Kinh Giải Thâm Mật, Phẩm thứ năm: Phẩm Tướng Vô Tự Tánh (vô tự tánh: không có bản chất tự có, tự tồn tại độc lập).
Bấy giờ, Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc tu hành lớn, nguyện thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) Thắng Nghĩa Sinh thưa với Phật:
"Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Đức Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Con từng ở một mình nơi yên tĩnh và suy nghĩ như sau.
Thế Tôn đã dùng vô số cách để giảng về các uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất; thọ là cảm giác; tưởng là sự nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành là các hoạt động tạo tác của tâm; thức là sự nhận biết). Ngài giảng về tự tướng (đặc tính riêng) của chúng, về tướng sinh ra, tướng diệt đi, và về việc dứt hẳn cũng như hiểu biết trọn vẹn chúng. Ngài cũng giảng như thế về các xứ (mười hai chỗ tiếp xúc: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), về duyên khởi (mọi sự vật đều sinh ra do nhiều điều kiện nương vào nhau), và về các thực (bốn loại "thức ăn" nuôi dưỡng sự sống: thức ăn vật chất, sự xúc chạm, ý muốn, và thức).
Ngài đã dùng vô số cách để giảng về các đế (chân lý; ở đây là Bốn chân lý cao quý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ). Ngài giảng về đặc tính riêng của chúng, và về việc hiểu biết trọn vẹn, dứt hẳn, tự mình chứng nghiệm và tu tập đối với chúng.
Ngài đã dùng vô số cách để giảng về các giới (các yếu tố cấu thành, như mười tám giới gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu loại nhận biết). Ngài giảng về đặc tính riêng của chúng, về tính chất muôn loại của các giới, về chỗ chúng không phải chỉ là một giới, và về việc dứt hẳn cũng như hiểu biết trọn vẹn chúng.
Ngài đã dùng vô số cách để giảng về niệm trụ (bốn cách giữ sự tỉnh giác: quán sát thân, cảm giác, tâm và các pháp). Ngài giảng về đặc tính riêng của chúng, về cái có khả năng đối trị và cái bị đối trị, và về việc tu tập: điều lành chưa sinh thì làm cho sinh, đã sinh thì giữ vững không quên, rồi tu thêm gấp bội cho tăng trưởng rộng lớn. Như đã nói về niệm trụ, Ngài cũng nói như vậy về:
- chánh đoạn (bốn sự nỗ lực đúng đắn: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm cho điều thiện chưa có được sinh ra, làm cho điều thiện đã có được tăng trưởng);
- thần túc (bốn nền tảng của năng lực thiền định: ý muốn, sự siêng năng, tâm chuyên nhất, sự quán xét);
- căn (năm năng lực gốc: lòng tin, sự siêng năng, sự tỉnh giác, định, trí tuệ);
- lực (năm sức mạnh lớn lên từ năm căn ấy);
- giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ).
Ngài đã dùng vô số cách để giảng về Bát chi thánh đạo (con đường cao quý gồm tám phần: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, nỗ lực đúng, tỉnh giác đúng, định tâm đúng). Ngài giảng về đặc tính riêng của chúng, về cái có khả năng đối trị và cái bị đối trị, và về việc tu tập: chưa sinh thì làm cho sinh, đã sinh thì giữ vững không quên, rồi tu thêm gấp bội cho tăng trưởng rộng lớn.
Bạch Thế Tôn! Thế nhưng Ngài lại nói rằng tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều không có tự tánh, không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh vốn là niết-bàn (trạng thái tịch diệt, dứt hết phiền não và khổ đau). Con chưa rõ Thế Tôn dựa vào mật ý (ý nghĩa sâu kín ẩn bên trong lời nói) nào mà nói như thế.
Nay con xin hỏi Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý như thật mà đến) về nghĩa này. Cúi mong Như Lai thương xót giải thích mật ý của lời dạy rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh, không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn."
Bấy giờ, Thế Tôn bảo Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh:
"Hay thay, hay thay! Thắng Nghĩa Sinh, điều ông suy nghĩ rất đúng lẽ. Hay thay, hay thay! Thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người tu tại gia hay xuất gia), nay ông đã có thể hỏi Như Lai về nghĩa sâu xa như thế. Ông hỏi điều này vì muốn đem lợi ích và an vui cho vô lượng chúng sinh. Ông thương xót thế gian cùng chư thiên (các vị trời), loài người, a-tu-la (loài thần có phúc lớn nhưng hay ganh đua, gây chiến) và các loài khác, mong cho họ được lợi ích chân thật và an vui. Ông hãy lắng nghe kỹ. Ta sẽ vì ông giải thích mật ý của lời dạy rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh, không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn.
