạnh thì mật chữa được. Ba thứ thuốc ấy chữa được ba thứ bệnh dữ như thế. Này thiện nam tử, trong phong không có dầu, trong dầu không có phong, cho đến trong mật không có lạnh, trong lạnh không có mật, vì thế mới chữa được. Mọi chúng sinh cũng như vậy, có ba thứ bệnh: một là tham, hai là sân, ba là si (mê muội). Ba bệnh ấy có ba thứ thuốc: pháp quán bất tịnh (quán sát thân là nhơ nhớp) là thuốc chữa tham; pháp quán từ tâm (quán tưởng lòng thương yêu, mong cho mọi loài an vui) là thuốc chữa sân; trí quán nhân duyên (quán sát mọi vật đều do nhiều nhân duyên hợp lại mà thành) là thuốc chữa si. Này thiện nam tử, để trừ tham thì quán điều không phải tham, để trừ sân thì quán điều không phải sân, để trừ si thì quán điều không phải si. Trong ba thứ bệnh không có ba thứ thuốc, trong ba thứ thuốc không có ba thứ bệnh. Này thiện nam tử, vì trong ba thứ bệnh không có ba thứ thuốc nên là vô thường, vô ngã, không vui, không sạch; trong ba thứ thuốc không có ba thứ bệnh, vì thế được gọi là thường, lạc, ngã, tịnh."

 Bà-tư-tra nói: "Bạch Thế Tôn, xin Như Lai vì con giảng về thường và vô thường. Thế nào là thường? Thế nào là vô thường?" Phật nói: "Này thiện nam tử, sắc là vô thường, sắc của giải thoát là thường; cho đến thức là vô thường, thức của giải thoát là thường. Này thiện nam tử, nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân nào quán sắc cho đến thức là vô thường thì nên biết người ấy đạt được pháp thường." Bà-tư-tra nói: "Bạch Thế Tôn, con nay đã biết pháp thường và vô thường." Phật hỏi: "Này thiện nam tử, ông biết pháp thường và vô thường thế nào?" Bà-tư-tra nói: "Bạch Thế Tôn, con nay biết sắc của con là vô thường, được giải thoát thì là thường; cho đến thức cũng như vậy." Phật nói: "Này thiện nam tử, lành thay! Ông nay đã trả xong thân này (không còn phải thọ thân sau nữa) (?)."

 Phật bảo Kiều-trần-như: "Bà-tư-tra này đã chứng quả A-la-hán. Ông hãy trao cho ông ấy ba y (ba tấm áo của vị tỉ-khưu) và bình bát (đồ đựng thức ăn khi đi khất thực)." Khi ấy Kiều-trần-như theo lời Phật dạy, trao y bát cho ông. Bà-tư-tra nhận y bát rồi nói: "Thưa Đại đức (bậc có đức lớn — cách gọi tôn kính vị tăng) Kiều-trần-như, con nay nhờ cái thân xấu ác này mà được quả báo tốt. Kính mong Đại đức hạ cố đến chỗ Thế Tôn, trình bày đầy đủ lòng con: con là kẻ ác, đã xúc phạm Như Lai, gọi thẳng họ Cù-đàm; kính mong vì con mà sám hối tội này. Con cũng không thể ở lâu trong thân độc hại này, nay xin nhập Niết-bàn."

 Khi ấy Kiều-trần-như liền đến chỗ Phật thưa rằng: "Bạch Thế Tôn, tỉ-khưu (người nam xuất gia đã thọ đủ giới) Bà-tư-tra sinh lòng hổ thẹn, tự nói rằng mình ngu ngoan đã xúc phạm Như Lai, gọi thẳng họ Cù-đàm, không thể ở lâu trong thân như rắn độc này, nay muốn diệt thân, nhờ con sám hối thay." Phật nói: "Này Kiều-trần-như, tỉ-khưu Bà-tư-tra đã ở chỗ vô lượng đức Phật đời quá khứ thành tựu căn lành, nay nhận lời Ta, sống đúng như pháp. Vì sống đúng như pháp nên được chính quả. Các ông nên cúng dường thân ông ấy." Bấy giờ Kiều-trần-như nghe Phật dạy xong, trở về chỗ thân ông mà sắp đặt cúng dường. Lúc thiêu thân, Bà-tư-tra hiện đủ loại thần túc (thần thông biến hóa). Bọn ngoại đạo thấy việc ấy thì lớn tiếng nói: "Bà-tư-tra này đã được chú thuật của Sa-môn Cù-đàm. Người này không bao lâu nữa sẽ lại thắng cả Sa-môn Cù-đàm."

 Bấy giờ trong chúng lại có một Phạm chí tên là Tiên-ni, nói rằng: "Cù-đàm, có ngã (cái ta) không?" Như Lai im lặng. "Cù-đàm, không có ngã sao?" Như Lai im lặng. Hỏi đến lần thứ hai, thứ ba cũng như vậy, Phật đều im lặng. Tiên-ni nói: "Cù-đàm, nếu mọi chúng sinh đều có ngã khắp mọi nơi, là một, là kẻ tạo tác, thì Cù-đàm cớ sao im lặng không đáp?" Phật hỏi: "Này Tiên-ni, ông nói ngã ấy có khắp mọi nơi sao?" Tiên-ni đáp: "Cù-đàm, không chỉ tôi nói, mà tất cả bậc biết hết cũng nói như vậy." Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu ngã có khắp mọi nơi thì phải cùng lúc chịu quả báo trong cả năm đường (năm cõi tái sinh: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời). Nếu cùng lúc chịu quả báo trong năm đường, thì các ông Phạm chí vì nhân duyên gì lại không làm điều ác để ngăn khỏi địa ngục, tu các pháp lành để được thân trời?"

