Thiên 2 — Phẩm thứ hai: Tướng của Thắng nghĩa đế

 Kinh Giải Thâm Mật (kinh giải bày những ý nghĩa sâu kín), Phẩm thứ hai: Tướng của Thắng nghĩa đế (thắng nghĩa đế: chân lý tối thượng, sự thật rốt ráo vượt ngoài lời nói và suy nghĩ phân biệt; tướng: đặc tính, dáng vẻ để nhận biết).

 Bấy giờ, Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu giác ngộ để cứu giúp mọi loài; Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, vị Bồ-tát lớn) Như Lý Thỉnh Vấn (nghĩa là "người hỏi đúng lẽ") liền ở trước Phật hỏi Bồ-tát Giải Thâm Nghĩa Mật Ý (nghĩa là "người hiểu ý sâu kín của nghĩa thâm sâu") rằng: "Thưa bậc Tối Thắng Tử (người con ưu tú nhất của Phật, tiếng tôn xưng Bồ-tát)! Kinh nói 'tất cả pháp đều không hai' (pháp: mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần). Đã nói 'tất cả pháp không hai', vậy tất cả pháp là những gì? Thế nào gọi là không hai?"

 Bồ-tát Giải Thâm Nghĩa Mật Ý bảo Bồ-tát Như Lý Thỉnh Vấn rằng: "Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật và Bồ-tát gọi người tu)! Tất cả pháp, nói gọn có hai loại: một là hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt, luôn biến đổi), hai là vô vi (cái không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt, không biến đổi). Trong đó, hữu vi thì chẳng phải hữu vi, cũng chẳng phải vô vi; vô vi cũng chẳng phải vô vi, chẳng phải hữu vi."

 Bồ-tát Như Lý Thỉnh Vấn lại hỏi Bồ-tát Giải Thâm Nghĩa Mật Ý: "Thưa bậc Tối Thắng Tử! Vì sao hữu vi chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi; vô vi cũng chẳng phải vô vi, chẳng phải hữu vi?"

 Bồ-tát Giải Thâm Nghĩa Mật Ý nói với Bồ-tát Như Lý Thỉnh Vấn: "Này thiện nam tử! Cái gọi là 'hữu vi' chỉ là lời mà bậc Bản Sư (vị thầy gốc, tức đức Phật) tạm đặt ra. Nếu đã là lời Bản Sư tạm đặt ra, thì đó là điều được nói bằng lời lẽ thuộc biến kế sở chấp (cái do tâm vọng tưởng so đo khắp nơi rồi bám chấp lấy, tưởng là có thật). Nếu đã là điều được nói bằng lời lẽ thuộc biến kế sở chấp, thì rốt cuộc đó chỉ là điều được nói bằng đủ thứ lời lẽ do vọng tưởng so đo mà ra. Vì không phải có thật, nên nó chẳng phải là hữu vi."

 "Này thiện nam tử! Cái gọi là 'vô vi' cũng rơi vào chỗ đặt bày bằng lời nói. Còn nếu ngoài hữu vi và vô vi mà nói ra được chút gì, thì tướng của nó cũng y như vậy. Tuy thế, không phải là không có cái thực mà lại nói ra. Cái thực ấy là gì? Đó là: các bậc thánh nhờ thánh trí, thánh kiến (trí tuệ và cái thấy của bậc thánh) lìa khỏi tên gọi và lời nói, nên đã hiện đẳng chánh giác (tự mình trực tiếp giác ngộ trọn vẹn, đúng đắn) đối với pháp tánh lìa lời nói (bản tính chân thật của mọi pháp, vốn không thể diễn tả bằng lời) như thế. Vì muốn cho người khác cũng trực tiếp giác ngộ được, nên các ngài tạm đặt ra danh tưởng (tên gọi và khái niệm), gọi đó là hữu vi."

 "Này thiện nam tử! Cái gọi là 'vô vi' cũng là lời Bản Sư tạm đặt ra. Nếu đã là lời Bản Sư tạm đặt ra, thì đó là điều được nói bằng lời lẽ thuộc biến kế sở chấp. Nếu đã là điều được nói bằng lời lẽ thuộc biến kế sở chấp, thì rốt cuộc đó chỉ là điều được nói bằng đủ thứ lời lẽ do vọng tưởng so đo mà ra. Vì không phải có thật, nên nó chẳng phải là vô vi."

 "Này thiện nam tử! Cái gọi là 'hữu vi' cũng rơi vào lời nói. Giả sử ngoài vô vi và hữu vi mà nói ra được chút gì, thì tướng của nó cũng y như vậy. Tuy thế, không phải là không có cái thực mà lại nói ra. Cái thực ấy là gì? Đó là: các bậc thánh nhờ thánh trí, thánh kiến lìa khỏi tên gọi và lời nói, nên đã trực tiếp giác ngộ trọn vẹn đối với pháp tánh lìa lời nói như thế. Vì muốn cho người khác cũng trực tiếp giác ngộ được, nên các ngài tạm đặt ra tên gọi và khái niệm, gọi đó là vô vi."