Thắng Nghĩa Sinh, ông nên biết: Ta dựa vào mật ý của ba loại "vô tự tánh tánh" (ba phương diện của tính chất không có tự tánh) mà nói rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh. Ba loại ấy là: tướng vô tự tánh tánh, sinh vô tự tánh tánh, và thắng nghĩa vô tự tánh tánh.
Thiện nam tử, thế nào là tướng vô tự tánh tánh (tính chất không có tự tánh về mặt hình tướng) của các pháp? Đó là biến kế sở chấp tướng (tướng do tâm suy lường, gán ghép khắp nơi rồi bám chấp, tức là những hình tướng, khái niệm do ngôn ngữ và tâm phân biệt gán lên sự vật, vốn không thật có) của các pháp. Vì sao? Vì tướng này do tên gọi giả đặt ra mà thành, chứ không do đặc tính tự có của nó mà thành. Cho nên gọi là tướng vô tự tánh tánh.
Thế nào là sinh vô tự tánh tánh (tính chất không có tự tánh về mặt sinh khởi) của các pháp? Đó là y tha khởi tướng (tướng nương vào cái khác mà sinh khởi, tức các hiện tượng sinh ra do nhân duyên) của các pháp. Vì sao? Vì tướng này có là nhờ sức của các duyên khác, chứ không tự nhiên mà có. Cho nên gọi là sinh vô tự tánh tánh.
Thế nào là thắng nghĩa vô tự tánh tánh (tính chất không có tự tánh xét theo chân lý tối thượng) của các pháp? Các pháp vì có sinh vô tự tánh tánh nên được gọi là vô tự tánh tánh; các pháp do duyên mà sinh ấy cũng được gọi là thắng nghĩa vô tự tánh tánh. Vì sao? Trong các pháp, cái gì là cảnh giới mà trí thanh tịnh nhắm tới (đối tượng của trí tuệ trong sạch khi tu chứng), Ta chỉ rõ cái đó là thắng nghĩa. Y tha khởi tướng không phải là cảnh giới mà trí thanh tịnh nhắm tới, vì thế cũng gọi nó là thắng nghĩa vô tự tánh tánh (tức "không có tự tánh thắng nghĩa").
Lại có viên thành thật tướng (tướng tròn đầy, thành tựu, chân thật, tức chân như, thực tánh của các pháp hiện ra khi đã gạt bỏ sự bám chấp) của các pháp cũng được gọi là thắng nghĩa vô tự tánh tánh. Vì sao? Tính chất pháp vô ngã (các pháp không có cái "tôi", không có thực thể cố định) của tất cả các pháp được gọi là thắng nghĩa, và cũng có thể gọi là vô tự tánh tánh. Bởi đó là thắng nghĩa đế (chân lý tối thượng) của tất cả các pháp, và được hiển lộ ra nhờ tính chất không có tự tánh. Do nhân duyên ấy mà gọi là thắng nghĩa vô tự tánh tánh.
Thiện nam tử, ví như tướng của hoa đốm giữa hư không (những đốm hoa người đau mắt thấy lơ lửng trên không, vốn không có thật), tướng vô tự tánh tánh nên biết cũng như vậy. Ví như hình ảnh huyễn hóa (ảo ảnh do nhà ảo thuật tạo ra), sinh vô tự tánh tánh nên biết cũng như vậy, và một phần thắng nghĩa vô tự tánh tánh nên biết cũng như vậy. Ví như hư không chỉ là chỗ mà các hình sắc không có mặt nên hiển lộ ra, và có khắp mọi nơi; một phần thắng nghĩa vô tự tánh tánh nên biết cũng như vậy, vì nó do tính chất pháp vô ngã hiển lộ ra và có khắp tất cả. Thiện nam tử, Ta dựa vào mật ý của ba loại vô tự tánh tánh như thế mà nói rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh.
Thắng Nghĩa Sinh, ông nên biết: Ta dựa vào mật ý của tướng vô tự tánh tánh mà nói rằng tất cả các pháp không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn. Vì sao? Nếu một pháp hoàn toàn không có đặc tính tự có, thì không có sinh. Nếu không có sinh, thì không có diệt. Nếu không sinh không diệt, thì xưa nay vốn vắng lặng. Nếu xưa nay vốn vắng lặng, thì tự tánh là niết-bàn. Bởi trong đó hoàn toàn không có chút gì để còn phải làm cho nó nhập bát-niết-bàn (niết-bàn trọn vẹn) nữa. Vì thế Ta dựa vào mật ý của tướng vô tự tánh tánh mà nói như vậy.
