Thiên 1 — Kinh Bốn Mươi Hai Chương do Phật nói, kèm lời chú của vua Tống Chân Tông

 # Phật thuyết Bốn mươi hai chương kinh

 Kinh Bốn Mươi Hai Chương do Phật nói

 Lời chú: "Phật" là tiếng Phạn (tiếng Ấn Độ cổ, ngôn ngữ của kinh điển gốc), đọc đủ là Phật-đà, dịch ra nghĩa là "giác", tức là tỉnh thức, hiểu ra.

 Giác có ba nghĩa:
 - Một là tự giác (tự mình tỉnh ngộ). Nhờ đó Phật hơn phàm phu (người thường chưa tu chứng), vì phàm phu chìm đắm trong vòng sống chết, không lúc nào tỉnh ra.
 - Hai là Phật có thể giác tha (làm cho người khác tỉnh ngộ). Nhờ đó Phật hơn người thuộc hai thừa ("thừa" là cỗ xe, ví cho con đường tu): Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu thành cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà ngộ đạo). Hai hạng này không làm cho người khác giác ngộ được.
 - Ba là giác hạnh viên mãn (sự giác ngộ và việc tu hành đều trọn vẹn). Nhờ đó Phật hơn các Bồ Tát (người tu phát nguyện vừa tự giải thoát vừa cứu độ người khác để thành Phật). Bồ Tát tuy làm hạnh nhị lợi (lợi mình và lợi người) nhưng việc làm chưa trọn.

 Cho nên phải đến Phật quả vị (địa vị thành Phật, kết quả cao nhất của việc tu hành) thì ba thứ giác mới trọn đủ. Lời do miệng Phật nói ra, nên gọi là "Phật nói". "Bốn mươi hai chương" là phần dưới đây: Phật nhân từng việc mà răn dạy, khuyên bảo các đệ tử, thành ra bốn mươi hai chương.

 "Kinh" tiếng Phạn gọi là tu-đa-la, ở đây dịch là kinh. Chữ kinh có nghĩa là "thường", tức là giáo pháp chân thật, thường còn, không thay đổi.

 Ca Diếp Ma Đằng cùng Trúc Pháp Lan vâng chiếu vua dịch. Hoàng đế Tống Chân Tông chú giải.

 Bấy giờ, Thế Tôn (Đấng được cả đời tôn kính, một danh hiệu của Phật) sau khi thành đạo (chứng ngộ trọn vẹn chân lý), suy nghĩ thế này: "Lìa bỏ dục vọng, tâm lặng yên là điều cao quý nhất." Ngài an trụ trong đại thiền định (trạng thái tâm tập trung sâu, lặng yên, không tán loạn) và hàng phục các loài ma (các thế lực xấu ác ngăn trở người tu đạo).

 Lời chú: Lòng ái dục làm cho tham lam và si mê lớn thêm; thiền định thì giúp cho trí tuệ. Vì vậy Thế Tôn trước hết nói lìa dục là cao quý nhất, sau đó khuyên an trụ trong thiền định để hàng phục ma.

 Nay Ngài chuyển pháp luân (quay bánh xe giáo pháp, tức giảng dạy giáo lý, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não) để độ chúng sinh (cứu giúp muôn loài, đưa họ ra khỏi khổ). Tại vườn Lộc Dã, Ngài vì năm người Kiều Trần Như mà chuyển pháp luân Tứ đế (bốn chân lý), và họ chứng được đạo quả (kết quả của việc tu đạo).

 Lời chú: Vườn Lộc Dã (Vườn Nai, nơi Phật giảng pháp lần đầu) là cõi thanh tịnh nơi họ chứng đạo. Kiều Trần Như và bốn người kia là những đệ tử nghe pháp. Tứ đế gồm:
 - Khổ: đời là khổ.
 - Tập: nguyên nhân gây khổ, do phiền não và tham ái chất chứa.
 - Diệt: sự dứt sạch khổ.
 - Đạo: con đường tu tập để dứt khổ.

 Lúc ấy lại có các tỳ-kheo (người xuất gia theo Phật, sống bằng khất thực) đem những điều nghi ngờ của mình trình bày, xin Phật chỉ dạy nên làm thế nào. Thế Tôn dạy bảo, ai nấy đều được khai ngộ. Họ chắp tay kính vâng và làm theo lời Phật dạy. Bấy giờ Thế Tôn vì họ nói bốn mươi hai chương kinh chân thật này.

 Lời chú: Phật tiếp xúc với muôn loài, độ chúng sinh, tùy căn cơ mà giảng dạy, mở những điều nghi hoặc của họ, chỉ cho họ các điều răn cấm. Xếp theo thứ tự nối tiếp nhau (?) mà thành bốn mươi hai chương.

 Phật nói:

 Lời chú: Phàm đầu mỗi đoạn kinh ghi "Phật nói" là vì khi các đệ tử như A Nan kết tập (họp nhau đọc tụng, đối chiếu và ghi chép lại lời Phật), họ thuật lại những điều Phật đã nói lúc sinh thời. Vì vậy ghi là "Phật nói".

 Từ giã cha mẹ, rời nhà để tu đạo, biết rõ tâm mình, thấu suốt cội nguồn, hiểu được pháp vô vi (cái chân thật không do tạo tác, không sinh không diệt), người như thế gọi là sa-môn.

 Lời chú: Sa-môn là tiếng Phạn, đọc đủ là sa-ca-môn (?), xưa đã lược bớt hai chữ (?). Ở đây dịch là "cần tức": siêng năng làm mọi điều lành, dứt hẳn các điều ác. Lại có thuyết nói "tức ác" là lấy nghĩa ngừng dứt điều ác. Đại ý là từ giã cha mẹ, rời bỏ gia đình, dứt các điều ác, siêng làm các điều lành, như thế mới là người tu đạo, nên gọi là sa-môn.

 Thường giữ hai trăm năm mươi giới (những điều răn cấm dành cho tỳ-kheo), làm bốn đạo hạnh chân thật, giữ chí thanh tịnh tiến lên, thì thành A-la-hán.

 Lời chú: Hai trăm năm mươi (?) giới, các điều mục đều chép đủ trong bộ "Tứ phần luật" của Tiểu thừa trong Đại tạng kinh. "Tiểu thừa" là cỗ xe nhỏ, chỉ hệ phái chú trọng tự giải thoát. "Luật" là bộ phận kinh điển ghi giới luật. Ở đây không nói rườm rà. Bốn đạo hạnh chân thật tức là biết khổ, dứt nguyên nhân khổ, chứng sự diệt khổ, tu con đường dứt khổ, là đạo hạnh chân thật của Tứ đế. Nếu giữ vững sự thanh tịnh, tiến chí không lùi, thì dần dần thành thánh quả (quả vị bậc thánh).

 Phật nói: A-la-hán là bậc có thể bay đi, biến hóa, giữ thọ mạng lâu dài, làm chấn động trời đất.

 Lời chú: A-la-hán là tiếng Phạn, ở đây dịch là "ứng" (xứng đáng). Chữ ứng gồm ba nghĩa:
 - Một là xứng đáng dứt sạch phiền não chướng (những tâm tham, giận, si mê ngăn che sự giải thoát).
 - Hai là xứng đáng không còn phải nhận thân đời sau, tức không còn tái sinh.
 - Ba là xứng đáng nhận sự cúng dường quý báu của người và trời.

 Đã thành thánh quả này thì có thể dùng lục thông (sáu năng lực thần diệu) mà bay qua bay lại. Lại có thể biến hóa hình thể, người thường không lường được. "Giữ thọ mạng" là hoặc sống hoặc mất, kéo dài hay rút ngắn đều tự tại. Nếu muốn ở đời lâu dài thì trải qua nhiều kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) cũng không mất. Lại có thể dùng thần thông làm chấn động trời đất. Đó là vì diệu dụng của các vị khó mà lường được.

 Bậc kế đó là A-na-hàm. A-na-hàm là người khi mạng chung thì hồn linh lên cõi mười chín tầng trời, ở đó chứng được A-la-hán.