 Bấy giờ, Bồ-tát Ma-ha-tát Như Lý Thỉnh Vấn lại hỏi Bồ-tát Ma-ha-tát Giải Thâm Nghĩa Mật Ý: "Thưa bậc Tối Thắng Tử! Việc ấy là thế nào: các bậc thánh nhờ thánh trí, thánh kiến lìa khỏi tên gọi và lời nói, nên đã trực tiếp giác ngộ trọn vẹn đối với pháp tánh lìa lời nói như thế; rồi vì muốn cho người khác cũng trực tiếp giác ngộ, nên tạm đặt ra tên gọi và khái niệm, khi thì gọi là hữu vi, khi thì gọi là vô vi?"

 Bồ-tát Giải Thâm Nghĩa Mật Ý nói với Bồ-tát Như Lý Thỉnh Vấn: "Này thiện nam tử! Ví như một nhà ảo thuật giỏi, hoặc học trò của ông ta, đứng ở ngã tư đường, gom góp ngói gạch, sỏi đá, cỏ, lá, gỗ, v.v., rồi làm hiện ra đủ thứ trò ảo thuật: nào là hình voi, hình ngựa, hình xe, hình người lính đi bộ; nào là ngọc ma-ni (một loại ngọc quý), ngọc trai, lưu ly (đá quý màu xanh biếc), vỏ ốc quý, ngọc bích, san hô; cùng đủ loại hình dáng như của cải, thóc lúa, kho tàng."

 "Nếu có những chúng sinh ngu si, đần độn, thuộc loại trí tuệ kém cỏi, không hiểu biết gì, khi thấy, khi nghe các trò ảo thuật trên đống ngói sỏi, cỏ lá, gỗ ấy, liền nghĩ thế này: 'Cái mình thấy đây quả thật có hình voi, quả thật có hình ngựa, hình xe, hình lính bộ, ngọc ma-ni, ngọc trai, lưu ly, vỏ ốc quý, ngọc bích, san hô, đủ loại của cải, thóc lúa, kho tàng.' Rồi cứ theo đúng như điều mình thấy, mình nghe mà bám chặt lấy, nói năng theo đó rằng: 'Chỉ điều này là thật, mọi điều khác đều là ngu dại, sai lầm.' Những người ấy về sau cần phải xem xét lại."

 "Nếu có những chúng sinh không ngu, không đần, thuộc loại trí tuệ tốt, có hiểu biết, khi thấy, khi nghe các trò ảo thuật trên đống ngói sỏi, cỏ lá, gỗ ấy, liền nghĩ thế này: 'Cái mình thấy đây không có hình voi thật, không có hình ngựa, hình xe, hình lính bộ, ngọc ma-ni, ngọc trai, lưu ly, vỏ ốc quý, ngọc bích, san hô, đủ loại của cải, thóc lúa, kho tàng thật. Nhưng có cái dáng vẻ ảo thuật đánh lừa con mắt, khiến trong đó nảy ra ý tưởng về một con voi lớn, hay ý tưởng về những chi tiết khác nhau của con voi lớn ấy, cho đến nảy ra ý tưởng về đủ loại của cải, thóc lúa, kho tàng, hay ý tưởng về những chi tiết khác nhau của các loại ấy.' Họ không theo đúng như điều mình thấy, mình nghe mà bám chặt lấy rồi nói năng theo đó rằng: 'Chỉ điều này là thật, mọi điều khác đều là ngu dại, sai lầm.' Nếu họ có nói năng về chuyện ấy, chỉ là để bày tỏ cho người khác biết ý nghĩa như vậy. Những người ấy về sau không cần phải xem xét lại."

 "Cũng thế, nếu có những chúng sinh thuộc loại phàm phu ngu muội, thuộc loại dị sanh (phàm phu, những kẻ chưa chứng thánh, do nghiệp khác nhau mà sinh vào các cõi khác nhau), chưa đạt được trí tuệ xuất thế gian (trí tuệ vượt khỏi thế gian, thấy được chân lý) của các bậc thánh, không thể hiểu rõ pháp tánh lìa lời nói của tất cả các pháp, thì khi thấy, khi nghe mọi pháp hữu vi và vô vi, họ liền nghĩ thế này: 'Cái mình nhận được đây chắc chắn là có hữu vi, vô vi thật.' Rồi cứ theo đúng như điều mình thấy, mình nghe mà bám chặt lấy, nói năng theo đó rằng: 'Chỉ điều này là thật, mọi điều khác đều là si mê, sai lầm.' Những người ấy về sau cần phải xem xét lại."

 "Nếu có những chúng sinh không thuộc loại phàm phu ngu muội, đã thấy thánh đế (chân lý cao quý mà bậc thánh chứng ngộ), đã đạt được trí tuệ xuất thế gian của các bậc thánh, hiểu rõ đúng như thật pháp tánh lìa lời nói của tất cả các pháp, thì khi thấy, khi nghe mọi pháp hữu vi và vô vi, họ liền nghĩ thế này: 'Cái mình nhận được đây chắc chắn không có hữu vi, vô vi thật. Nhưng có những hình tướng do tâm phân biệt dấy lên, giống như trò ảo thuật làm mê lầm sự hiểu biết, khiến trong đó nảy ra ý tưởng về hữu vi, vô vi, hay ý tưởng về những chi tiết khác nhau của hữu vi, vô vi.' Họ không theo đúng như điều mình thấy, mình nghe mà bám chặt lấy rồi nói năng theo đó rằng: 'Chỉ điều này là thật, mọi điều khác đều là si mê, sai lầm.' Nếu họ có nói năng về chuyện ấy, chỉ là để bày tỏ cho người khác biết ý nghĩa như vậy. Những người ấy về sau không cần phải xem xét lại."