 Tiên-ni nói: "Cù-đàm, trong pháp của tôi, ngã có hai loại: một là ngã của thân tạo tác, hai là ngã của thân thường còn. Vì ngã của thân tạo tác mà tu lìa pháp ác để không vào địa ngục, tu các pháp lành để sinh lên trời." Phật nói: "Này thiện nam tử, như ông nói ngã có khắp mọi nơi, thì ngã ấy nếu ở trong thân tạo tác, nên biết là vô thường; nếu không ở trong thân tạo tác, sao lại nói là có khắp?" "Cù-đàm, cái ngã tôi lập ra vừa ở trong thân tạo tác, vừa là pháp thường còn. Cù-đàm, như khi nhà người ta cháy, chủ nhà chạy ra ngoài, không thể nói nhà bị cháy thì chủ cũng bị cháy. Pháp của tôi cũng vậy: thân tạo tác này tuy vô thường, nhưng khi nó hoại thì ngã đã ra khỏi. Vì thế ngã của tôi vừa có khắp vừa thường còn."

 Phật nói: "Này thiện nam tử, ông nói ngã vừa có khắp vừa thường còn, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? 'Khắp' có hai loại: một là thường, hai là vô thường; lại có hai loại: một là có sắc, hai là không có sắc. Vì vậy nếu nói tất cả đều có thì vừa thường vừa vô thường, vừa có sắc vừa không sắc. Nếu nói chủ nhà ra được nên không gọi là vô thường, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nhà không phải là chủ, chủ không phải là nhà; cái bị cháy khác, cái ra khỏi khác, nên mới được như thế. Ngã thì không như vậy. Vì sao? Vì ngã tức là sắc, sắc tức là ngã; không sắc tức là ngã, ngã tức là không sắc. Sao lại nói khi sắc vô thường thì ngã ra khỏi được?

 Này thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng mọi chúng sinh cùng chung một ngã, thì như thế là trái với pháp thế gian và pháp xuất thế gian. Vì sao? Pháp thế gian có tên gọi cha, con, mẹ, con gái. Nếu ngã là một thì cha tức là con, con tức là cha, mẹ tức là con gái, con gái tức là mẹ, kẻ thù tức là người thân, người thân tức là kẻ thù, cái này tức là cái kia, cái kia tức là cái này. Vì thế nếu nói mọi chúng sinh cùng chung một ngã thì trái với pháp thế gian và pháp xuất thế gian." Tiên-ni nói: "Tôi cũng không nói mọi chúng sinh cùng chung một ngã, mà nói mỗi người có một ngã riêng."

 Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu nói mỗi người có một ngã riêng thì đó là nhiều ngã, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Như ông nói trước, ngã có khắp mọi nơi. Nếu khắp mọi nơi thì nghiệp và các căn (giác quan) của mọi chúng sinh phải như nhau: khi Thiên Đắc thấy thì Phật Đắc cũng thấy (Thiên Đắc, Phật Đắc là tên người lấy làm ví dụ, như 'anh A, anh B'), khi Thiên Đắc làm thì Phật Đắc cũng làm, khi Thiên Đắc nghe thì Phật Đắc cũng nghe; mọi việc đều như vậy. Nếu Thiên Đắc thấy mà Phật Đắc không thấy, thì không nên nói ngã có khắp mọi nơi. Nếu không khắp thì tức là vô thường."

 Tiên-ni nói: "Cù-đàm, ngã của mọi chúng sinh có khắp mọi nơi, nhưng pháp và phi pháp (pháp: công đức, điều thiện; phi pháp: tội lỗi, điều ác — những phẩm tính gắn riêng với mỗi người) thì không khắp mọi nơi. Vì nghĩa ấy mà việc Phật Đắc làm khác, việc Thiên Đắc làm khác. Vì thế Cù-đàm không nên nói khi Phật Đắc thấy thì Thiên Đắc cũng phải thấy, khi Phật Đắc nghe thì Thiên Đắc cũng phải nghe." Phật hỏi: "Này thiện nam tử, pháp và phi pháp chẳng phải do nghiệp làm ra sao?" Tiên-ni đáp: "Cù-đàm, là do nghiệp làm ra." Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu pháp và phi pháp do nghiệp làm ra thì chúng cùng một loại, sao lại nói khác? Vì sao? Chỗ có nghiệp của Phật Đắc thì có ngã của Thiên Đắc; chỗ có nghiệp của Thiên Đắc thì có ngã của Phật Đắc. Vì thế khi Phật Đắc làm thì Thiên Đắc cũng làm; pháp và phi pháp cũng phải như vậy. Này thiện nam tử, vì thế nếu pháp và phi pháp của mọi chúng sinh là như vậy thì quả báo nhận được cũng phải không khác nhau.