 Lời chú: A-na-hàm là tiếng Phạn, ở đây dịch là "bất hoàn" (không trở lại). Nghĩa là người được quả vị này đã dứt sạch các mê lầm của dục giới (cõi còn tham muốn ăn uống, dâm dục, gồm cõi người và các tầng trời thấp), không còn trở lại sinh vào dục giới nữa. Cho nên hết mạng ở đời này thì sinh lên sắc giới (cõi trời đã hết dục vọng thô, nhưng còn thân hình vi tế), gồm mười chín tầng trời. Mười chín tầng trời là: cõi Sơ thiền ba tầng, cõi Nhị thiền ba tầng, cõi Tam thiền ba tầng, cõi Tứ thiền chín tầng. Đây là những tầng trời ứng với bốn bậc thiền định từ thấp đến cao. Ở trong mười chín tầng trời ấy, người đó dứt hết phiền não và sẽ được quả A-la-hán.

 Bậc kế đó là Tư-đà-hàm. Tư-đà-hàm là người lên trời một lần, trở lại một lần, liền được A-la-hán.

 Lời chú: Tư-đà-hàm là tiếng Phạn, ở đây dịch là "nhất lai" (trở lại một lần). Chỉ một lần sinh lên trời, một lần trở lại cõi người, rồi mới được quả A-la-hán.

 Bậc kế đó là Tu-đà-hoàn. Tu-đà-hoàn là người bảy lần chết, bảy lần sinh, rồi được A-la-hán.

 Lời chú: Tu-đà-hoàn là tiếng Phạn, ở đây dịch là "dự lưu" (dự vào dòng thánh). Nghĩa là ở quả vị này, người tu đã dứt hết những phiền não do phân biệt sai lầm trong tam giới (ba cõi: dục giới, sắc giới và vô sắc giới, tức cõi chỉ còn tâm thức không có thân hình), lần đầu dự vào dòng các bậc thánh. "Bảy lần sinh, bảy lần chết" là trong bảy lần sống chết ấy dứt sạch phiền não, liền được A-la-hán.

 Người dứt hết ái dục thì ví như tứ chi đã chặt đứt, không còn dùng lại được nữa.

 Lời chú: Người dứt sạch ái dục mà được thánh quả thì ví như chặt đứt tứ chi, không thể nối lại được nữa. Người vào dòng thánh dứt bỏ ái dục rồi thì không còn sinh lại mê lầm nữa.

 Phật nói: Người sa-môn xuất gia thì dứt bỏ dục vọng, lìa bỏ ái luyến, biết rõ cội nguồn tâm mình, thấu lẽ sâu xa của Phật, ngộ được pháp vô vi của Phật. Trong lòng không có gì để được, bên ngoài không có gì để cầu. Tâm không bám vào đạo, cũng không kết thành nghiệp (hành động tạo quả báo về sau). Không nghĩ tưởng, không tạo tác, không tu, không chứng. Không trải qua các thứ bậc mà tự nhiên cao tột. Đó gọi là đạo.

 Lời chú: Người dứt được ái dục thì nguồn tâm tự sáng. Thấu suốt lẽ sâu xa thì gốc của pháp tự vượt lên mà ngộ được chỗ hướng về (?). Quay về thì đạo ở ngay đó, không phải tìm bên ngoài (?). Vì vậy không bám vào đạo mà vẫn có đạo, không kết nghiệp mà nghiệp tự cởi. Vậy thì nghĩ tưởng, tạo tác, tu tập, chứng đắc còn để làm gì nữa?

 Phật nói: Cạo bỏ râu tóc mà làm sa-môn, người nhận lãnh giáo pháp của Phật thì bỏ hết của cải thế gian, đi xin ăn chỉ cần đủ, giữa ngày ăn một bữa, dưới gốc cây ngủ một đêm, cẩn thận đừng làm đến lần thứ hai.

 Lời chú: Cạo bỏ râu tóc là để nhìn hình dáng mình mà chán đời tục. Chịu cảnh đói rét, đi xin ăn qua ngày. Nên biết, giữa ngày ăn một bữa, dưới gốc cây ngủ một đêm thì tự nhiên thân tâm lắng trong yên tĩnh. Lòng tham muốn không sinh ra thì đạo pháp ngày càng tiến.

 Cái làm cho người ta ngu muội, bị che lấp, chính là ái và dục.

 Lời chú: Không dứt ái dục thì bị cảnh vật bên ngoài lôi kéo. Đã bị cảnh vật bên ngoài lôi kéo thì tập khí (thói quen sâu dày tích lũy từ trước) của ái dục lại sinh ra như cũ. Vì vậy trí chân thật bị che lấp, không có cách nào chứng được giác ngộ.

 Phật nói về chúng sinh:

 Lời chú: Vì nương vào nhiều duyên (điều kiện) hợp lại mà có, nên gọi là chúng sinh.

 Lấy mười việc làm điều lành, cũng lấy mười việc làm điều ác. Mười việc là gì? Thân ba, miệng bốn, ý ba. Thân ba là giết hại, trộm cắp, dâm dục. Miệng bốn là nói hai lưỡi, chửi mắng độc ác, nói dối, nói lời thêu dệt. Ý ba là ghen ghét, giận dữ, si mê.

 Lời chú: Làm điều lành là không giết, không trộm, không tà dâm: đó là ba điều lành của thân. Không nói hai lưỡi, không nói ác, không nói dối, không nói thêu dệt: đó là bốn điều lành của miệng. Không ghen ghét, không giận dữ, không si mê: đó là ba điều lành của ý. Nếu làm trái các điều này thì:
 - Gièm pha, đặt điều chia rẽ người ta gọi là nói hai lưỡi.
 - Nguyền rủa, chê bai, phỉ báng gọi là chửi mắng độc ác.
 - Nói không thành thật gọi là nói dối.
 - Nịnh hót, khéo léo lừa phỉnh gọi là nói thêu dệt.
 - Ganh ghét người hiền, che lấp điều tốt của người gọi là ghen ghét.
 - Căm tức người khác, ôm lòng oán hận gọi là giận dữ.
 - Không lo đến chuyện sống chết, chỉ buông theo lòng tham muốn gọi là si mê.

 Không tin Tam tôn, lấy điều tà làm điều chân thật.

 Lời chú: Tam tôn (ba ngôi đáng tôn kính) là Phật, Pháp (giáo lý Phật dạy) và Tăng (đoàn thể người xuất gia tu theo Phật).

 Ưu-bà-tắc làm năm việc, không lười biếng thối lui,

 Lời chú: Ưu-bà-tắc là tiếng Phạn, ở đây dịch là "thanh tín nam" (người nam có lòng tin trong sạch, tức nam cư sĩ tu tại gia). Năm việc tức là ngũ giới (năm điều răn của người tu tại gia): không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu. "Lười biếng thối lui" là làm mà không chuyên nhất, hoặc nửa đường bỏ dở.

 đến được mười việc thì chắc chắn đắc đạo.

 Lời chú: Mười việc tức là mười điều lành nói ở trên. "Đắc đạo" là siêng năng không thối lui, rồi chứng được đạo.

 Phật nói: Người có nhiều lỗi lầm mà không tự hối hận, không lập tức dừng tâm lại, thì tội lỗi kéo đến thân mình như nước chảy về biển, tự thành sâu rộng, làm sao tránh khỏi được.

 Lời chú: Người ngu mê ngày ngày gây nhiều tội. Đã không dừng lại hối hận thì điều ác chồng chất trong lòng, khiến trăm tai họa đến thân. Giống như muôn dòng nước đổ về biển, tích lâu năm tháng thì tự thành sâu rộng.

 Có điều ác mà biết là sai, sửa lỗi làm lành, thì tội ngày càng tiêu mất, về sau sẽ được đạo.

 Lời chú: Người khéo tự biết lỗi, sửa được lỗi, thì điều lành mới mỗi ngày dần tích lại, điều ác trước kia lặng lẽ tiêu đi. Về sau ắt được sáng tỏ đạo.

 Phật nói: Người ngu cho ta là không tốt, ta lấy bốn tâm từ bình đẳng mà che chở, cứu giúp họ.

 Lời chú: Bốn tâm từ bình đẳng là từ (thương yêu, đem vui cho người), bi (xót thương, cứu khổ cho người), hỷ (vui theo điều tốt của người) và xả (buông bỏ, không thiên vị, không chấp trước). Bốn tâm này còn gọi là Tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không lường). Ta dùng tâm ấy để che chở, cứu giúp người ngu.