 "Như vậy đó, thiện nam tử! Các bậc thánh ở trong việc này, nhờ thánh trí, thánh kiến lìa khỏi tên gọi và lời nói, nên đã trực tiếp giác ngộ trọn vẹn đối với pháp tánh lìa lời nói như thế; rồi vì muốn cho người khác cũng trực tiếp giác ngộ, nên tạm đặt ra tên gọi và khái niệm, gọi là hữu vi, gọi là vô vi."

 Bấy giờ, Bồ-tát Giải Thâm Nghĩa Mật Ý muốn nói lại ý nghĩa này nên đọc bài tụng (bài kệ, thơ tóm ý) rằng:

 Phật dạy nghĩa "không hai", lìa lời nói,
Thật sâu xa, kẻ ngu chẳng thể bước vào.

 Kẻ ngu ở đây bị si mê làm cho lầm lạc,
Ưa bám vào hai bên, dựa vào lời nói mà sinh hý luận (những lời bàn luận rỗng, do phân biệt sai lầm, không đưa đến chân lý).

 Họ hoặc thuộc hạng "bất định" (chưa chắc sẽ đi theo đường đúng hay sai), hoặc thuộc hạng "tà định" (đã chắc chắn đi theo đường sai),
Trôi lăn rất lâu dài trong nỗi khổ sinh tử (vòng sinh ra rồi chết đi, lặp lại không dứt).

 Lại còn trái ngược với lời dạy của chánh trí (trí tuệ đúng đắn) như thế,
Nên sẽ sinh vào loài trâu, dê và những loài như vậy.

 Bấy giờ, Bồ-tát Pháp Dũng thưa Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức đức Phật)! Từ đây đi về phương đông, vượt qua số thế giới nhiều như cát của bảy mươi hai sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ; cát sông Hằng là cách ví một số lượng nhiều vô kể), có một thế giới tên là Cụ Đại Danh Xưng (nghĩa là 'đầy đủ danh tiếng lớn'). Ở đó có đức Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như, tức sự thật như vậy) hiệu là Quảng Đại Danh Xưng (nghĩa là 'danh tiếng rộng lớn'). Hôm trước con từ cõi Phật ấy lên đường đến đây."

 "Ở cõi Phật ấy, con từng thấy tại một nơi có bảy vạn bảy nghìn người ngoại đạo (người theo các đạo ngoài Phật pháp), cùng với các thầy đứng đầu của họ, ngồi chung một hội, để suy nghĩ về tướng thắng nghĩa đế của các pháp. Họ cùng nhau suy nghĩ bàn bạc, cân nhắc, quan sát, tìm tòi khắp mọi đường, mà rốt cuộc vẫn không thể nắm được tướng thắng nghĩa đế của các pháp. Chỉ có đủ thứ cách hiểu, những cách hiểu khác nhau, những cách hiểu thay đổi qua lại, trái ngược nhau, cùng nhau gây ra tranh cãi; miệng phun ra lời như giáo mác (?), đâm chọc lẫn nhau (?). Đâm chọc rồi, làm phiền não nhau rồi, phá hoại nhau rồi, ai nấy đều tan rã bỏ đi."

 "Bạch Thế Tôn! Lúc ấy con thầm nghĩ: Như Lai ra đời thật là kỳ lạ, hiếm có! Nhờ Như Lai ra đời, mà ngay cả tướng thắng nghĩa đế vượt khỏi mọi phạm vi của tầm tư (sự suy tìm, suy đoán bằng ý thức phân biệt) như thế cũng có thể thông suốt, chứng nghiệm được."

 Pháp Dũng nói xong, bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát Pháp Dũng: "Này thiện nam tử! Đúng vậy, đúng vậy, đúng như lời ông nói. Ta đối với tướng thắng nghĩa đế vượt khỏi mọi tầm tư, đã trực tiếp giác ngộ trọn vẹn. Giác ngộ rồi, Ta vì người khác mà tuyên nói, làm cho hiện bày, mở bày cho hiểu, đặt bày, soi sáng cho rõ. Vì sao vậy? Ta nói rằng thắng nghĩa là cái mà các bậc thánh tự mình chứng ngộ bên trong; còn tầm tư hoạt động trong cái mà các dị sanh (phàm phu) biết được qua lại lẫn nhau. Cho nên, này Pháp Dũng, theo lẽ ấy, nên biết thắng nghĩa vượt khỏi mọi cảnh giới của tầm tư."

 "Lại nữa, Pháp Dũng! Ta nói thắng nghĩa là chỗ hoạt động của cái vô tướng (không có hình tướng nào để nắm bắt); còn tầm tư chỉ hoạt động trong cảnh giới có hình tướng. Cho nên, này Pháp Dũng, theo lẽ ấy, nên biết thắng nghĩa vượt khỏi mọi cảnh giới của tầm tư."

 "Lại nữa, Pháp Dũng! Ta nói thắng nghĩa không thể nói bằng lời; còn tầm tư chỉ hoạt động trong cảnh giới lời nói. Cho nên, này Pháp Dũng, theo lẽ ấy, nên biết thắng nghĩa vượt khỏi mọi cảnh giới của tầm tư."

