Phẩm thứ ba: Tướng của tâm, ý, thức (tâm, ý, thức: ba tên gọi trong đạo Phật để chỉ hoạt động nhận biết của con người; phẩm này giải thích các tầng lớp sâu kín của chúng)
Bấy giờ, Bồ-tát ma-ha-tát Quảng Tuệ (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát: bậc đại sĩ, vị Bồ-tát lớn) thưa với Phật rằng: “Bạch Thế Tôn (Thế Tôn: Đấng được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật), như Thế Tôn đã nói về vị Bồ-tát khéo léo thông suốt điều bí mật của tâm, ý, thức. Vậy vị Bồ-tát ấy phải đạt đến mức nào mới gọi là khéo thông suốt điều bí mật của tâm, ý, thức? Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đã đến từ chân lý như thật) dựa vào mức nào mà gọi vị ấy là Bồ-tát khéo thông suốt điều bí mật của tâm, ý, thức?”
Bồ-tát nói lời ấy xong, bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát ma-ha-tát Quảng Tuệ: “Lành thay, lành thay, Quảng Tuệ! Nay ông đã biết hỏi Như Lai nghĩa lý sâu xa như thế. Nay ông vì muốn đem lại lợi ích và an vui cho vô số chúng sinh, vì thương xót thế gian cùng các vị trời, loài người, loài a-tố-lạc (tức a-tu-la, một loài thần có sức mạnh lớn nhưng hay ganh ghét, thường đánh nhau với chư thiên) và các loài khác, để họ được lợi ích chân chính và an vui, nên mới hỏi điều này. Ông hãy lắng nghe cho kỹ, ta sẽ vì ông mà nói nghĩa bí mật của tâm, ý, thức.
Này Quảng Tuệ, nên biết rằng: trong vòng sinh tử của sáu nẻo (sáu cõi mà chúng sinh luân hồi: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), các loài hữu tình (chúng sinh có tình thức, có cảm giác) đều sa vào trong từng loài của mình: hoặc sinh ra từ trứng (noãn sinh), hoặc sinh ra từ bào thai (thai sinh), hoặc sinh ra từ chỗ ẩm ướt (thấp sinh), hoặc tự nhiên biến hóa mà sinh ra (hóa sinh, như chư thiên hay chúng sinh địa ngục), rồi thân thể hình thành. Trong quá trình ấy, trước hết là cái tâm thức chứa tất cả chủng tử (chủng tử: “hạt giống”, tức năng lực tiềm tàng do các hành động và kinh nghiệm trong quá khứ để lại, về sau sẽ nảy sinh thành hiện tượng) chín muồi, nối tiếp nhau, hòa hợp, tăng trưởng và lớn rộng ra.
Thức ấy nương vào hai thứ chấp thọ (chấp thọ: nắm giữ và tiếp nhận, khiến cho thứ được giữ có sự sống và cảm giác): một là chấp thọ các căn có hình sắc (căn: giác quan như mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) cùng chỗ nương tựa của các căn (tức thân xác); hai là chấp thọ tập khí của hí luận (tập khí: thói quen, dấu vết in sâu do lặp đi lặp lại lâu đời; hí luận: lời nói và ý nghĩ suy đoán viển vông, không đúng sự thật) gồm hình tướng, tên gọi, sự phân biệt và lời nói. Ở những cõi có hình sắc (tức cõi Dục và cõi Sắc, nơi chúng sinh còn có thân thể vật chất) thì có đủ hai thứ chấp thọ ấy; ở cõi Vô sắc (cõi của chúng sinh chỉ còn tâm thức, không còn thân thể vật chất) thì không đủ cả hai thứ (vì không có thân căn để nắm giữ).
Này Quảng Tuệ, thức này cũng gọi là thức A-đà-na (nghĩa là “thức nắm giữ”). Vì sao vậy? Vì thức này luôn đi theo thân mà nắm giữ, duy trì thân. Cũng gọi là thức A-lại-da (nghĩa là “thức tàng chứa”). Vì sao vậy? Vì thức này thu nhận và ẩn tàng trong thân, cùng chung an nguy với thân. Cũng gọi là tâm. Vì sao vậy? Vì thức này là nơi các thứ sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm… tích tụ lại và lớn dần lên.
Này Quảng Tuệ, lấy thức A-đà-na làm chỗ nương tựa, làm nền tảng, mà sáu nhóm thức (sáu loại nhận biết qua sáu giác quan) khởi lên hoạt động, đó là: nhãn thức (sự thấy biết của mắt), nhĩ thức (của tai), tỷ thức (của mũi), thiệt thức (của lưỡi), thân thức (của thân), và ý thức (của tâm suy nghĩ).