 Nếu họ lại đem điều ác đến,

 Lời chú: Người ngu không biết ơn, lại đem lòng ác đến xâm phạm.

 thì ta lại đem điều lành đến đáp.

 Lời chú: Ta lại lấy lòng lành mà răn dạy họ.

 Khí phúc đức luôn ở bên này, còn khí độc hại và tai họa nặng nề lại trở về bên kia.

 Lời chú: Ta thường lấy đức báo oán, nên khí phúc đức luôn ở nơi ta. Kẻ kia chỉ lấy việc ác mà nhiều lần lấn hiếp người lành, nên khí độc hại và tai họa nặng nề là do họ tự chuốc lấy.

 Có người ngu nghe nói Phật giữ đạo đại nhân từ, ai đem ác đến thì đem lành đáp lại, nên đến mắng Phật. Phật im lặng không đáp, thương họ vì si mê tối tăm, cuồng dại mà ra như vậy.

 Lời chú: Người ngu nghe Phật giữ đức đại nhân từ, bèn buông lòng ác chửi mắng Phật. Phật liền im lặng không đáp, vì thương kẻ kia si mê ngu dại mà ra như thế.

 Mắng xong,

 Lời chú: Người ngu dừng mắng.

 Phật hỏi: "Này anh,

 Lời chú: Phật bèn hỏi họ. "Anh" là tiếng gọi chung người đàn ông.

 anh đem lễ vật biếu người, người ấy không nhận, thì theo lẽ thật lễ vật ấy về đâu?"

 Lời chú: Đây là lời Phật hỏi người kia.

 Đáp: "Thì mang về."

 Lời chú: Đây là lời người ngu đáp.

 "Nay anh mắng ta, ta cũng không nhận, anh tự mang về, tai họa sẽ đến thân anh."

 Lời chú: Kẻ ác mắng xong, Phật hỏi: "Như anh đem lễ biếu người, người kia nếu không nhận thì lễ anh biếu theo lẽ sẽ ra sao?" Người ngu đáp: "Tôi tự mang về." Phật lại bảo: "Nay anh mắng ta, ta cũng không nhận, anh tự mang về, tai họa đến thân anh."

 Như tiếng vang theo tiếng, như bóng theo hình, rốt cuộc không tránh khỏi, hãy cẩn thận đừng làm điều ác.

 Phật nói: Kẻ ác hãm hại người hiền, giống như ngửa mặt lên trời mà nhổ, nước bọt không làm bẩn trời mà rơi lại làm bẩn thân mình. Như đứng ngược gió mà hất bụi vào người, bụi không làm bẩn người kia mà quay lại bám vào thân mình. Người hiền không thể hủy hoại được, tai họa ắt sẽ diệt chính mình.

 Lời chú: Kẻ gian ác hãm hại người hiền, giống như oán trời mà ngửa mặt nhổ, chỉ làm bẩn mình. Ngược gió hất bụi vào người, chỉ làm bụi bám vào thân mình. Kẻ hại người hiền cũng vậy, rốt cuộc tai họa diệt chính mình.

 Phật nói: Người tu đạo phải cố gắng thương yêu rộng khắp,

 Lời chú: Rộng làm điều thương yêu người.

 rộng lòng xót thương mà bố thí.

 Lời chú: Thấy người gặp nguy khốn thì rộng lòng xót thương mà cứu giúp.

 Không đức nào lớn bằng bố thí.

 Lời chú: Nói rằng đức của việc bố thí là lớn nhất.

 Giữ vững chí, vâng theo đạo thì phúc ấy rất lớn.

 Lời chú: Người học đạo đã thương yêu rộng khắp, xót thương bố thí, lại thêm tinh tấn (siêng năng tu tập không lười) thì phúc càng lớn.

 Thấy người bố thí, làm theo đạo mà giúp cho họ, vui mừng theo họ, thì cũng được phúc báo.

 Lời chú: Thấy người kia làm việc bố thí, vâng theo đạo mà vui mừng khen ngợi cho họ, thì cũng được phúc báo.

 Có người hỏi vặn: "Vậy phúc của người kia chẳng phải sẽ bị giảm đi sao?" Phật nói: "Giống như một bó đuốc, có mấy trăm mấy nghìn người, mỗi người cầm đuốc đến mồi lửa mang đi, để nấu chín thức ăn, xua tan bóng tối, mà ngọn đuốc kia vẫn như cũ. Phúc cũng như vậy."

 Lời chú: "Hỏi vặn" là xin giải điều mình nghi. Kinh nói giúp vui theo thì cũng được phúc, người hỏi ngờ rằng như thế sẽ làm giảm phúc báo của người bố thí. Phật bèn đáp: "Như lửa của một bó đuốc, có mấy trăm mấy nghìn người, mỗi người cầm đuốc đến xin lửa, hoặc để nấu chín đồ ăn uống, hoặc để soi chỗ tối tăm, mà một bó đuốc gốc vẫn không giảm bớt." Phúc báo của việc thương xót bố thí cũng giống như vậy.

 Phật nói:
 - Cho trăm người thường ăn không bằng cho một người lành ăn.
 - Cho nghìn người lành ăn không bằng cho một người giữ năm giới ăn.
 - Cho vạn người giữ năm giới ăn không bằng cho một vị Tu-đà-hoàn ăn.
 - Cho trăm vạn vị Tu-đà-hoàn ăn không bằng cho một vị Tư-đà-hàm ăn.
 - Cho nghìn vạn vị Tư-đà-hàm ăn không bằng cho một vị A-na-hàm ăn.
 - Cho một ức vị A-na-hàm ăn không bằng cho một vị A-la-hán ăn.
 - Cho mười ức vị A-la-hán ăn không bằng cho một vị Bích-chi Phật ăn.
 - Cho trăm ức vị Bích-chi Phật ăn không bằng cho một vị Phật ăn.

 Hãy học, hãy nguyện cầu thành Phật, mong cứu độ chúng sinh.

 Lời chú: Mười bậc so sánh này là vì đức có lớn có nhỏ, chướng ngại có dày có mỏng, nên phúc báo của người cúng dường cho ăn cũng khác nhau. Tiếng Phạn gọi Bích-chi Phật-đà, ở đây dịch là "độc giác", tức người tự mình giác ngộ khi không có Phật ra đời, không thuyết pháp độ người. Cho nên nói cho trăm ức vị Độc giác ăn không bằng cho một vị Phật ăn. Vì sao? Vì Phật mở lòng đại từ, cứu khắp muôn loài, phúc ấy sâu rộng không thể nghĩ bàn, nên quả báo cúng dường Phật cũng lớn nhất.

 Cho người lành ăn thì phúc rất sâu dày.

 Lời chú: Đây nói cho người lành ở thế gian ăn thì phúc cũng rất sâu dày.

 Người đời thờ trời đất, quỷ thần, không bằng hiếu thảo với cha mẹ. Cha mẹ là bậc thần linh nhất.

 Lời chú: Trong số người lành có hai loại: có người biết thờ trời đất quỷ thần, có người biết hiếu dưỡng cha mẹ. So sánh phúc báo thì người thờ trời đất quỷ thần không bằng người biết thờ cha mẹ.

 Phật nói: Trong thiên hạ có hai mươi điều khó. Nghèo khó mà bố thí là khó.

 Lời chú: Người thường nghèo thiếu, chính mình còn bị đói rét bức bách, mà vẫn bớt phần mình để giúp người, thật là khó.

 Giàu sang mà học đạo là khó.

 Lời chú: Người giàu sang buông thả vui chơi, không có khổ não gì, mà biết chán những ràng buộc trần tục, hạ mình cầu đạo, cho nên là khó.

 Quyết liều mạng mà không chết là khó.

 Lời chú: Chữ "không" nên là chữ "ắt", có lẽ do truyền chép mà sai, tức câu này là "quyết liều mạng chịu chết là khó". Như người đời hiểu rõ nhân quả, quyết chí liều mạng, hoặc bỏ thân mình cho thú dữ, chim dữ ăn, cứu giúp loài cá loài ba ba, cho đến các bậc trung thần, liệt sĩ chết vì nghĩa, đều là những việc khó. Sao biết phải là chữ "ắt"? Vì hai mươi điều khó Phật nói đều nói về cảnh giới của phàm phu, không bàn đến lẽ không sinh không diệt, nghĩa ấy đã rõ. Lại theo giọng nói của người Tây Nhung và Nam Man (các dân tộc phía tây và phía nam), chữ "ắt" đọc thành chữ "không".