 "Lại nữa, Pháp Dũng! Ta nói thắng nghĩa dứt hết mọi sự biểu thị (mọi cách diễn đạt, chỉ bày ra cho người khác biết, như qua cái thấy, nghe, hay biết); còn tầm tư chỉ hoạt động trong cảnh giới biểu thị. Cho nên, này Pháp Dũng, theo lẽ ấy, nên biết thắng nghĩa vượt khỏi mọi cảnh giới của tầm tư."

 "Lại nữa, Pháp Dũng! Ta nói thắng nghĩa dứt hết mọi sự tranh cãi; còn tầm tư chỉ hoạt động trong cảnh giới tranh cãi. Cho nên, này Pháp Dũng, theo lẽ ấy, nên biết thắng nghĩa vượt khỏi mọi cảnh giới của tầm tư."

 "Pháp Dũng nên biết! Ví như có người suốt cả đời chỉ quen nếm vị cay đắng, thì đối với vị ngon tuyệt diệu của mật ong, của đường phèn, người ấy không thể suy đoán, không thể so sánh, không thể tin hiểu."

 "Hoặc có người trong đêm dài (ví cho thời gian lâu dài trong mê muội), do lòng tham dục mạnh mẽ, bị lửa dục vọng hừng hực thiêu đốt, nên đối với niềm vui vi diệu của sự xa lìa, khi bên trong đã dứt sạch mọi tướng của sắc, thanh, hương, vị, xúc (hình sắc, âm thanh, mùi, vị, cảm giác chạm xúc – năm đối tượng của giác quan), người ấy không thể suy đoán, không thể so sánh, không thể tin hiểu."

 "Hoặc có người trong đêm dài, do say mê lời nói, ưa bám vào những lời lẽ hoa mỹ của thế gian, nên đối với niềm vui của sự im lặng thánh thiện, vắng lặng bên trong, người ấy không thể suy đoán, không thể so sánh, không thể tin hiểu."

 "Hoặc có người trong đêm dài, do say mê sự biểu thị qua cái thấy, nghe, hay, biết, ưa bám vào mọi sự biểu thị của thế gian, nên đối với Niết-bàn (trạng thái giải thoát hoàn toàn, dứt hết khổ đau và phiền não) rốt ráo, nơi mọi sự biểu thị bị dứt trừ vĩnh viễn và tát-ca-da (thân kiến: cái thấy sai lầm cho rằng thân tâm này là một cái 'tôi' có thật) đã diệt, người ấy không thể suy đoán, không thể so sánh, không thể tin hiểu."

 "Pháp Dũng nên biết! Ví như có người trong đêm dài, do say mê những cuộc tranh cãi vì đủ thứ 'cái của tôi' và sự chiếm giữ, ưa bám vào mọi sự tranh cãi của thế gian, nên đối với châu Bắc Câu-lô (một trong bốn châu lớn quanh núi Tu-di theo vũ trụ quan Phật giáo, nơi người dân không có của riêng, không tranh giành), nơi không có 'cái của tôi', không có sự chiếm giữ, lìa mọi tranh cãi, người ấy không thể suy đoán, không thể so sánh, không thể tin hiểu."

 "Cũng như vậy, Pháp Dũng! Những người chỉ biết tầm tư, đối với tướng thắng nghĩa đế vượt khỏi mọi phạm vi của tầm tư, thì không thể suy đoán, không thể so sánh, không thể tin hiểu."

 Bấy giờ, Thế Tôn muốn nói lại ý nghĩa này nên đọc bài tụng rằng:

 Là chỗ tự chứng bên trong, chỗ hoạt động của cái vô tướng,
Không thể nói bằng lời, dứt mọi biểu thị,

 Dập tắt mọi tranh cãi – đó là thắng nghĩa đế,
Vượt khỏi mọi tướng của tầm tư.

 Bấy giờ, Bồ-tát Thiện Thanh Tịnh Tuệ thưa Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thật kỳ lạ thay, cho đến Thế Tôn nói thật khéo! Như Thế Tôn đã dạy: tướng thắng nghĩa đế rất vi tế, rất sâu xa, vượt khỏi tướng 'là một' hay 'là khác' của các pháp, khó mà thông suốt được."

 "Bạch Thế Tôn! Ngay tại cõi này, con từng thấy ở một nơi có nhiều Bồ-tát đang tu hành ở thắng giải hành địa (giai đoạn tu hành dựa vào sự tin hiểu sâu chắc, chưa trực tiếp thấy chân lý), cùng ngồi chung một hội, cùng nhau suy nghĩ bàn bạc xem tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành (các pháp hữu vi, tức mọi sự vật do nhân duyên tạo thành, luôn biến đổi) là một hay là khác."

 "Trong hội ấy, một nhóm Bồ-tát nói thế này: 'Tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau.' Một nhóm Bồ-tát khác lại nói: 'Không phải tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau; mà tướng thắng nghĩa đế khác với tướng các hành.' Lại có những Bồ-tát khác nghi ngờ, do dự, nói rằng: 'Trong các vị Bồ-tát này, ai nói thật, ai nói sai? Ai hành đúng lẽ, ai hành không đúng lẽ?' Bởi người thì lên tiếng: 'Tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau'; người thì lên tiếng: 'Tướng thắng nghĩa đế khác với tướng các hành.'"

 "Bạch Thế Tôn! Con thấy họ như vậy rồi, thầm nghĩ: Các thiện nam tử này thật ngu si, đần độn, không sáng suốt, không khéo léo, hành không đúng lẽ, nên đối với thắng nghĩa đế vi tế, sâu xa, vượt khỏi tướng một hay khác của các hành, họ không thể hiểu rõ."