 Này thiện nam tử, từ hạt sinh ra quả, hạt ấy không hề suy nghĩ phân biệt rằng: 'Ta chỉ làm quả cho Bà-la-môn, không làm quả cho Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ sĩ), Tì-xá (giai cấp buôn bán, làm ruộng), Thủ-đà (giai cấp nô lệ, làm thuê).' Vì sao? Vì từ hạt sinh ra quả thì không hề ngăn ngại bốn giai cấp ấy. Pháp và phi pháp cũng như vậy, không thể phân biệt rằng: 'Ta chỉ cho Phật Đắc quả, không cho Thiên Đắc quả; cho Thiên Đắc quả, không cho Phật Đắc quả.' Vì sao? Vì nghiệp là bình đẳng."

 Tiên-ni nói: "Cù-đàm, ví như trong một căn phòng có trăm nghìn ngọn đèn, tim đèn tuy khác nhau nhưng ánh sáng thì không sai khác. Tim đèn khác nhau là ví với pháp và phi pháp; ánh sáng không sai khác là ví với ngã của chúng sinh." Phật nói: "Này thiện nam tử, ông lấy ánh đèn ví với ngã, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Phòng khác, đèn khác; ánh sáng của đèn vừa ở bên tim đèn vừa khắp trong phòng. Nếu cái ngã ông nói cũng như vậy thì bên pháp và phi pháp đều phải có ngã, trong ngã cũng phải có pháp và phi pháp. Nếu pháp và phi pháp không có ngã thì không được nói là khắp mọi nơi; nếu đều có thì sao còn lấy tim đèn và ánh sáng làm ví dụ? Này thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng tim đèn và ánh sáng thật sự khác nhau, thì vì nhân duyên gì tim đèn tăng thì ánh sáng mạnh, tim đèn cạn thì ánh sáng tắt? Vì vậy không nên lấy tim đèn ví với pháp và phi pháp, lấy ánh sáng không sai khác ví với ngã. Vì sao? Vì pháp, phi pháp và ngã, ba thứ ấy tức là một."

 Tiên-ni nói: "Cù-đàm, ông dẫn ví dụ ngọn đèn, việc ấy không tốt cho ông. Vì sao? Nếu ví dụ ngọn đèn là tốt thì tôi đã dẫn trước rồi; nếu là không tốt thì sao ông lại nói?" Phật nói: "Này thiện nam tử, ví dụ Ta dẫn vốn không cho là tốt hay không tốt; là tùy theo ý ông mà nói. Ví dụ ấy cũng nói lìa tim đèn có ánh sáng, và ngay nơi tim đèn có ánh sáng. Vì lòng ông không công bằng nên mới nói tim đèn ví với pháp và phi pháp, ánh sáng ví với ngã; vì thế Ta trách ông. Tim đèn tức là ánh sáng, lìa tim đèn cũng có ánh sáng; pháp tức có ngã, ngã tức có pháp; phi pháp tức là ngã, ngã tức là phi pháp. Ông nay cớ sao chỉ nhận một bên mà không nhận một bên? Ví dụ như thế không tốt cho ông, vì vậy Ta nay dùng lại nó để bác bỏ ông. Này thiện nam tử, ví dụ như thế tức là không phải ví dụ; vì không phải ví dụ nên đối với Ta là tốt, đối với ông là không tốt. Này thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng đã không tốt cho ông thì cũng không tốt cho Ta, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Thấy người đời có kẻ tự dùng dao của mình làm hại mình, có kẻ tự làm ra dao để người khác dùng. Ví dụ ông dẫn cũng như vậy, đối với Ta là tốt, đối với ông là không tốt."

 Tiên-ni nói: "Cù-đàm, ông trước trách lòng tôi không công bằng, nay lời ông nói cũng không công bằng. Vì sao? Cù-đàm nay lấy cái tốt về phần mình, đẩy cái không tốt về phía tôi. Xét như thế thì thật là không công bằng." Phật nói: "Này thiện nam tử, như sự không công bằng của Ta có thể phá được sự không công bằng của ông, vì thế ông được công bằng; sự không công bằng của Ta khi ấy chính là tốt. Sự không công bằng của Ta phá sự không công bằng của ông, khiến ông được công bằng, đó chính là Ta công bằng. Vì sao? Vì cùng với các bậc thánh được sự bình đẳng." Tiên-ni nói: "Cù-đàm, tôi vẫn luôn công bằng. Sao ông lại nói phá sự không công bằng của tôi? Mọi chúng sinh đều bình đẳng có ngã, sao lại nói tôi không công bằng?"

 "Này thiện nam tử, ông cũng nói: sẽ phải chịu địa ngục, sẽ phải chịu làm ngạ quỷ (quỷ đói), sẽ phải chịu làm súc sinh, sẽ phải chịu làm người, làm trời. Nếu ngã trước đã có khắp trong năm đường thì sao lại nói 'sẽ phải chịu' các cõi? Ông cũng nói: cha mẹ hòa hợp rồi mới sinh con. Nếu con đã có từ trước thì sao lại nói hòa hợp rồi mới có? Như thế thì một người có thân của năm cõi. Nếu ở năm chỗ đã có thân từ trước thì vì nhân duyên gì lại vì thân mà tạo nghiệp? Vì thế là không công bằng.