 Được thấy kinh Phật là khó.

 Lời chú: Người thường không đủ tín căn (gốc rễ lòng tin, ví như rễ cây sinh ra các điều lành) thì không lo đến chuyện sống chết. Như thế làm sao được thấy được nghe giáo pháp xuất thế (giáo pháp đưa ra khỏi vòng sinh tử của thế gian)?

 Sinh ra gặp đời có Phật là khó.

 Lời chú: Người nếu không gieo nhân lành thù thắng, không tu các điều lành, thì làm sao gặp được lúc chư Phật ra đời. Thật biết là khó vậy.

 Nhẫn được sắc đẹp, lìa được dục vọng là khó.

 Lời chú: Trong sáu trần (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, vật xúc chạm và các đối tượng của ý), phần nhiều người ta bị tình dục mê hoặc. Chế ngự được vọng niệm (ý nghĩ sai lầm, hư dối), ngăn được sự buông thả vượt phép, thật là rất khó.

 Thấy vật tốt mà không cầu là khó.

 Lời chú: Vật người kia ưa thích, mình nếu đi cầu, được thì mang tiếng tham lam, không được thì chuốc họa giận hờn. Cho nên không cầu được là khó.

 Có quyền thế mà không đem ra đè ép người là khó.

 Lời chú: Người có quyền thế, ở vào chỗ có thể ban phúc giáng họa, mà chỉ biết theo đạo, không để lộ thói xu nịnh, bám víu, cũng là khó.

 Bị nhục mà không giận là khó.

 Lời chú: Không nhịn được chút giận nhỏ thì sinh ra tranh cãi, xâm phạm nhau trái lẽ. Lấy lòng mà tha thứ được, cũng là khó.

 Gặp việc mà tâm không vướng mắc là khó.

 Lời chú: Tâm cầu thanh tịnh, nhưng gặp cảnh thì tâm khởi lên. Nếu gặp việc mà không chạy theo tình cảm đối với sự vật, thật là khó.

 Học rộng, xét sâu là khó.

 Lời chú: Lười biếng thì rơi vào vô minh (sự mê tối, không thấy rõ chân lý). Nghe nhiều thì có nhiều lợi ích. Nếu xét rộng nghĩa lý để giúp cho trí lo nghĩ, thật là khó.

 Không khinh người chưa học là khó.

 Lời chú: Tất cả chúng sinh đều cùng có chung tính chân thật. Nhưng cậy mình có tài mà xem thường người khác là thói thường của thế tục (?), nên không khinh người chưa học là khó.

 Trừ diệt ngã mạn là khó.

 Lời chú: Ngã mạn là lòng tự cao, cho mình hơn người. Kẻ ngu tối chạy theo tình cảm thì sinh ra ngã mạn phân biệt ta với người. Trái điều lành, sinh tranh cãi, không gì không do đó mà ra. Nếu trừ diệt được, cho nên là khó.

 Gặp được thiện tri thức là khó.

 Lời chú: Thiện tri thức là người bạn, người thầy tốt, có thể dẫn dắt mình theo con đường chân chính. Tiếp xúc với sự vật thì sinh tình cảm, theo lẽ ấy mà nhiễm thói quen, tính thiện ác do đó mà đổi dời. Cho nên gặp được người dẫn dắt tốt cũng là khó.

 Thấy tánh mà học đạo là khó.

 Lời chú: Tánh (bản chất chân thật vốn có trong mỗi người) vốn lắng trong, nhưng bị tình cảm hư dối làm mê. Đạo vốn chân thật thường còn, nhưng bị ái dục che tối. Trở về được với gốc mà thấy tánh, quay lưng với cái giả mà học đạo, là khó.

 Đối cảnh mà tâm không động là khó.

 Lời chú: Cảnh vật hư dối trước mắt làm mê tánh chân thật. Cho nên ngộ được mà tâm lặng yên soi sáng, đối mặt với cảnh mà không động, là khó.

 Khéo hiểu phương tiện là khó.

 Lời chú: Phương tiện là những cách khéo léo, linh hoạt để dẫn dắt người khác theo đạo. Thường ôm lòng đại từ mà nhìn chúng sinh, dùng đủ mọi phương tiện để làm lợi ích cho họ, là khó.

 Tùy theo căn cơ mà giáo hóa, độ người là khó.

 Lời chú: Tánh của chúng sinh có người lanh lợi, có người chậm lụt. Trong cao thấp khác nhau ấy mà tùy theo đó giáo hóa, độ được họ, cũng là khó.

 Tâm và việc làm bình đẳng là khó.

 Lời chú: Hạng si mê tối tăm thì hợp với trần cảnh mà trái với chân tánh. Nếu đối với kẻ oán người thân, người với ta, đều bình đẳng như nhau, thật là khó.

 Không nói chuyện phải trái của người là khó.

 Lời chú: Nói hai lưỡi, nói dối là điều Thế Tôn răn cấm. Chúng sinh vì vô minh mà có phân biệt sai khác. Nếu giữ được lòng bình đẳng, không đặt điều phải trái, là khó.

 Có vị sa-môn hỏi Phật: "Do nhân duyên gì mà được đạo? Làm sao biết được túc mạng?" (Túc mạng là các đời sống trước của mình và người.) Phật nói: "Đạo không có hình tướng.

 Lời chú: Tánh chân như (bản thể chân thật, như như bất biến của mọi sự vật) bằng như hư không, nên nói là không có hình tướng.

 Biết điều ấy thì không ích gì,

 Lời chú: Biết mà không học thì cũng như không biết. Phải nhờ tu tập, chứng nghiệm thì mới được đạo.

 cốt phải giữ chí và tu hành. Ví như mài gương, bụi bẩn hết thì sáng còn, liền tự thấy hình mình. Dứt dục vọng, giữ tâm không, liền thấy đạo chân thật, biết được túc mạng."

 Lời chú: Muốn thông suốt túc mạng thì phải giữ chí và việc làm trong sạch, thường ở trong thiền định lặng yên. Lâu ngày bụi trần chướng ngại tiêu sạch, thì tự nhiên thông suốt túc mạng, như mài gương hết bụi thì thấy được hình. Nếu chẳng dứt dục, giữ tâm không, thì lấy gì mà chứng được đạo chân thật?

 Phật nói: Điều gì là lành? Chỉ có thực hành đạo là lành.

 Lời chú: "Phật nói điều gì" là nêu ra từng câu hỏi để đặt ý. Chỉ có tinh tấn thực hành đạo, dần dần chứng được quả thánh, là lành nhất.

 Điều gì lớn nhất? Chí hợp với đạo là lớn.

 Lời chú: Dứt mọi sự níu bám theo cảnh vật, được trí vô lậu (trí tuệ không còn phiền não rò rỉ, tức trí của bậc đã giải thoát). Chí và đạo hòa hợp (?) là lặng yên (?) và lớn nhất.

 Điều gì nhiều sức nhất? Nhẫn nhục là mạnh nhất. Người nhẫn nhục không có lòng ác, ắt được người tôn kính.

 Lời chú: Người nhẫn nhục không ôm thù oán, như người dũng mãnh nhiều sức có thể chống lại kẻ địch mạnh. Trong lòng không chứa điều ác thì rốt cuộc được người tôn kính.

 Điều gì sáng nhất? Cấu bẩn trong tâm đã trừ, việc ác đã diệt, bên trong trong sạch không tì vết.

 Lời chú: Như ngọc khuê (loại ngọc trắng dùng trong lễ nghi) trắng không tì vết, như trời trong không một gợn mây, đó là tâm sáng nhất.

 Từ khi chưa có trời đất đến ngày nay,

 Lời chú: Nói hết mức sự xa xăm, rộng lớn.

 những gì có trong mười phương (bốn phương, bốn hướng giữa, phương trên và phương dưới, tức khắp mọi nơi) không gì là chưa từng thấy. Được không gì không biết, không gì không thấy, không gì không nghe, được nhất thiết trí (trí biết hết thảy mọi sự), như thế có thể gọi là sáng vậy.