Thiện nam tử, Ta cũng dựa vào mật ý của thắng nghĩa vô tự tánh tánh, là cái do tính chất pháp vô ngã hiển lộ ra, mà nói rằng tất cả các pháp không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn. Vì sao? Thắng nghĩa vô tự tánh tánh ấy, mãi mãi và luôn luôn, là pháp tánh (bản tính chân thật) của các pháp, an trụ trong vô vi (không do nhân duyên tạo tác, không sinh diệt biến đổi), không dính dáng gì đến mọi tạp nhiễm (những thứ ô nhiễm, xấu xa làm vẩn đục tâm). Vì mãi mãi và luôn luôn là pháp tánh của các pháp an trụ, nên là vô vi. Vì vô vi nên không sinh không diệt. Vì không dính dáng gì đến mọi tạp nhiễm, nên xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn. Vì thế Ta dựa vào mật ý ấy mà nói rằng tất cả các pháp không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn.
Lại nữa, Thắng Nghĩa Sinh, Ta lập ra ba loại vô tự tánh tánh không phải vì các loài hữu tình (chúng sinh có tình thức) trong cõi hữu tình đã nhìn biến kế sở chấp tự tánh như một tự tánh riêng biệt. Cũng không phải vì họ đã nhìn y tha khởi tự tánh và viên thành thật tự tánh như những tự tánh riêng biệt. Ta lập ra ba loại ấy là vì các hữu tình đã đắp thêm biến kế sở chấp tự tánh lên trên y tha khởi tự tánh và viên thành thật tự tánh.
Do có tướng của biến kế sở chấp tự tánh, các hữu tình ấy theo đó mà khởi lên lời nói về y tha khởi tự tánh và viên thành thật tự tánh. Họ khởi lời nói theo cách nào thì cũng bám chấp theo cách ấy. Vì tâm bị lời nói huân tập (thấm nhiễm dần, như hương ướp vào vải), vì nhận biết theo lời nói, vì tùy miên (phiền não ngấm ngầm tiềm ẩn, như đang ngủ) theo lời nói, nên họ bám chấp tướng của biến kế sở chấp tự tánh vào trong y tha khởi tự tánh và viên thành thật tự tánh, nói thế nào thì chấp thế ấy. Như vậy, họ bám chấp biến kế sở chấp tự tánh lên trên y tha khởi tự tánh và viên thành thật tự tánh.
Do nhân duyên ấy mà sinh ra y tha khởi tự tánh của đời sau. Lại do nhân duyên đó, họ có khi bị phiền não tạp nhiễm làm ô nhiễm, có khi bị nghiệp tạp nhiễm (hành động tạo nghiệp) làm ô nhiễm, có khi bị sinh tạp nhiễm (sự tái sinh) làm ô nhiễm. Họ rong ruổi lâu dài trong sinh tử, trôi lăn lâu dài không ngừng nghỉ. Họ chịu các khổ não, khi ở na-lạc-ca (địa ngục), khi làm bàng sinh (loài súc vật), khi làm ngạ quỷ (quỷ đói), khi ở cõi trời, khi làm a-tu-la, khi ở cõi người.
Lại nữa, Thắng Nghĩa Sinh, có những hữu tình từ xưa đến nay chưa gieo thiện căn (gốc rễ của điều lành), chưa làm trong sạch các chướng ngại, chưa làm thuần thục dòng tương tục (dòng thân tâm nối tiếp nhau qua các đời), chưa tu nhiều thắng giải (sự hiểu biết và tin chắc), chưa tích lũy được hai thứ tư lương (vốn liếng, hành trang cho đường tu) là phúc đức và trí tuệ. Vì họ, Ta dựa vào sinh vô tự tánh tánh mà giảng về các pháp.
Họ nghe xong, đối với tất cả các hành (các pháp hữu vi do duyên sinh) liền hiểu được phần nào rằng chúng vô thường, không bền lâu, không an ổn, là pháp sẽ biến đổi hư hoại. Rồi họ sinh lòng sợ hãi và chán ghét sâu xa đối với tất cả các hành. Sợ hãi và chán ghét rồi, họ ngăn dứt các điều ác, không làm các pháp ác, mà siêng năng tu tập các pháp lành. Vì tu tập nhân lành, ai chưa gieo thiện căn thì gieo được thiện căn, chướng ngại chưa trong sạch thì được trong sạch, dòng tương tục chưa thuần thục thì được thuần thục. Do nhân duyên ấy, họ tu nhiều thắng giải và tích lũy nhiều hai thứ tư lương phúc đức và trí tuệ.
Tuy họ đã gieo các thiện căn như thế, cho đến tích lũy được hai thứ tư lương phúc đức và trí tuệ, nhưng trong sinh vô tự tánh tánh, họ chưa thể biết đúng như thật về tướng vô tự tánh tánh và hai loại thắng nghĩa vô tự tánh tánh. Đối với tất cả các hành, họ chưa thể chán lìa đúng đắn, chưa lìa dục đúng đắn, chưa giải thoát đúng đắn. Họ chưa giải thoát trọn vẹn khỏi phiền não tạp nhiễm, nghiệp tạp nhiễm và sinh tạp nhiễm.