 Này thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng ngã là kẻ tạo tác, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu ngã là kẻ tạo tác thì vì nhân duyên gì lại tự làm việc khổ cho mình? Thế mà nay chúng sinh thật có chịu khổ. Vì thế nên biết ngã không phải là kẻ tạo tác. Nếu nói khổ ấy không phải do ngã làm, không do nhân sinh ra, thì mọi pháp cũng phải như thế, không do nhân sinh ra; vậy vì nhân duyên gì lại nói ngã làm ra? Này thiện nam tử, khổ và vui của chúng sinh thật do nhân duyên. Khổ và vui như thế có thể làm ra buồn và mừng. Khi buồn thì không mừng, khi mừng thì không buồn, lúc mừng lúc buồn. Người trí sao lại nói đó là thường?

 Này thiện nam tử, ông nói ngã là thường. Nếu là thường thì sao lại nói có mười thời kỳ khác nhau (mười giai đoạn của một đời người, từ lúc thành bào thai đến lúc già)? Pháp thường thì không thể có thời kỳ ca-la-la (giai đoạn đầu tiên của bào thai, khi tinh huyết mới kết lại) cho đến thời kỳ già. Hư không là pháp thường còn không có lấy một thời kỳ, huống gì có mười thời kỳ. Này thiện nam tử, ngã không phải là thời kỳ ca-la-la cho đến thời kỳ già, sao lại nói có mười thời kỳ khác nhau? Này thiện nam tử, nếu ngã là kẻ tạo tác thì ngã ấy cũng có lúc thịnh lúc suy, vì chúng sinh cũng có lúc thịnh lúc suy. Nếu ngã như vậy thì sao là thường? Này thiện nam tử, nếu ngã là kẻ tạo tác thì sao một người lại có lúc sáng trí lúc chậm trí? Này thiện nam tử, nếu ngã là kẻ tạo tác thì ngã ấy làm ra được nghiệp của thân, nghiệp của miệng. Nếu nghiệp của miệng do ngã làm ra thì sao miệng lại nói không có ngã? Sao lại tự nghi là có hay không có?

 Này thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng lìa mắt mà có sự thấy, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu lìa mắt mà riêng có sự thấy thì cần gì con mắt này? Cho đến thân căn cũng như vậy. Nếu ý ông cho rằng ngã tuy thấy được nhưng phải nhờ mắt mới thấy, thì cũng không đúng. Vì sao? Như có người nói hoa tu-mạn-na (một loại hoa thơm) đốt cháy được làng lớn. Làm sao đốt được? Là nhờ lửa mới đốt được. Ông lập ra 'ngã thấy' cũng như thế." Tiên-ni nói: "Cù-đàm, như người cầm liềm thì cắt được cỏ; ngã nhờ năm căn mà thấy, nghe, cho đến xúc chạm cũng như thế." "Này thiện nam tử, người và liềm khác nhau, vì thế cầm liềm mới làm được việc. Ngoài các căn ra không có ngã nào riêng, sao lại nói ngã nhờ các căn mà làm được việc? Này thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng cầm liềm thì cắt được, ngã cũng như thế, thì ngã ấy có tay hay không có tay? Nếu có tay thì sao không tự cầm? Nếu không có tay thì sao nói ngã là kẻ tạo tác? Này thiện nam tử, cái cắt được cỏ chính là cái liềm, không phải ngã, không phải người. Nếu ngã hay người làm được thì cần gì nhờ liềm? Này thiện nam tử, người có hai việc: một là nắm cỏ, hai là cầm liềm; còn cái liềm chỉ có công năng cắt đứt. Sự thấy của chúng sinh cũng như vậy: mắt thấy được sắc là từ sự hòa hợp mà sinh ra. Nếu sự thấy do nhân duyên hòa hợp, người trí sao lại nói có ngã?

 Này thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng thân làm mà ngã chịu, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Ở đời không thấy Thiên Đắc làm nghiệp mà Phật Đắc chịu quả. Nếu nói không phải thân làm, mà ngã chịu không do nhân, thì các ông cớ sao lại từ nhân duyên mà cầu giải thoát? Thân trước của ông không do nhân duyên sinh ra, thì sau khi giải thoát cũng phải không do nhân mà lại sinh ra thân. Như thân, mọi phiền não cũng phải như vậy."

 Tiên-ni nói: "Cù-đàm, ngã có hai loại: một là có biết, hai là không biết. Ngã không biết thì nhận lấy thân, ngã có biết thì bỏ được thân. Ví như cái bình hỏng đã bị nung rồi thì mất màu cũ, không sinh lại nữa. Phiền não của người trí cũng như vậy, đã diệt hoại rồi thì không bao giờ sinh lại." Phật hỏi: "Này thiện nam tử, cái gọi là biết ấy, là trí biết hay ngã biết? Nếu trí biết thì sao lại nói ngã là cái biết? Nếu ngã biết thì sao còn phải tìm cách cầu trí? Nếu ý ông cho rằng ngã nhờ trí mà biết, thì cũng như ví dụ cái hoa đã bị bác bỏ. Này thiện nam tử, ví như cây có gai, tự tính của nó đâm được, không thể nói cây cầm gai mà đâm. Trí cũng như vậy, tự trí biết được, sao lại nói ngã cầm trí mà biết?