 Lời chú: Đây là người đã chứng quả vị, được nhất thiết chủng trí (trí biết rõ đủ mọi loại, mọi mặt của sự vật, là trí của Phật), nên đối với ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai đều có đủ chánh biến tri (sự hiểu biết đúng đắn và trọn khắp). Đó là sáng đến tột cùng.

 Phật nói: Người ôm lòng ái dục thì không thấy đạo, ví như nước đục lại đem năm màu sắc bỏ vào,

 Lời chú: Nước đục ví cho tâm nhiễm ô. Ngũ dục (năm thứ ham muốn: tiền của, sắc đẹp, danh tiếng, ăn uống, ngủ nghỉ; cũng chỉ ham muốn đối với năm đối tượng của giác quan) ví cho năm màu sắc. Tâm và dục ném vào nhau, xen lẫn trong đó.

 lại ra sức khuấy lên.

 Lời chú: Nước đục và năm màu đã không thể phân ra được, lại còn ra sức khuấy lên. Ví như người đời vọng tưởng, tham ái, làm rối loạn thêm năm thứ dục của mình.

 Mọi người cùng đến nhìn mặt nước, không ai thấy được bóng mình. Ái dục xen lẫn trong lòng làm cho tâm đục, nên không thấy đạo. Nếu người dần dần hiểu ra, sám hối (ăn năn tội lỗi và nguyện không tái phạm), đến gần thiện tri thức, thì nước lắng trong, cặn bẩn trừ hết, trong sạch không vết nhơ, liền tự thấy được hình mình.

 Lời chú: Trên mặt nước đục, dù có nhiều người đến nhìn cũng không ai thấy bóng. Ái dục xen lẫn rối loạn, tâm chân thật mờ tối mê lầm, làm sao sáng tỏ được đạo? Nếu nhơ bẩn trừ hết, tâm trở về trong sạch, thì tự nhiên thấy đạo.

 Lửa mạnh đốt dưới nồi, nước trong nồi sôi sục, lại lấy vải trùm lên trên, chúng sinh đến soi nhìn cũng không ai thấy được bóng mình. Trong tâm vốn có tam độc sôi sục bên trong, ngũ cái che phủ bên ngoài, nên rốt cuộc không thấy đạo.

 Lời chú: Nồi ví cho tâm nhiễm ô. Nước sôi sục ví cho phiền não tam độc (ba thứ độc: tham, giận, si mê) sôi sục trong tâm nhiễm ô. Lấy vải trùm lên ví cho phàm phu bị ngũ cái (năm thứ che lấp tâm) che phủ, rốt cuộc không thấy được đạo. Năm thứ che lấp là:
 - Một là tham dục.
 - Hai là giận dữ.
 - Ba là si mê.
 - Bốn là trạo cử ác tác (tâm xao động, bồn chồn không yên và ăn năn day dứt).
 - Năm là hôn trầm thùy miên (tâm mờ mịt nặng nề và buồn ngủ).

 Cả năm đều che phủ tâm.

 Cấu bẩn của tâm ác đã hết, mới biết hồn linh từ đâu đến mà sinh ra, chết rồi đi về đâu, và cõi nước của chư Phật, nơi đạo đức ở đâu.

 Lời chú: Siêng năng bền vững, dần chứng các quả vị, ở trong thiền định mới biết hồn linh từ đâu đến. Rồi quả báo vô thường hết, sinh về các cõi nước, nơi có đạo đức (?).

 Phật nói: Người tu đạo ví như cầm đuốc lửa đi vào phòng tối.

 Lời chú: "Tối" là tăm tối.

 Bóng tối liền mất, mà ánh sáng vẫn còn.

 Lời chú: Chữ "vẫn" nên là chữ "riêng". Chữ "vẫn" ở đây không có nghĩa gì.

 Học đạo thấy được chân lý thì ngu si đều diệt, không đâu là không sáng.

 Lời chú: Người đã thấy đạo thì ngu si tự diệt, dần chứng được trí đức của Phật, không đâu không sáng. Giống như cầm lửa vào các phòng tối, tăm tối đều mất mà chỉ riêng ánh sáng còn lại.

 Phật nói: Ta nghĩ gì? Nghĩ về đạo.

 Lời chú: Phật dạy dỗ đệ tử rằng ta thường nghĩ về đạo, không có ý nghĩ tạp nhạp nào khác.

 Ta làm gì? Thực hành đạo.

 Lời chú: Ứng theo muôn loài, làm lợi ích chúng sinh, thường thực hành đạo.

 Ta nói gì? Nói về đạo.

 Lời chú: Những điều Phật nói chỉ bàn về đạo, làm lợi ích cho các loài hữu tình (loài có tình thức, tức chúng sinh).

 Ta nghĩ về đạo chân thật, không quên dù trong chốc lát.

 Lời chú: Nghĩ về chân đế (chân lý tuyệt đối) và đạo thánh, chưa từng quên dù chốc lát.

 Phật nói: Nhìn trời đất, nghĩ đến lẽ không thường còn. Nhìn núi sông, nghĩ đến lẽ không thường còn. Nhìn muôn vật hình thể tươi tốt rực rỡ, nghĩ đến lẽ không thường còn. Giữ tâm như vậy thì được đạo nhanh chóng.

 Lời chú: Đối trước trời đất, nhìn núi sông và hình thể muôn vật, tuy tươi tốt dồi dào, nhưng phải nghĩ rằng tất cả đều là hữu vi (do nhân duyên tạo thành) nên có sinh có diệt, rốt cuộc đều về vô thường (không thường còn, luôn biến đổi). Người tu hành nếu thường khởi ý nghĩ như vậy thì chứng quả thánh ắt nhanh.

 Phật nói: Trong một ngày tu hành,

 Lời chú: Nghĩa là trọn một ngày, mỗi niệm đều tu hành.

 thường nghĩ về đạo, thực hành đạo, thì được tín căn, phúc ấy không lường.

 Lời chú: Người nào trong một ngày mà tu tập, thường nghĩ về đạo, ghi nhớ không quên, hoặc trong một ngày thường thực hành đạo, tu tập không lười, thì thành tựu được tín căn cùng các căn lành khác, được phúc không lường. Một ngày còn như thế, huống là nhiều ngày, phúc càng nhiều hơn.

 Phật nói: Hãy suy nghĩ kỹ về tứ đại trong thân mình, mỗi thứ đều có tên riêng, đều không có cái "ta". Cái "ta" chỉ là sống nhờ, cũng không lâu dài, việc ấy như huyễn (như ảo ảnh, trò ảo thuật) mà thôi.

 Lời chú: Thân của loài hữu tình đều do tứ đại tạm hợp lại mà thành hình, và chỉ tạm mang tên gọi hư dối. Tứ đại (bốn yếu tố lớn cấu thành vật chất) là đất, nước, lửa, gió. Nói gọn lại:
 - Xương, thịt, lông, tóc là đất.
 - Nước dãi, nước bọt, tinh, máu là nước.
 - Hơi ấm là lửa.
 - Tứ chi và các mạch máu chuyển động là gió.

 Mỗi thứ mang một tên giả, hợp thành thân huyễn này. Nếu suy nghĩ kỹ thì cái gì là ta? Sống nhờ ở cõi đời trôi nổi, thoắt cái đã mất, thảy đều như mộng như huyễn mà thôi.

 Phật nói: Người chạy theo tình dục, cầu danh tiếng hào nhoáng, ví như đốt hương, mọi người ngửi được mùi thơm, nhưng hương thì tự đốt cháy mình để tỏa thơm. Kẻ ngu tham danh tiếng của thói đời, không giữ đạo chân thật. Danh tiếng hào nhoáng là tai họa làm nguy hại mình, đến lúc hối hận thì đã muộn.

 Lời chú: Người đời chỉ buông theo tình dục, chỉ cầu danh tiếng hư hoa, không lo chuyện sinh diệt, không mến đạo chân thật. Ví như thứ hương thượng hạng bị người đốt, tuy mùi thơm bay khắp gần xa, nhưng hình chất của nó mau hết. Kẻ ngu cũng thế, uổng công ham danh hão mà mất đạo chân thật. Đến khi tai họa đến làm nguy hại thân mình thì hối hận đã muộn.