 Bồ-tát nói xong, bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát Thiện Thanh Tịnh Tuệ: "Này thiện nam tử! Đúng vậy, đúng vậy, đúng như lời ông nói. Các thiện nam tử ấy ngu si, đần độn, không sáng suốt, không khéo léo, hành không đúng lẽ, nên đối với thắng nghĩa đế vi tế, sâu xa, vượt khỏi tướng một hay khác của các hành, họ không thể hiểu rõ. Vì sao vậy, Thiện Thanh Tịnh Tuệ? Vì không phải khi quán xét các hành theo cách như thế mà gọi là thông suốt được tướng thắng nghĩa đế, hay chứng được thắng nghĩa đế."

 "Vì sao vậy? Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Nếu tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau, thì ngay bây giờ tất cả dị sanh (phàm phu) đều đã thấy chân lý rồi; lại tất cả dị sanh đều đã đạt được Niết-bàn an ổn, là phương tiện cao nhất; hoặc đã chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ trọn vẹn, chân chánh, cao tột không gì hơn, tức quả vị Phật)."

 "Nếu tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn khác nhau, thì người đã thấy chân lý lẽ ra không trừ bỏ được tướng các hành. Nếu không trừ bỏ được tướng các hành, thì lẽ ra không thoát khỏi tướng phược (sự trói buộc của các hình tướng, tức tâm bị dính mắc vào hình tướng của sự vật). Người thấy chân lý ấy vì không thoát khỏi sự trói buộc của các hình tướng, nên cũng lẽ ra không thoát khỏi thô trọng phược (sự trói buộc của những thói quen phiền não nặng nề, chìm sâu trong tâm thức). Vì không thoát khỏi hai sự trói buộc ấy, nên người đã thấy chân lý lẽ ra không thể đạt được Niết-bàn an ổn, là phương tiện cao nhất, hoặc không thể chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."

 "Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Vì ngay bây giờ, không phải tất cả dị sanh đều đã thấy chân lý, không phải tất cả dị sanh đều đã đạt được Niết-bàn an ổn, là phương tiện cao nhất, cũng không phải đã chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; cho nên nói tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau là không hợp lẽ. Nếu ở đây có ai nói rằng 'tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau', thì theo lẽ ấy, nên biết người đó hoàn toàn hành không đúng lẽ, không hợp chánh lý."

 "Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Vì ngay bây giờ, không phải người đã thấy chân lý không trừ bỏ được tướng các hành, mà là trừ bỏ được; không phải người đã thấy chân lý không thoát khỏi sự trói buộc của các hình tướng, mà là thoát được; không phải người đã thấy chân lý không thoát khỏi sự trói buộc của thói quen phiền não nặng nề, mà là thoát được. Vì thoát được hai thứ chướng ngại ấy, nên cũng đạt được Niết-bàn an ổn, là phương tiện cao nhất, hoặc có người chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Cho nên nói tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn khác nhau là không hợp lẽ. Nếu ở đây có ai nói rằng 'tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn khác nhau', thì theo lẽ ấy, nên biết người đó hoàn toàn hành không đúng lẽ, không hợp chánh lý."

 "Lại nữa, Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Nếu tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau, thì cũng như tướng các hành rơi vào tướng tạp nhiễm (ô nhiễm, lẫn lộn phiền não và nghiệp xấu), tướng thắng nghĩa đế này cũng phải rơi vào tướng tạp nhiễm như vậy. Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Nếu tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn khác nhau, thì lẽ ra không thể gọi cộng tướng (tướng chung, đặc tính chung) của tất cả các hành là tướng thắng nghĩa đế."

 "Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Vì ngay bây giờ tướng thắng nghĩa đế không rơi vào tướng tạp nhiễm, và tướng chung của các hành được gọi là tướng thắng nghĩa đế; cho nên nói tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau là không hợp lẽ, mà nói tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn khác nhau cũng không hợp lẽ. Nếu ở đây có ai nói rằng 'tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau', hoặc 'tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn khác nhau', thì theo lẽ ấy, nên biết người đó hoàn toàn hành không đúng lẽ, không hợp chánh lý."

 "Lại nữa, Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Nếu tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau, thì cũng như tướng thắng nghĩa đế không có sai khác giữa các tướng của các hành, tất cả tướng các hành cũng phải không có sai khác như vậy. Người tu quán hạnh (người tu thiền quán, chuyên quán sát để thấy chân lý), đối với các hành, cứ theo đúng như điều mình thấy, mình nghe, mình cảm nhận, mình biết, thì về sau lẽ ra không cần tìm cầu thắng nghĩa nữa."

 "Nếu tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn khác nhau, thì cái chỉ là vô ngã tánh (tính chất không có cái 'ta' chủ thể thường còn) của các hành, cái chỉ do vô tự tánh (không có bản chất tự tồn tại riêng) mà hiển bày, lẽ ra không phải là tướng thắng nghĩa; lại nữa, lẽ ra cùng một lúc phải thành lập hai tướng riêng biệt, tức là tướng tạp nhiễm và tướng thanh tịnh (trong sạch, không còn phiền não)."