 Này thiện nam tử, như trong pháp của ông, ngã được giải thoát, vậy là ngã không biết được, hay ngã có biết được? Nếu ngã không biết được thì nên biết vẫn còn đầy đủ phiền não như cũ. Nếu ngã có biết được thì nên biết đã có năm giác quan và các căn. Vì sao? Vì ngoài các căn ra không có cái biết nào khác. Nếu còn đủ các căn thì sao lại gọi là được giải thoát? Nếu nói ngã ấy tính vốn trong sạch, lìa năm căn, thì sao lại nói có khắp trong năm đường? Vì nhân duyên gì lại vì giải thoát mà tu các pháp lành? Này thiện nam tử, ví như có người nhổ gai trên hư không, ông cũng như vậy. Nếu ngã trong sạch thì sao còn nói dứt các phiền não? Nếu ý ông cho rằng không do nhân duyên mà được giải thoát, thì sao mọi loài súc sinh lại không được giải thoát?"

 Tiên-ni nói: "Cù-đàm, nếu không có ngã thì ai nhớ được?" Phật bảo Tiên-ni: "Nếu có ngã thì vì sao lại quên? Này thiện nam tử, nếu sự nhớ là ngã thì vì nhân duyên gì lại nhớ những điều ác, nhớ điều không muốn nhớ, không nhớ điều muốn nhớ?" Tiên-ni lại nói: "Cù-đàm, nếu không có ngã thì ai thấy, ai nghe?" Phật nói: "Này thiện nam tử, bên trong có sáu nhập (sáu cửa tiếp nhận: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), bên ngoài có sáu trần (sáu đối tượng: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm và các đối tượng của ý). Trong và ngoài hòa hợp sinh ra sáu thức. Sáu thức ấy được đặt tên theo nhân duyên. Này thiện nam tử, ví như cùng là lửa, nhờ gỗ mà có thì gọi là lửa gỗ, nhờ cỏ mà có thì gọi là lửa cỏ, nhờ trấu mà có thì gọi là lửa trấu, nhờ phân bò mà có thì gọi là lửa phân bò. Ý thức của chúng sinh cũng như vậy: nhờ mắt, nhờ sắc, nhờ ánh sáng, nhờ ý muốn (sự chú tâm) mà gọi là nhãn thức (cái biết của mắt). Này thiện nam tử, nhãn thức như thế không ở trong mắt, cho đến không ở trong ý muốn; do bốn thứ hòa hợp mà sinh ra thức ấy. Cho đến ý thức cũng như vậy. Nếu là do nhân duyên hòa hợp mà sinh, thì người trí không nên nói sự thấy tức là ngã, cho đến sự xúc chạm tức là ngã. Này thiện nam tử, vì thế Ta nói nhãn thức cho đến ý thức, mọi pháp đều là huyễn (như trò ảo thuật). Thế nào là như huyễn? Vốn không có, nay có; đã có rồi lại không có.

 Này thiện nam tử, ví như bơ, bột mì, mật, gừng, hồ tiêu, tất bát (tiêu lốt), nho, hồ đào (quả óc chó), lựu, nhuy tử (một loại quả); những thứ ấy hòa hợp lại gọi là bánh hoan hỉ (một loại bánh viên ngọt). Lìa sự hòa hợp ấy thì không có bánh hoan hỉ. Sáu nhập trong và ngoài gọi là chúng sinh, là ngã, là nhân, là sĩ phu (các tên gọi khác nhau chỉ cái 'ta', 'con người'). Lìa các nhập trong và ngoài thì không có chúng sinh, ngã, nhân, sĩ phu nào riêng."

 Tiên-ni nói: "Cù-đàm, nếu không có ngã thì sao lại nói: tôi thấy, tôi nghe, tôi khổ, tôi vui, tôi buồn, tôi mừng?" Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu nói 'tôi thấy, tôi nghe' là có ngã, thì vì nhân duyên gì người đời lại nói: 'Tội anh làm, tôi không thấy không nghe'? Này thiện nam tử, ví như bốn đạo binh (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) hòa hợp lại gọi là quân đội. Bốn đạo binh ấy không gọi là một, nhưng vẫn nói 'quân ta dũng mãnh, quân ta thắng họ'. Những gì do các nhập trong và ngoài hòa hợp làm ra cũng như vậy: tuy không phải là một, nhưng vẫn có thể nói 'tôi làm, tôi chịu, tôi thấy, tôi nghe, tôi khổ, tôi vui'."

 Tiên-ni nói: "Cù-đàm, như ông nói trong và ngoài hòa hợp, vậy ai phát ra tiếng nói 'tôi làm, tôi chịu'?" Phật nói: "Này Tiên-ni, từ ái và vô minh làm nhân duyên mà sinh ra nghiệp; từ nghiệp sinh ra hữu (sự hiện hữu đời sau); từ hữu sinh ra vô lượng tâm số (các hoạt động tâm lý đi kèm theo tâm); tâm sinh ra giác quán (sự suy tìm thô và sự xét kỹ tế); giác quán làm động hơi gió; hơi gió theo tâm chạm vào cổ họng, lưỡi, răng, môi; vì tư tưởng điên đảo của chúng sinh mà phát ra tiếng nói: 'tôi làm, tôi chịu, tôi thấy, tôi nghe'. Này thiện nam tử, như cái chuông nhỏ trên đầu cây phướn, vì nhân duyên gió mà phát ra tiếng; gió lớn thì tiếng lớn, gió nhỏ thì tiếng nhỏ, không có ai làm ra cả. Này thiện nam tử, ví như sắt nóng thả vào nước thì phát ra đủ thứ tiếng, trong đó thật không có ai làm ra. Này thiện nam tử, vì phàm phu không thể suy xét phân biệt những việc như thế nên mới nói có ngã, có cái thuộc về ngã, ngã làm, ngã chịu."