 Phật nói: Tiền của và sắc đẹp đối với người, ví như trẻ nhỏ tham mật ngọt dính trên lưỡi dao, chưa đủ ngon cho một bữa ăn, mà đã có họa đứt lưỡi.

 Lời chú: Mê đắm tiền của sắc đẹp thì sướng lòng trong chốc lát, đến khi ác chồng chất, họa kéo đến thì chìm đắm trong lục thú (sáu nẻo luân hồi: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục). Cũng như mật trên lưỡi dao của trẻ nhỏ, vị ngọt rất ít mà chỉ chuốc lấy họa đứt lưỡi.

 Phật nói: Người bị ràng buộc bởi vợ con, của báu, nhà cửa, tai hại còn hơn ngục tù, gông cùm, xiềng xích. Ngục tù còn có lúc được ân xá.

 Lời chú: Nỗi khổ ngục tù có khi gặp lúc được tha.

 Còn tình dục với vợ con, tuy có họa như miệng cọp, mà người ta vẫn cam lòng lao vào, tội ấy không được tha.

 Lời chú: Người đời bị vợ con ràng buộc, của báu nhà cửa vương vấn trong lòng, tai họa khó tránh, còn hơn cả ngục tù.

 Phật nói: Trong các ái dục không gì hơn sắc dục. Sắc dục là thứ dục lớn đến mức không gì ngoài được nó.

 Lời chú: Các thứ dục ở thế gian trói buộc khó gỡ, không gì hơn sắc dục. Cho nên biết lỗi của sắc dục lớn không gì sánh bằng.

 May mà chỉ có một thứ như thế. Nếu có thêm thứ thứ hai giống vậy thì người trong khắp thiên hạ không ai tu đạo được.

 Lời chú: Làm tăng thêm sinh tử, ngăn trở Niết-bàn (sự dứt sạch phiền não, giải thoát hoàn toàn khỏi sinh tử), chỉ có một mối sắc dục. Kinh Lăng Nghiêm cũng nói: "Tâm dâm không trừ thì không thể ra khỏi trần lao."

 Phật nói: Ái dục đối với người, như cầm đuốc lửa đi ngược gió. Kẻ ngu không buông ra thì đuốc ắt có họa cháy tay. Chất độc của tham dâm, giận dữ, ngu si ở trong thân người, không sớm dùng đạo trừ đi tai họa ấy thì ắt gặp nguy khốn, như kẻ ngu tham giữ đuốc tự đốt tay mình.

 Lời chú: Phàm ở đời, chất độc tham dâm, giận dữ, ngu si nằm trong lòng người. Người có trí phải sớm dùng đạo tiêu trừ mới khỏi tai họa nguy khốn. Như người ngu không sớm buông đuốc khi đi ngược gió thì ắt tự đốt tay mình.

 Bấy giờ có vị thiên thần dâng ngọc nữ cho Phật, muốn thử ý Phật, xem đạo của Phật.

 Lời chú: Thiên thần là vị thần cai quản cõi trời. Ngọc nữ là thiên nữ (cô gái ở cõi trời). Ý là thiên thần muốn thử ý Phật, xem đạo của Phật thế nào.

 Phật nói: "Túi da chứa các thứ dơ bẩn, ngươi đến làm gì? Có thể lừa được người đời, chứ khó lay động được người có sáu thần thông. Đi đi!

 Lời chú: "Đi đi" là đuổi đi.

 Ta không dùng ngươi." Thiên thần càng kính Phật hơn.

 Lời chú: Như trong túi da chứa các thứ nhơ nhớp, khó mê hoặc được Phật là bậc đủ sáu thần thông. Sáu thần thông là:
 - Thần cảnh thông: đi đâu tùy ý, biến hóa tự tại.
 - Thiên nhãn thông: mắt thấy được mọi nơi xa gần, mọi hình sắc.
 - Thiên nhĩ thông: tai nghe được mọi âm thanh.
 - Tha tâm thông: biết được tâm ý người khác.
 - Túc trú thông: biết được các đời trước.
 - Lậu tận thông: dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử.

 Nhân đó hỏi ý nghĩa của đạo, Phật giải thích cho, liền được quả Tu-đà-hoàn.

 Lời chú: Thiên thần đã biết bậc có thần thông không thể làm mê loạn được, nhân đó hỏi ý nghĩa của đạo. Phật nói pháp cho, liền chứng được sơ quả (quả vị đầu tiên, tức Tu-đà-hoàn).

 Phật nói: Người tu đạo như khúc gỗ trôi trên nước, theo dòng mà đi. Không chạm bờ bên trái, không chạm bờ bên phải, không bị người vớt lấy, không bị quỷ thần ngăn giữ, không bị nước xoáy giữ lại, cũng không mục nát, thì ta bảo đảm khúc gỗ ấy sẽ ra đến biển.

 Lời chú: Khúc gỗ ví cho người, biển ví cho đạo.

 Người tu đạo không bị tình dục mê hoặc,

 Lời chú: Người tu hành giữ vững giới hạnh, không bị tình dục mê hoặc, như khúc gỗ trong dòng nước không chạm vào hai bờ.

 không bị các điều tà lừa dối,

 Lời chú: Người có chánh kiến (sự hiểu biết đúng đắn) giữ vững phẩm hạnh, không bị các điều tà lừa dối mê hoặc, như khúc gỗ trôi theo dòng tránh được việc bị người và quỷ vớt lấy.

 tinh tấn không nghi ngờ, thì ta bảo đảm người ấy sẽ được đạo.

 Lời chú: Khúc gỗ không vướng mắc gì thì tự đến biển. Người tinh tấn tránh khỏi lừa dối mê hoặc cũng vậy, ắt được đạo.

 Phật bảo các sa-môn: Hãy cẩn thận, đừng tin ý mình, ý mình rốt cuộc không thể tin được.

 Lời chú: Ý nói phải cẩn thận giữ tâm chân chính, đừng tin mà buông theo ý tà. Nếu tin mà buông theo thì bị phiền não lôi kéo mê hoặc.

 Hãy cẩn thận, đừng gần gũi sắc dục, gần gũi sắc dục thì tai họa sinh ra.

 Lời chú: Chỉ nêu riêng sắc dục là vì sắc dục có thể làm mê loạn, đưa vào biển khổ sinh tử, là gốc họa lớn nhất.

 Khi được đạo A-la-hán rồi, mới có thể tin ý mình.

 Lời chú: Vì A-la-hán đã dứt sạch phiền não, có buông theo ý mình cũng không rơi vào tà kiến (sự hiểu biết sai lệch).

 Phật bảo các sa-môn: Hãy cẩn thận, đừng nhìn đàn bà. Nếu có thấy thì xem như không thấy. Hãy cẩn thận, đừng nói chuyện với họ.

 Lời chú: Nhìn kỹ sắc đẹp thì sẽ sinh tình dục. Mỗi lần thấy thì tưởng như không thấy, lại răn đừng trò chuyện với họ.

 Nếu phải nói chuyện thì răn tâm mình, giữ việc làm cho ngay chính.

 Lời chú: Nếu chẳng phải để tự giữ mình (?) mà vì có việc cần phải nói thì lặng lẽ tự răn mình như đoạn dưới.

 Hãy tự nhủ:

 Lời chú: Tức là tự nói thầm.

 "Ta là sa-môn, sống trong đời ô trọc, phải như hoa sen không bị bùn làm dơ."

 Lời chú: Nếu muốn nói thì trước hết phải giữ tâm ngay chính, tự răn rằng: "Ta giữ giới thanh tịnh, sống trong đời ô trọc này, phải như hoa sen tuy ở trong bùn nhưng không bị bùn làm dơ."

 Người già thì xem như mẹ, người lớn tuổi hơn thì xem như chị, người ít tuổi hơn thì xem như em gái, người còn nhỏ thì xem như con (?), và lấy lễ mà kính trọng họ.

 Lời chú: Phàm gặp đàn bà thì phải quán tưởng (dùng tâm hình dung, suy niệm) như vậy, và đều lấy lễ mà đối đãi.

 Nếu ý khác lạ thì phải suy xét kỹ.