Trong đó có thức: mắt và hình sắc làm duyên (duyên: điều kiện làm cho sự vật phát sinh) mà sinh ra nhãn thức; cùng đi kèm với nhãn thức, có ý thức biết phân biệt khởi lên cùng một lúc, cùng một đối tượng. Lại có thức: tai, mũi, lưỡi, thân cùng âm thanh, mùi, vị, xúc chạm làm duyên mà sinh ra nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức; cùng đi kèm với các thức ấy, có ý thức biết phân biệt khởi lên cùng một lúc, cùng một đối tượng.
Này Quảng Tuệ, nếu vào lúc nào chỉ có một nhãn thức khởi lên, thì ngay lúc ấy chỉ có một ý thức phân biệt cùng hoạt động trên đối tượng của nhãn thức. Nếu vào lúc nào có hai, ba, bốn, năm nhóm thức khởi lên, thì ngay lúc ấy cũng chỉ có một ý thức phân biệt cùng hoạt động trên đối tượng của năm nhóm thức ấy.
Này Quảng Tuệ, ví như một dòng thác lớn: nếu có điều kiện làm sinh một con sóng hiện ra thì chỉ một con sóng nổi lên; nếu có điều kiện làm sinh hai hay nhiều con sóng hiện ra thì có nhiều con sóng nổi lên; nhưng bản thân dòng thác vẫn luôn chảy mãi theo đúng tính chất của nó, không đứt đoạn, không cạn hết. Lại như mặt gương sáng sạch: nếu có điều kiện làm sinh một bóng hình hiện ra thì chỉ một bóng hình hiện lên; nếu có điều kiện làm sinh hai hay nhiều bóng hình hiện ra thì có nhiều bóng hình hiện lên; nhưng không phải mặt gương biến thành bóng hình, và cũng không thấy khả năng phản chiếu của gương bị dùng mà hao mòn hết.
Cũng vậy, này Quảng Tuệ, nhờ thức A-đà-na giống như dòng thác ấy làm chỗ nương tựa, làm nền tảng, nên vào lúc nào có điều kiện làm sinh một nhãn thức hiện ra thì ngay lúc ấy một nhãn thức khởi lên; vào lúc nào có điều kiện làm sinh cho đến cả năm nhóm thức hiện ra thì ngay lúc ấy năm nhóm thức khởi lên.
Này Quảng Tuệ, như vậy, vị Bồ-tát tuy nhờ pháp trụ trí (trí tuệ hiểu biết đúng quy luật vận hành của các hiện tượng, tức hiểu theo mặt thế gian về nhân duyên) làm chỗ nương tựa, làm nền tảng, mà khéo thông suốt điều bí mật của tâm, ý, thức; nhưng các đức Như Lai không dựa vào mức ấy mà gọi vị đó là Bồ-tát khéo thông suốt mọi điều bí mật của tâm, ý, thức.
Này Quảng Tuệ, nếu các vị Bồ-tát, ngay nơi nội tâm của chính mình, theo đúng như thật mà không thấy có A-đà-na, không thấy có thức A-đà-na; không thấy có A-lại-da, không thấy có thức A-lại-da; không thấy có sự tích tụ, không thấy có tâm; không thấy mắt, hình sắc và nhãn thức; không thấy tai, âm thanh và nhĩ thức; không thấy mũi, mùi và tỷ thức; không thấy lưỡi, vị và thiệt thức; không thấy thân, xúc chạm và thân thức; không thấy ý, pháp (đối tượng của ý, tức mọi ý niệm, sự vật được suy nghĩ đến) và ý thức — thì đó gọi là Bồ-tát khéo thông suốt thắng nghĩa (thắng nghĩa: chân lý tối thượng, sự thật rốt ráo vượt ngoài mọi khái niệm, đối lại với sự hiểu biết theo quy ước thế gian). Như Lai gọi vị ấy là Bồ-tát khéo thông suốt thắng nghĩa.
Này Quảng Tuệ, đạt đến mức ấy mới gọi là Bồ-tát khéo thông suốt mọi điều bí mật của tâm, ý, thức. Như Lai dựa vào mức ấy mà gọi vị đó là Bồ-tát khéo thông suốt mọi điều bí mật của tâm, ý, thức.”
Bấy giờ, Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên đọc bài kệ (kệ: bài thơ ngắn tóm lược giáo lý) rằng:
Thức A-đà-na rất sâu kín, rất vi tế,
Với kẻ phàm phu ngu tối, ta không giảng bày;
Thức ấy chứa mọi chủng tử, chảy như dòng thác,
Ta e họ phân biệt rồi chấp lấy nó làm “cái ta”.
Kinh Giải Thâm Mật (kinh giải tỏa những ý nghĩa sâu kín bí mật của giáo pháp), quyển thứ nhất (hết).
Kinh Giải Thâm Mật, quyển thứ hai.
Tam Tạng Pháp sư Huyền Trang (Tam Tạng Pháp sư: danh hiệu tôn xưng vị pháp sư tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo là Kinh, Luật, Luận; Huyền Trang là vị cao tăng nổi tiếng đã sang Ấn Độ thỉnh kinh) đời Đại Đường vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video