 "Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Vì ngay bây giờ tất cả tướng các hành đều có sai khác, chứ không phải không sai khác; người tu quán hạnh, đối với các hành, theo đúng như điều mình thấy, mình nghe, mình cảm nhận, mình biết, về sau vẫn còn tìm cầu thắng nghĩa; lại nữa, chính cái chỉ là vô ngã tánh của các hành, cái chỉ do vô tự tánh mà hiển bày, được gọi là tướng thắng nghĩa; và cũng không phải cùng một lúc thành lập hai tướng nhiễm và tịnh riêng biệt; cho nên nói tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau, hay hoàn toàn khác nhau, đều không hợp lẽ. Nếu ở đây có ai nói rằng 'tướng thắng nghĩa đế với tướng các hành hoàn toàn không khác nhau', hoặc 'hoàn toàn khác nhau', thì theo lẽ ấy, nên biết người đó hoàn toàn hành không đúng lẽ, không hợp chánh lý."

 "Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Như màu trắng tươi trên vỏ ốc, không dễ gì đặt định rằng nó cùng một tướng hay khác tướng với vỏ ốc ấy. Như màu trắng tươi trên vỏ ốc, màu vàng trên vàng ròng cũng như vậy. Như tính chất du dương của khúc nhạc trong tiếng đàn không hầu (một loại đàn dây cổ), không dễ gì đặt định rằng nó cùng một tướng hay khác tướng với tiếng đàn không hầu. Như hương thơm tuyệt diệu trên khối trầm hương đen, không dễ gì đặt định rằng nó cùng một tướng hay khác tướng với khối trầm hương đen ấy. Như vị cay nồng gắt trên hạt hồ tiêu, không dễ gì đặt định rằng nó cùng một tướng hay khác tướng với hạt hồ tiêu ấy. Như vị cay nồng gắt trên hạt hồ tiêu, vị chát của quả ha-lê (quả ha-lê-lặc, một loại quả làm thuốc có vị chát) cũng như vậy. Như tính mềm mại trên bông đâu-la (một loại bông gòn rất mềm, trắng mịn), không dễ gì đặt định rằng nó cùng một tướng hay khác tướng với bông đâu-la. Như chất đề hồ (tinh chất ngon nhất chắt lọc từ sữa) có trong bơ chín, không dễ gì đặt định rằng nó cùng một tướng hay khác tướng với bơ chín ấy."

 "Lại như tính vô thường (không bền lâu, luôn thay đổi) trên tất cả các hành, tính khổ trên tất cả các pháp hữu lậu (những pháp còn dính phiền não, còn làm rò rỉ, trôi lăn trong sinh tử), tính bổ-đặc-già-la vô ngã (không có cái 'người', cái 'ta' chủ thể có thật) trên tất cả các pháp, không dễ gì đặt định rằng chúng cùng một tướng hay khác tướng với các hành ấy, v.v. Lại như tướng không vắng lặng và tướng tạp nhiễm trên lòng tham, không dễ gì đặt định rằng chúng cùng một tướng hay khác tướng với lòng tham ấy. Như đối với lòng tham, nên biết đối với lòng sân (giận dữ) và si (mê muội) cũng như vậy."

 "Cũng như thế, Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Tướng thắng nghĩa đế không thể đặt định rằng cùng một tướng hay khác tướng với tướng các hành. Thiện Thanh Tịnh Tuệ! Ta đối với tướng thắng nghĩa đế vi tế, cực kỳ vi tế, sâu xa, cực kỳ sâu xa, khó thông suốt, cực kỳ khó thông suốt, vượt khỏi tướng một hay khác của các pháp như thế, đã trực tiếp giác ngộ trọn vẹn. Giác ngộ rồi, Ta vì người khác mà tuyên nói, chỉ bày, mở bày cho hiểu, đặt bày, soi sáng cho rõ."

 Bấy giờ, Thế Tôn muốn nói lại ý nghĩa này nên đọc bài tụng rằng:

 Tướng thắng nghĩa trong cõi các hành,
Lìa khỏi tướng "là một" hay "là khác".

 Nếu ai phân biệt là một hay khác,
Người ấy hành không đúng lẽ.

 Chúng sinh bị trói buộc bởi hình tướng,
Và bởi thói quen phiền não nặng nề kia;

 Phải siêng năng tu chỉ quán (chỉ: dừng tâm, gom tâm yên lặng vào một chỗ; quán: dùng trí tuệ quán sát thấy rõ sự thật),
Thì mới được giải thoát.

 Bấy giờ, Thế Tôn bảo trưởng lão (vị tỳ-kheo lớn tuổi, đức hạnh cao) Thiện Hiện (tức tôn giả Tu-bồ-đề, đệ tử Phật nổi tiếng hiểu lý "không" bậc nhất): "Này Thiện Hiện! Trong cõi hữu tình (các loài có tình thức, tức chúng sinh), ông biết có bao nhiêu hữu tình mang lòng tăng thượng mạn (sự kiêu mạn tự cho mình đã chứng đắc điều mà thật ra chưa chứng đắc), vì bị tăng thượng mạn nắm giữ nên tuyên bố điều mình hiểu? Trong cõi hữu tình, ông biết có bao nhiêu hữu tình lìa tăng thượng mạn mà tuyên bố điều mình hiểu?"

 Trưởng lão Thiện Hiện thưa Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Con biết trong cõi hữu tình, chỉ một phần ít hữu tình lìa tăng thượng mạn mà tuyên bố điều mình hiểu. Bạch Thế Tôn! Con biết trong cõi hữu tình, có vô lượng, vô số, không thể nói hết các hữu tình mang lòng tăng thượng mạn, vì bị tăng thượng mạn nắm giữ nên tuyên bố điều mình hiểu."