 Lời chú: "Suy xét kỹ" nghĩa là phải xét cho kỹ, nghĩ cho kỹ.

 Quán từ đầu đến chân, tự nhìn vào bên trong.

 Lời chú: "Ý khác lạ" là khi tình dục bốc mạnh, dùng cách quán tưởng ở trên vẫn chưa dập tắt được. Khi ấy liền tưởng thân mình từ đầu đến chân, thu cái nhìn vào bên trong.

 Thân ấy có gì? Chỉ chứa đầy những thứ hôi thối rỉ ra, các loại bất tịnh (dơ bẩn), để gỡ bỏ ý tà.

 Lời chú: Đã nhìn vào trong thì phải tưởng trong thân chứa đầy những vật dơ bẩn hôi thối, rỉ chảy không ngừng. Như thế thì ý tà phải dứt. "Thân ấy" tức là tự nói thân này.

 Phật nói: Người tu đạo dứt bỏ tình dục, phải như cỏ khô thấy đám lửa lớn đến thì đã bị thiêu. Người tu đạo thấy ái dục thì phải tránh xa.

 Lời chú: Phật răn người tu đạo dứt bỏ tình dục phải như cỏ khô đã bị lửa lớn thiêu đốt, ý nói phải gấp gáp tránh xa thật nhanh.

 Phật nói: Có người khổ vì tình dâm không dứt, muốn ngồi lên lưỡi búa để tự cắt bỏ bộ phận sinh dục. Phật bảo người ấy: "Cắt bỏ bộ phận sinh dục không bằng dứt tâm. Tâm như viên công tào, nếu công tào dừng thì những kẻ tùy tùng đều thôi."

 Lời chú: Công tào là chức quan đứng đầu một sở (chức quan phụ trách việc trong quận huyện thời xưa, có cấp dưới theo hầu). Kẻ tùy tùng là những người theo dưới quyền công tào. Người ở trên mà nghiêm khắc cai quản cấp dưới thì kẻ theo hầu tự nhiên kính sợ. Cho nên lấy tâm ví với công tào, tình dục ví với kẻ tùy tùng. Nếu tự làm trong sạch tâm mình thì tình dục làm sao sinh ra được?

 Tâm tà không dứt thì cắt bỏ bộ phận sinh dục có ích gì, chỉ chốc lát là chết. Phật nói: Người đời thấy điên đảo, như người si này vậy.

 Có cô gái dâm hẹn thề với một người đàn ông, đến hẹn mà người ấy không đến, cô tự hối hận nói rằng: "Dục ơi, ta biết gốc của ngươi, ngươi do suy nghĩ tưởng tượng mà sinh ra. Ta không suy nghĩ tưởng tượng về ngươi thì ngươi không sinh ra được." Phật đang đi nghe được, bảo các sa-môn: "Hãy ghi nhớ lấy. Đây là bài kệ (bài văn vần trong kinh Phật) của Phật Ca Diếp, lưu truyền trong dân gian."

 Lời chú: Chư Phật đời quá khứ biết tội nghiệp của chúng sinh đều từ vọng tưởng mà sinh ra. Vọng tưởng nếu dứt thì không còn các điều ác. Cho nên Phật Ca Diếp (một vị Phật ở đời trước Phật Thích Ca) từng làm bài kệ này lưu truyền về sau. Đến khi Phật Thích Ca đang đi nghe cô gái này tự hối hận mà đọc lên, nên bảo các sa-môn ghi nhớ.

 Phật nói: Người từ ái dục mà sinh lo, từ lo mà sinh sợ. Không có ái thì không lo, không lo thì không sợ.

 Lời chú: Bị cảnh vật bên ngoài dụ dỗ mới khởi ái dục. Đã bị ái dục mê hoặc thì lo sợ theo đó mà sinh ra. Nếu vốn không có ái dục thì lo sợ từ đâu mà đến?

 Phật nói: Người tu đạo ví như một người đánh với một vạn người.

 Lời chú: Một người dám chống một vạn người là dũng mãnh đến cùng cực. Ví cho người tu đạo phát chí tinh tấn, quả quyết.

 Mặc áo giáp, cầm binh khí ra cửa muốn đánh, nhưng ý nhút nhát, gan yếu, liền tự rút chạy. Hoặc nửa đường quay về, hoặc giao chiến mà chết.

 Lời chú: Ý nhút nhát gan yếu nên rút chạy, cho đến nửa đường quay về, đều ví cho người tu hành giữa đường thối chí. Giao chiến mà chết ví cho người học đạo không có ý chí kiên cường, bị các thứ ma làm cho gục ngã.

 Hoặc thắng lớn, về nước được thăng chức cao.

 Lời chú: Người cầm quân có khi lập được công lớn mà được ban thưởng (?), tước vị phần thưởng tự nhiên vượt hơn mọi người.

 Người giữ vững được tâm mình, tinh tấn hăng hái tiến bước, không bị lời lẽ cuồng dại của thói đời làm mê hoặc, muốn diệt sạch điều ác, thì ắt sẽ được đạo.

 Lời chú: Mặc áo giáp tinh tấn, cầm gươm trí tuệ, giữ vững giới hạnh, các chướng ngại do ma gây ra đều diệt sạch, chứng được trí vô lậu, thế mới là được đạo.

 Có vị sa-môn ban đêm tụng kinh, tiếng nghe bi thiết, gấp gáp, muốn hối bỏ việc tu mà nghĩ quay về. Phật gọi vị sa-môn ấy đến hỏi: "Khi ông còn ở nhà, ông thường làm gì?" Đáp: "Thường gảy đàn." Phật nói: "Dây đàn chùng thì thế nào?" Đáp: "Không kêu." "Dây đàn căng thì thế nào?" Đáp: "Tiếng đứt." "Căng chùng vừa phải thì thế nào?" Đáp: "Mọi âm đều hòa." Phật bảo vị sa-môn: "Học đạo cũng như thế, giữ tâm điều hòa vừa phải thì đạo có thể được."

 Lời chú: Phật nghe tiếng tụng bi thiết, sắp dạy dỗ dẫn dắt, bèn hỏi việc làm khi ở nhà. Người ấy đáp là gảy đàn, nên Phật nhân đó lấy tiếng đàn căng chùng mà ví. Người tu hành phải làm cho vọng niệm không sinh, thân tâm trống lặng, thì tự nhiên điều hòa, có thể được đạo quả.

 Phật nói: Người tu đạo như rèn sắt, dần dần rèn kỹ thì cặn bẩn hết,

 Lời chú: Chữ "rủ" nên là chữ "hết". "Cặn bẩn" là cặn bã trong sắt.

 làm thành đồ vật ắt tốt. Học đạo cũng thế, dần dần trừ sạch cấu bẩn trong tâm, tinh tấn tiến về đạo. Nếu làm khác đi thì thân mỏi mệt, thân mỏi mệt thì ý buồn phiền, ý buồn phiền thì việc tu thối lui, việc tu thối lui thì sinh ra tội.

 Lời chú: "Làm khác" là không trừ hết được cấu bẩn trong tâm để tinh tấn thành đạo. Do đó thân tâm mỏi mệt thì sinh phiền não, phiền não thì giới hạnh thối lui, giới hạnh thối lui thì trái lại thành tội.

 Phật nói: Người tu đạo cũng khổ, không tu đạo cũng khổ. Người ta từ lúc sinh đến lúc già, từ già đến bệnh, từ bệnh đến chết, cái khổ ấy không lường. Tâm phiền não, tích tội lỗi, sinh tử không ngừng, cái khổ ấy khó nói hết.

 Lời chú: Người cầu đạo không ngại mọi khổ cực. Tìm thầy hỏi đạo không tránh nóng lạnh, không ngại bôn ba, ngày đêm không nằm, tu tập thiền định, hoặc bỏ thân liều mạng để cứu mọi khổ. Đó là người học đạo tuy có những cái khổ ấy, nhưng đến khi chứng quả rồi thì ra vào ba cõi thong dong tự tại. Còn những kẻ ở cõi trần chỉ buông theo tam độc, không nghĩ đến việc thoát ra, thì luân hồi (xoay vòng sinh tử mãi không dứt) trong sáu nẻo, không lúc nào nghỉ. Sinh, già, bệnh, chết thường che lấp quấn buộc, quả báo của tội nghiệp khổ không lường.