 Tiên-ni nói: "Như Cù-đàm nói không có ngã và cái thuộc về ngã, vì sao lại nói thường, lạc, ngã, tịnh?" Phật nói: "Này thiện nam tử, Ta không nói sáu nhập trong ngoài và sáu thức, ý là thường, lạc, ngã, tịnh. Ta tuyên nói rằng diệt sáu thức do các nhập trong ngoài sinh ra thì gọi là thường; vì thường nên gọi là ngã; vì có thường và ngã nên gọi là lạc; vì thường, ngã, lạc nên gọi là tịnh. Này thiện nam tử, chúng sinh chán khổ, dứt nhân của khổ, tự tại lìa xa, đó gọi là ngã. Vì nhân duyên ấy, Ta nay tuyên nói thường, lạc, ngã, tịnh."

 Tiên-ni nói: "Bạch Thế Tôn, kính mong đấng Đại Từ vì con tuyên nói: con phải làm sao để đạt được thường, lạc, ngã, tịnh như thế?" Phật nói: "Này thiện nam tử, mọi người ở đời từ xưa đến nay đầy đủ sự kiêu mạn lớn, lại làm tăng thêm kiêu mạn, cũng tạo ra nhân của kiêu mạn, nghiệp của kiêu mạn; vì thế nay chịu quả báo của kiêu mạn, không thể lìa mọi phiền não để được thường, lạc, ngã, tịnh. Nếu chúng sinh muốn lìa mọi phiền não thì trước hết phải lìa kiêu mạn." Tiên-ni nói: "Bạch Thế Tôn, đúng thế, đúng thế, thật như lời thánh dạy. Con trước có kiêu mạn; vì nhân duyên kiêu mạn mà gọi Như Lai bằng họ Cù-đàm. Con nay đã lìa sự kiêu mạn lớn ấy, vì thế thành tâm thưa thỉnh cầu pháp: làm sao để được thường, lạc, ngã, tịnh?" Phật nói: "Này thiện nam tử, hãy lắng nghe, lắng nghe, nay Ta sẽ vì ông phân tích giảng giải. Này thiện nam tử, nếu thấy được rằng không phải tự mình, không phải người khác, không phải chúng sinh, thì lìa xa được pháp ấy (?)." Tiên-ni nói: "Bạch Thế Tôn, con đã biết, đã hiểu, đã được chính pháp nhãn (con mắt thấy rõ chân lý)." Phật hỏi: "Này thiện nam tử, sao ông nói đã biết, đã hiểu, đã được chính pháp nhãn?" "Bạch Thế Tôn, cái gọi là sắc không phải tự mình, không phải người khác, không phải các chúng sinh; cho đến thức cũng như vậy. Con quán như thế mà được chính pháp nhãn. Bạch Thế Tôn, con nay rất muốn xuất gia tu đạo, xin Thế Tôn cho phép." Phật nói: "Thiện lai tỉ-khưu (Lành thay, tỉ-khưu đã đến! — lời Phật cho phép, người ấy liền thành tỉ-khưu)." Ngay lúc ấy, ông đầy đủ phạm hạnh trong sạch (đời sống tu hành thanh tịnh), chứng quả A-la-hán.

 Trong chúng ngoại đạo lại có một Phạm chí họ Ca-diếp, nói rằng: "Cù-đàm, thân tức là mạng (sự sống, linh hồn), hay thân khác mạng khác?" Như Lai im lặng. Hỏi lần thứ hai, thứ ba cũng như vậy. Phạm chí lại nói: "Cù-đàm, nếu người bỏ thân này mà chưa được thân sau, thì trong khoảng giữa ấy, há chẳng phải gọi là thân khác mạng khác sao? Nếu là khác, Cù-đàm cớ sao im lặng không đáp?" "Này thiện nam tử, Ta nói thân và mạng đều do nhân duyên, không phải không do nhân duyên. Như thân và mạng, mọi pháp cũng như vậy." Phạm chí lại nói: "Cù-đàm, tôi thấy ở đời có pháp không do nhân duyên." Phật hỏi: "Này Phạm chí, ông thấy thế nào mà cho rằng ở đời có pháp không do nhân duyên?" Phạm chí nói: "Tôi thấy lửa lớn đốt cháy rừng cây rậm, gió thổi ngọn lửa đứt rời bay rơi xuống chỗ khác. Thế chẳng phải gọi là không có nhân duyên sao?" Phật nói: "Này thiện nam tử, Ta nói lửa ấy cũng do nhân mà sinh, không phải không do nhân." Phạm chí nói: "Cù-đàm, khi ngọn lửa đứt rời bay đi thì không nhờ củi than, sao lại nói do nhân duyên?" Phật nói: "Này thiện nam tử, tuy không có củi than, nhưng nhờ gió mà bay đi; vì nhân duyên gió nên ngọn lửa không tắt." "Cù-đàm, nếu người bỏ thân này mà chưa được thân sau, thì thọ mạng trong khoảng giữa lấy gì làm nhân duyên?" Phật nói: "Này Phạm chí, vô minh và ái làm nhân duyên. Nhờ hai nhân duyên vô minh và ái mà thọ mạng được duy trì. Này thiện nam tử, vì có nhân duyên nên thân tức là mạng, mạng tức là thân; vì có nhân duyên nên thân khác mạng khác. Người trí không nên nói một chiều là thân khác mạng khác."