 "Bạch Thế Tôn! Có một lần con ở trong rừng cây lớn nơi a-luyện-nhã (chốn vắng vẻ yên tĩnh, xa làng xóm, thích hợp cho người tu). Bấy giờ có nhiều vị bí-sô (tỳ-kheo, người xuất gia đã thọ giới đầy đủ) cũng ở trong rừng ấy, sống gần con. Con thấy các vị bí-sô ấy vào buổi chiều tụ họp lại với nhau, dựa vào hiện quán hữu sở đắc (sự thấy biết trực tiếp nhưng vẫn còn chấp có cái để nắm bắt, để đạt được), mỗi người nói về đủ thứ tướng của các pháp, tuyên bố điều mình hiểu."

 "Trong đó, một nhóm vì nắm được uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc – thân thể vật chất, thọ – cảm giác, tưởng – nhận biết hình ảnh, hành – ý chí và các hoạt động tâm lý, thức – sự nhận biết), nắm được tướng của uẩn, nắm được sự sinh khởi của uẩn, nắm được sự hết của uẩn, nắm được sự diệt của uẩn, nắm được việc chứng nghiệm sự diệt của uẩn, mà tuyên bố điều mình hiểu."

 "Như nhóm này vì nắm được uẩn, lại có một nhóm vì nắm được xứ (mười hai xứ: sáu giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý và sáu đối tượng tương ứng), lại có một nhóm vì nắm được duyên khởi (lý các pháp do nhân duyên nương nhau mà sinh khởi, gồm mười hai khâu từ vô minh đến già chết), nên biết cũng như vậy."

 "Lại có một nhóm vì nắm được thực (bốn loại thức ăn nuôi dưỡng sự sống: thức ăn vật chất, xúc chạm, ý chí mong cầu, và thức), nắm được tướng của thực, nắm được sự sinh khởi của thực, nắm được sự hết của thực, nắm được sự diệt của thực, nắm được việc chứng nghiệm sự diệt của thực, mà tuyên bố điều mình hiểu."

 "Lại có một nhóm vì nắm được đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, và con đường diệt khổ), nắm được tướng của đế, nắm được sự biết khắp về đế, nắm được sự dứt hẳn liên quan đến đế, nắm được việc chứng nghiệm đế, nắm được việc tu tập theo đế, mà tuyên bố điều mình hiểu."

 "Lại có một nhóm vì nắm được giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức nhận biết tương ứng), nắm được tướng của giới, nắm được tính đa dạng của giới, nắm được tính không phải một của giới, nắm được sự diệt của giới, nắm được việc chứng nghiệm sự diệt của giới, mà tuyên bố điều mình hiểu."

 "Lại có một nhóm vì nắm được niệm trụ (bốn niệm trụ: pháp tu giữ sự tỉnh giác chú tâm quán thân, cảm thọ, tâm và các pháp), nắm được tướng của niệm trụ, nắm được cái đối trị và cái bị đối trị của niệm trụ (năng trị: cái dùng để chữa trị; sở trị: cái phiền não bị chữa trị), nắm được sự tu tập niệm trụ, nắm được việc làm cho niệm trụ chưa sinh thì sinh ra, nắm được việc làm cho niệm trụ đã sinh thì vững bền không quên mất, tu tập gấp bội cho tăng trưởng rộng lớn, mà tuyên bố điều mình hiểu."

 "Như có một nhóm vì nắm được niệm trụ, lại có một nhóm vì nắm được chánh đoạn (bốn sự siêng năng đúng đắn: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa sinh được sinh, làm cho điều thiện đã sinh được tăng trưởng), nắm được thần túc (bốn nền tảng để đạt định lực và thần thông: ý muốn, sự tinh tấn, tâm chuyên chú, sự quán xét), nắm được các căn (năm căn: năm sức mạnh nền tảng là tin, tinh tấn, niệm, định, tuệ), nắm được các lực (năm lực: năm căn ấy khi đã mạnh vững), nắm được giác chi (bảy yếu tố đưa tới giác ngộ), nên biết cũng như vậy."

 "Lại có một nhóm vì nắm được bát chi thánh đạo (con đường cao quý gồm tám phần: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng nghề, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, tập trung tâm đúng), nắm được tướng của bát chi thánh đạo, nắm được cái đối trị và cái bị đối trị của bát chi thánh đạo, nắm được sự tu tập bát chi thánh đạo, nắm được việc làm cho bát chi thánh đạo chưa sinh thì sinh ra, nắm được việc làm cho bát chi thánh đạo đã sinh thì vững bền không quên mất, tu tập gấp bội cho tăng trưởng rộng lớn, mà tuyên bố điều mình hiểu."

 "Bạch Thế Tôn! Con thấy họ như vậy rồi, thầm nghĩ: Các vị trưởng lão này dựa vào hiện quán hữu sở đắc, mỗi người nói về đủ thứ tướng của các pháp, tuyên bố điều mình hiểu. Nên biết các vị trưởng lão ấy, tất cả đều mang lòng tăng thượng mạn; vì bị tăng thượng mạn nắm giữ, nên đối với tướng nhất vị (chỉ một vị duy nhất, không sai khác) khắp tất cả của thắng nghĩa đế, họ không thể hiểu rõ."