 Phật nói: Người ta lìa được ba đường ác mà được làm người là khó.

 Lời chú: Ba đường ác là địa ngục, ngạ quỷ (quỷ đói) và súc sinh. Cho nên nói tránh được ba đường ác này mà được thân người, biết là khó.

 Đã được làm người, bỏ thân nữ mà được thân nam là khó.

 Lời chú: Nghiệp của người nữ được chép đủ trong kinh, được chuyển thành thân nam thì thật là khó.

 Đã được làm nam, sáu giác quan đầy đủ là khó.

 Lời chú: Đã được thân nam, lục căn (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) đầy đủ, tránh được các tật tàn phế, cũng là khó.

 Sáu giác quan đã đủ, sinh vào trung quốc là khó.

 Lời chú: "Trung quốc" ở đây là vùng đất trung tâm, nơi có văn hóa và Phật pháp, đối lại với vùng biên địa. Vùng đất biên giới hẻo lánh có nhiều chướng nạn, sinh ở trung quốc thật là khó.

 Đã ở trung quốc, gặp được đạo Phật mà phụng thờ là khó.

 Lời chú: Người được sinh ở vùng đất trung tâm mà biết phụng thờ đạo, siêng tu thì ít lắm.

 Đã phụng thờ đạo Phật, gặp được vua có đạo là khó.

 Lời chú: Đã siêng tu phụng thờ mà lại gặp thời có vua sáng, thì được tự tại tinh tấn, không có chướng nạn gì. Cho nên là khó.

 Đã gặp vua có đạo, sinh vào nhà Bồ Tát là khó. Đã sinh vào nhà Bồ Tát, đem lòng tin Tam tôn, gặp được đời có Phật là khó.

 Lời chú: Được sinh vào nhà có chánh kiến, lại có lòng tin, mà gặp được đời có Phật, thật đúng là khó vậy.

 Phật hỏi các sa-môn: "Mạng người ở trong khoảng bao lâu?" Đáp: "Trong khoảng vài ngày." Phật nói: "Ông chưa thể tu đạo." Lại hỏi một vị sa-môn: "Mạng người ở trong khoảng bao lâu?" Đáp: "Trong khoảng một bữa ăn." Phật nói (?): "Ông chưa thể tu đạo." Lại hỏi một vị sa-môn: "Mạng người ở trong khoảng bao lâu?" Đáp: "Trong khoảng một hơi thở ra vào." Phật nói: "Hay thay! Ông có thể gọi là người tu đạo rồi."

 Lời chú: Đây là Phật dạy dỗ người học, khiến biết rằng vô thường đến trong từng niệm, chỉ trong một hơi thở. Biết vậy thì tự nhiên dứt các vọng tưởng, tinh tấn liên tục không gián đoạn. Nếu cho rằng mạng sống còn vài ngày, hay còn khoảng một bữa ăn, thì tự nới rộng hạn kỳ cho mình, vọng niệm theo đó mà sinh, sa vào lười biếng, làm sao thành đạo được?

 Phật nói: Đệ tử dù xa ta mấy nghìn dặm, mà trong ý nhớ giới của ta thì ắt được đạo.

 Lời chú: Phật khuyên đệ tử: nếu lo việc sinh tử là việc lớn mà giữ vững giới hạnh, thì tuy xa thầy mấy nghìn dặm, tâm vẫn như một, ắt được đạo.

 Nếu ở bên cạnh ta mà ý ở điều tà thì rốt cuộc không được đạo. Cốt lõi là ở việc làm. Gần mà không làm thì có ích gì dù một phần vạn?

 Lời chú: Người học tuy ở bên cạnh thầy mà ý nhiễm điều tà thì ắt không thành đạo. Vì sao? Vì điều cốt yếu là nghe rồi làm theo. Tuy thường gần thầy mà không tu tập thì không ích gì dù một phần vạn.

 Phật nói: Người tu đạo như ăn mật, giữa hay bên rìa đều ngọt. Kinh của ta cũng vậy, nghĩa nào cũng sảng khoái, người thực hành sẽ được đạo.

 Lời chú: Phật nói kinh của ta như vị mật, người ăn thì trong ngoài đều ngọt, không có vị thứ hai. Người mến đạo nếu ngộ được ý sâu của kinh thì thân tâm vui sướng, sẽ chứng được đạo.

 Phật nói: Người tu đạo nhổ được gốc rễ của ái dục thì ví như hái những hạt châu treo, hái từng hạt một, ắt có lúc hết. Điều ác hết thì được đạo.

 Lời chú: Muốn ra khỏi khổ sinh tử, được tự tại lớn, thì phải giữ vững giới hạnh, dứt sạch ái dục. Như nhiều hạt châu treo trên cao, hái từng hạt một, nếu lòng không lười biếng thì hạt châu ắt có lúc hết. Người tu hành tiêu trừ các điều ác, tích chứa các việc lành, lâu dài không thối lui, thì các điều ác dứt sạch, mới được đạo.

 Phật nói: Các sa-môn tu đạo phải như con trâu chở nặng đi trong bùn sâu, mỏi mệt cùng cực mà không dám ngó ngang ngó dọc, chỉ mong ra khỏi bùn để được nghỉ ngơi. Sa-môn xem tình dục còn hơn bùn kia, một lòng ngay thẳng nghĩ về đạo thì có thể tránh được mọi khổ.

 Lời chú: Ý nói sa-môn một lòng ngay thẳng tu đạo, muốn ra khỏi biển khổ sinh tử, thì phải niệm niệm liền nhau, chớ khởi vọng niệm. Như trâu chở nặng trong bùn sâu, mong tránh khỏi bùn lầy để được nghỉ ngơi, cũng niệm niệm lo sợ, không dám ngó ngang ngó dọc.

 Phật nói:
 - Ta xem ngôi vị vương hầu như hạt bụi bay qua khe hở.
 - Ta xem của báu vàng ngọc như gạch ngói vụn.
 - Ta xem áo quần lụa trắng như vải rách.
 - Ta xem đại thiên thế giới (cõi thế giới gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ, chỉ toàn vũ trụ rộng lớn) như một hạt ha tử (một loại quả nhỏ dùng làm thuốc).
 - Ta xem nước hồ A-nậu (hồ lớn trong truyền thuyết, nguồn của bốn con sông lớn) như dầu xoa chân.
 - Ta xem các pháp phương tiện như chiếc bè (?), như đống báu do huyễn hóa (?).
 - Ta xem vô thượng thừa (cỗ xe cao nhất, tức giáo pháp thành Phật) như vàng lụa trong mộng.
 - Ta xem việc cầu Phật đạo như hoa đốm trước mắt.
 - Ta xem việc cầu thiền định như cột núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo).
 - Ta xem việc cầu Niết-bàn như thức tỉnh suốt ngày đêm.
 - Ta xem điên đảo và chân chính như sáu con rồng múa.
 - Ta xem bình đẳng như một cõi chân thật.
 - Ta xem sự giáo hóa như cây cối bốn mùa.

 Lời chú: Bậc chí thánh tròn đầy thông suốt, đạo không đâu không có, há lại phân biệt theo thế đế (chân lý theo cách nhìn của thế gian) hay sao? Ngài dùng lòng đại từ làm lợi ích chúng sinh, tùy căn cơ mà khai ngộ muôn loài.
 - Vì ngôi vương hầu cao sang không thể cậy được, của báu vàng lụa không đáng tham, nên Ngài nêu ra ví dụ bụi bay qua khe hở và gạch ngói vụn để chế ngự lòng ham muốn.
 - Lại đối với pháp môn phương tiện, cỗ xe vô thượng của Phật đạo, danh xưng thiền định, Niết-bàn, bình đẳng và những điều tương tự, thì có thể noi theo nhưng không được vướng mắc, có thể tu tập nhưng không được lạc hướng. Vì vậy Ngài nêu rộng các ví dụ về nên lấy nên bỏ, để phòng cái hại của sự chấp trước trói buộc.

 Người đã nghe đạo có thể gõ vào chỗ lặng yên mà ngộ ra điều ấy.

 Các vị đại tỳ-kheo nghe Phật nói xong đều vui mừng vâng theo thực hành.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video