 Phạm chí nói: "Bạch Thế Tôn, kính mong vì con phân tích giảng giải, khiến con hiểu rõ ràng về nhân quả." Phật nói: "Này Phạm chí, nhân là năm ấm, quả cũng là năm ấm. Này thiện nam tử, nếu chúng sinh nào không đốt lửa thì không có khói." Phạm chí nói: "Bạch Thế Tôn, con đã biết, con đã hiểu." Phật hỏi: "Này thiện nam tử, ông biết thế nào, ông hiểu thế nào?" "Bạch Thế Tôn, lửa tức là phiền não, có thể thiêu đốt trong địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cõi người, cõi trời. Khói tức là quả báo của phiền não, vô thường, nhơ bẩn, hôi thối, đáng ghét, vì thế gọi là khói. Nếu chúng sinh nào không tạo phiền não thì người ấy không có quả báo của phiền não. Vì thế Như Lai nói không đốt lửa thì không có khói. Bạch Thế Tôn, con đã có chính kiến, kính mong Ngài thương xót cho con xuất gia." Bấy giờ Thế Tôn bảo Kiều-trần-như: "Hãy cho Phạm chí này xuất gia thọ giới." Khi ấy Kiều-trần-như vâng lời Phật, hòa hợp chúng tăng cho ông xuất gia, thọ giới cụ túc (giới luật đầy đủ của vị tỉ-khưu). Qua năm ngày, ông chứng quả A-la-hán.

 Trong chúng ngoại đạo lại có một Phạm chí tên là Phú-na, nói rằng: "Cù-đàm, ông thấy thế gian là pháp thường rồi mới nói là thường chăng? Nghĩa ấy là thật hay hư dối? Thế gian là thường, vô thường, vừa thường vừa vô thường, chẳng phải thường chẳng phải vô thường? Là có biên giới, không có biên giới, vừa có vừa không có biên giới, chẳng phải có chẳng phải không có biên giới? Thân tức là mạng, hay thân khác mạng khác? Như Lai sau khi diệt độ thì còn (như khứ — 'đi như thế', tức vẫn tồn tại), hay không còn, hay vừa còn vừa không còn, hay chẳng phải còn chẳng phải không còn?" Phật nói: "Này Phú-na, Ta không nói thế gian là thường, là thật hay hư dối; không nói vô thường, vừa thường vừa vô thường, chẳng phải thường chẳng phải vô thường; không nói có biên giới, không có biên giới, vừa có vừa không có biên giới, chẳng phải có chẳng phải không có biên giới; không nói thân tức là mạng, thân khác mạng khác; không nói Như Lai sau khi diệt độ thì còn, không còn, vừa còn vừa không còn, chẳng phải còn chẳng phải không còn."

 Phú-na lại nói: "Cù-đàm, nay ông thấy lỗi gì mà không nói như vậy?" Phật nói: "Này Phú-na, nếu có người nói thế gian là thường, chỉ điều này là thật, mọi điều khác là lời dối, thì đó gọi là kiến (sự chấp chặt vào một quan điểm). Chỗ thấy của kiến ấy gọi là kiến hành (sự vận hành của kiến chấp), gọi là kiến nghiệp, gọi là kiến trước (dính mắc vào kiến chấp), gọi là kiến phược (bị kiến chấp trói buộc), gọi là kiến khổ, gọi là kiến thủ (nắm giữ kiến chấp), gọi là kiến bố (nỗi sợ do kiến chấp), gọi là kiến nhiệt (sự nóng bức do kiến chấp), gọi là kiến triền (bị kiến chấp quấn chặt). Này Phú-na, phàm phu bị kiến chấp quấn chặt, không thể lìa sinh, già, bệnh, chết, trôi lăn trong sáu cõi (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, a-tu-la, người, trời), chịu vô lượng khổ. Cho đến 'chẳng phải còn chẳng phải không còn' cũng như vậy. Này Phú-na, Ta thấy những kiến chấp ấy có lỗi như thế, vì vậy không chấp vào, không nói cho người."

 "Cù-đàm, nếu thấy lỗi như thế mà không chấp, không nói, thì Cù-đàm nay thấy gì, chấp gì, tuyên nói điều gì?" Phật nói: "Này thiện nam tử, thấy và chấp gọi là pháp sinh tử. Như Lai đã lìa pháp sinh tử nên không chấp. Này thiện nam tử, Như Lai gọi là bậc thấy được, nói được, không gọi là bậc chấp." "Cù-đàm, thấy được thế nào, nói được thế nào?" Phật nói: "Này thiện nam tử, Ta thấy rõ khổ, tập, diệt, đạo, phân biệt tuyên nói bốn chân đế như thế. Vì Ta thấy như thế nên lìa được mọi kiến chấp, mọi ái, mọi dòng chảy phiền não, mọi kiêu mạn. Vì thế Ta đầy đủ phạm hạnh trong sạch, vắng lặng vô thượng, được thân thường còn. Thân ấy cũng không ở phương đông, tây, nam, bắc."