 "Cho nên, bạch Thế Tôn, thật là kỳ lạ, cho đến Thế Tôn nói thật khéo! Như Thế Tôn đã dạy: tướng thắng nghĩa đế vi tế, vi tế bậc nhất, sâu xa, sâu xa bậc nhất, khó thông suốt, khó thông suốt bậc nhất, là tướng nhất vị khắp tất cả. Bạch Thế Tôn! Ngay cả các vị bí-sô tu hành trong thánh giáo (giáo pháp của bậc thánh, tức Phật pháp) này, đối với tướng nhất vị khắp tất cả của thắng nghĩa đế còn khó thông suốt, huống gì những người ngoại đạo."

 Bấy giờ, Thế Tôn bảo trưởng lão Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, Thiện Hiện! Ta đối với thắng nghĩa đế vi tế, vi tế bậc nhất, sâu xa, sâu xa bậc nhất, khó thông suốt, khó thông suốt bậc nhất, có tướng nhất vị khắp tất cả, đã trực tiếp giác ngộ trọn vẹn. Giác ngộ rồi, Ta vì người khác mà tuyên nói, chỉ bày, mở bày cho hiểu, đặt bày, soi sáng cho rõ."

 "Vì sao vậy? Thiện Hiện! Ta đã chỉ bày rằng trong tất cả các uẩn, thanh tịnh sở duyên (đối tượng trong sạch mà tâm hướng tới để được thanh tịnh, tức chân như) chính là thắng nghĩa đế. Ta đã chỉ bày rằng trong tất cả các xứ, duyên khởi, thực, đế, giới, niệm trụ, chánh đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi, thanh tịnh sở duyên chính là thắng nghĩa đế. Thanh tịnh sở duyên này, trong tất cả các uẩn, là tướng nhất vị, không có tướng sai khác. Như trong các uẩn, cũng thế, trong tất cả các xứ, cho đến trong tất cả các đạo chi, nó là tướng nhất vị, không có tướng sai khác. Cho nên, Thiện Hiện, theo lẽ ấy, nên biết thắng nghĩa đế là tướng nhất vị khắp tất cả."

 "Lại nữa, Thiện Hiện! Vị bí-sô tu quán hạnh, sau khi đã thông suốt chân như (bản tính chân thật, như như không đổi của mọi pháp), thắng nghĩa, pháp vô ngã tánh (tính chất các pháp không có thực thể tự tồn tại) của một uẩn, thì không còn tìm cầu riêng chân như, thắng nghĩa, pháp vô ngã tánh của các uẩn khác, các xứ, duyên khởi, thực, đế, giới, niệm trụ, chánh đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi nữa. Vị ấy chỉ nương theo vô nhị trí (trí tuệ không phân hai, không còn đối lập chủ thể và đối tượng) về chân như, thắng nghĩa này làm chỗ dựa, mà đối với thắng nghĩa đế có tướng nhất vị khắp tất cả, xem xét kỹ càng, tiến tới chứng ngộ. Cho nên, Thiện Hiện, theo lẽ ấy, nên biết thắng nghĩa đế là tướng nhất vị khắp tất cả."

 "Lại nữa, Thiện Hiện! Như các uẩn kia có tướng sai khác lẫn nhau, như các xứ, duyên khởi, thực, đế, giới, niệm trụ, chánh đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi kia có tướng sai khác lẫn nhau; nếu chân như, thắng nghĩa, pháp vô ngã tánh của tất cả các pháp cũng có tướng sai khác, thì chân như, thắng nghĩa, pháp vô ngã tánh cũng phải có nhân, phải do nhân sinh ra. Nếu do nhân sinh ra thì phải là hữu vi. Nếu là hữu vi thì phải không phải là thắng nghĩa. Nếu không phải là thắng nghĩa thì lại phải tìm cầu một thắng nghĩa đế khác."

 "Thiện Hiện! Vì thế, chân như, thắng nghĩa, pháp vô ngã tánh này không gọi là có nhân, không phải do nhân sinh ra, cũng không phải là hữu vi, mà là thắng nghĩa đế. Đạt được thắng nghĩa này rồi thì không còn tìm cầu thắng nghĩa đế nào khác. Chỉ có điều là: luôn luôn mọi thời, mãi mãi mọi lúc, dù Như Lai ra đời hay không ra đời, pháp tánh của các pháp vẫn được an lập, pháp giới (bản tính chân thật làm nền tảng cho mọi pháp) vẫn an trụ. Cho nên, Thiện Hiện, theo lẽ ấy, nên biết thắng nghĩa đế là tướng nhất vị khắp tất cả."

 "Thiện Hiện! Ví như trong đủ loại hình sắc, nhiều chủng loại, với tướng khác nhau, hư không thì không có tướng, không phân biệt, không biến đổi, là tướng nhất vị khắp tất cả. Cũng thế, trong tất cả các pháp có tính khác nhau, tướng khác nhau, thắng nghĩa đế là tướng nhất vị khắp tất cả; nên biết cũng như vậy."

 Bấy giờ, Thế Tôn muốn nói lại ý nghĩa này nên đọc bài tụng rằng:

 Tướng nhất vị khắp tất cả này,
Là thắng nghĩa, chư Phật nói không sai khác.

 Nếu ai ở trong đó phân biệt là khác,
Người ấy chắc chắn ngu si, dựa vào tăng thượng mạn.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video