 Phú-na hỏi: "Cù-đàm, vì nhân duyên gì mà thân thường còn không ở phương đông, tây, nam, bắc?" Phật nói: "Này thiện nam tử, nay Ta hỏi ông, ông tùy ý đáp. Ý ông thế nào, này thiện nam tử? Như trước mặt ông đốt một đống lửa lớn, khi lửa cháy ông có biết là cháy không?" "Có, Cù-đàm." "Khi lửa ấy tắt ông có biết là tắt không?" "Có, Cù-đàm." "Này Phú-na, nếu có người hỏi: đống lửa cháy trước mặt ông từ đâu đến, tắt rồi đi về đâu, ông sẽ đáp thế nào?" "Cù-đàm, nếu có người hỏi, tôi sẽ đáp: lửa ấy khi sinh ra là nhờ nhiều duyên; duyên cũ đã hết, duyên mới chưa đến thì lửa ấy tắt." "Nếu lại có người hỏi: lửa ấy tắt rồi đi về phương nào, ông lại đáp thế nào?" "Cù-đàm, tôi sẽ đáp: vì duyên hết nên tắt, không đi đến phương nào cả." "Này thiện nam tử, Như Lai cũng vậy. Nếu có sắc vô thường cho đến thức vô thường, vì ái mà cháy lên; cháy lên thì chịu hai mươi lăm hữu (hai mươi lăm cõi tồn tại mà chúng sinh trôi lăn trong ba cõi). Vì thế khi đang cháy thì có thể nói lửa ấy ở đông, tây, nam, bắc. Khi ái hiện tại đã diệt thì quả báo hai mươi lăm hữu không cháy lên; vì không cháy nên không thể nói có đông, tây, nam, bắc. Này thiện nam tử, Như Lai đã diệt sắc vô thường cho đến thức vô thường, vì thế thân là thường. Thân đã thường thì không thể nói có đông, tây, nam, bắc."

 Phú-na nói: "Xin được nói một ví dụ, kính mong Ngài nghe nhận." Phật nói: "Lành thay, lành thay, cứ tùy ý nói." "Bạch Thế Tôn, như ngoài một làng lớn có rừng sa-la, trong đó có một cây mọc trước cả rừng, đã đủ một trăm năm. Bấy giờ chủ rừng tưới nước, chăm sóc đúng thời. Cây ấy già mục, vỏ, lớp ngoài, cành lá đều rụng hết, chỉ còn lõi chắc thật. Như Lai cũng vậy, mọi thứ cũ kỹ đều đã trừ sạch, chỉ còn tất cả pháp chân thật. Bạch Thế Tôn, con nay rất muốn xuất gia tu đạo." Phật nói: "Thiện lai tỉ-khưu." Nói lời ấy xong, ông liền xuất gia, dứt sạch lậu (phiền não rỉ chảy khiến trôi lăn sinh tử), chứng quả A-la-hán.

 Lại có một Phạm chí tên là Thanh Tịnh, nói rằng: "Cù-đàm, mọi chúng sinh vì không biết pháp gì mà thấy thế gian là thường, vô thường, vừa thường vừa vô thường, chẳng phải thường chẳng phải vô thường, cho đến chẳng phải còn chẳng phải không còn?" Phật nói: "Này thiện nam tử, vì không biết sắc cho đến không biết thức, nên thấy thế gian là thường, cho đến chẳng phải còn chẳng phải không còn." Phạm chí nói: "Cù-đàm, chúng sinh vì biết pháp gì mà không thấy thế gian là thường, cho đến chẳng phải còn chẳng phải không còn?" Phật nói: "Này thiện nam tử, vì biết sắc cho đến biết thức, nên không thấy thế gian là thường, cho đến chẳng phải còn chẳng phải không còn." Phạm chí nói: "Bạch Thế Tôn, kính mong vì con phân tích giảng giải về thế gian thường và vô thường." Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu người bỏ cái cũ, không tạo nghiệp mới, thì người ấy biết được thường và vô thường." Phạm chí nói: "Bạch Thế Tôn, con đã biết, đã thấy." Phật hỏi: "Này thiện nam tử, ông thấy thế nào, ông biết thế nào?" "Bạch Thế Tôn, cái cũ là vô minh và ái; cái mới là thủ (sự chấp giữ) và hữu (nghiệp tạo nên sự hiện hữu đời sau). Nếu người lìa xa vô minh và ái ấy, không tạo thủ và hữu, thì người ấy thật sự biết thường và vô thường. Con nay đã được pháp nhãn trong sạch, xin quy y Tam bảo, kính mong Như Lai cho con xuất gia." Phật bảo Kiều-trần-như: "Hãy cho Phạm chí này xuất gia thọ giới." Khi ấy Kiều-trần-như vâng lời Phật, đưa ông vào giữa tăng chúng, làm phép yết-ma (nghi thức tác pháp của tăng chúng để quyết định việc như cho xuất gia, thọ giới) cho ông được xuất gia. Mười lăm ngày sau, các lậu dứt sạch hẳn, ông chứng quả A-la-hán.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi chín (hết).

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ bốn mươi

 Đời Bắc Lương, Tam tạng (vị thầy thông suốt cả ba kho giáo pháp: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Đàm-vô-sấm dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video