Vì họ, Như Lai lại giảng thêm pháp cốt yếu, tức là tướng vô tự tánh tánh và thắng nghĩa vô tự tánh tánh. Ngài giảng như vậy để họ chán lìa đúng đắn tất cả các hành, lìa dục đúng đắn, giải thoát đúng đắn, vượt qua mọi phiền não tạp nhiễm, mọi nghiệp tạp nhiễm và mọi sinh tạp nhiễm.
Họ nghe pháp ấy rồi, trong sinh vô tự tánh tánh, liền có thể tin hiểu đúng đắn tướng vô tự tánh tánh và thắng nghĩa vô tự tánh tánh, rồi phân tích, suy nghĩ và thông suốt đúng như thật. Trong y tha khởi tự tánh, họ không còn bám chấp tướng của biến kế sở chấp tự tánh. Nhờ có trí không bị lời nói huân tập, trí không nhận biết theo lời nói, trí đã lìa tùy miên do lời nói, họ có thể diệt được y tha khởi tướng. Ngay trong đời này, được sức trí tuệ giữ vững, họ dứt hẳn được nguyên nhân của đời sau. Do nhân duyên ấy, đối với tất cả các hành, họ chán lìa đúng đắn, lìa dục đúng đắn, giải thoát đúng đắn, và giải thoát trọn vẹn khỏi ba thứ tạp nhiễm là phiền não, nghiệp và sinh.
Lại nữa, Thắng Nghĩa Sinh, các hữu tình thuộc chủng tánh (căn tính bẩm sinh) Thanh văn thừa (cỗ xe của người nghe tiếng Phật dạy mà tu, nhắm đến giải thoát cho riêng mình) cũng nhờ con đường này, lối đi này mà chứng được niết-bàn an ổn vô thượng. Các hữu tình thuộc chủng tánh Độc giác thừa (cỗ xe của người tự mình quán sát nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy dạy) và chủng tánh Như Lai thừa (cỗ xe dẫn đến quả vị Phật) cũng nhờ con đường này, lối đi này mà chứng được niết-bàn an ổn vô thượng. Tất cả Thanh văn, Độc giác và Bồ-tát đều cùng chung một con đường thanh tịnh mầu nhiệm này, đều cùng một sự thanh tịnh rốt ráo này, không có cái thứ hai.
Dựa vào điều này, Ta nói theo mật ý rằng chỉ có một thừa (nhất thừa: một cỗ xe duy nhất đưa đến giác ngộ). Nhưng không phải trong cõi hữu tình không có nhiều loại chủng tánh khác nhau, như hạng căn tánh chậm lụt, hạng căn tánh trung bình, hạng căn tánh sắc bén.
Thiện nam tử, có hạng bổ-đặc-già-la (con người, một cá thể) thuộc chủng tánh Thanh văn một mực hướng về sự tịch diệt (chỉ cầu niết-bàn cho riêng mình). Dù được chư Phật đặt ra đủ loại phương tiện tu tập dũng mãnh để giáo hóa dẫn dắt, rốt cuộc cũng không thể làm cho họ ngồi nơi đạo tràng (chỗ Phật ngồi thành đạo) mà chứng được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (sự giác ngộ tối thượng, chân chánh và trọn vẹn, tức quả vị Phật).
Vì sao? Vì xưa nay họ chỉ có chủng tánh thấp kém, lòng từ bi một mực mỏng yếu, và một mực sợ hãi các khổ. Vì lòng từ bi một mực mỏng yếu, nên họ một mực quay lưng với việc làm lợi ích cho chúng sinh. Vì một mực sợ hãi các khổ, nên họ một mực quay lưng với việc khởi làm các hạnh (các việc tu tập lâu dài của Bồ-tát). Ta không bao giờ nói rằng người một mực quay lưng với việc lợi ích chúng sinh, một mực quay lưng với việc khởi làm các hạnh, lại có thể ngồi nơi đạo tràng mà chứng được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Vì thế gọi họ là Thanh văn một mực hướng về tịch diệt.
Còn hạng bổ-đặc-già-la thuộc chủng tánh Thanh văn mà hồi hướng bồ-đề (quay tâm hướng về sự giác ngộ của Phật), thì theo một cách nói khác, Ta cũng gọi họ là Bồ-tát. Vì sao? Vì họ đã giải thoát khỏi phiền não chướng (chướng ngại do phiền não gây ra, ngăn cản sự giải thoát). Nếu được chư Phật thức tỉnh, thì tâm họ cũng có thể giải thoát khỏi sở tri chướng (chướng ngại che lấp trí hiểu biết, ngăn cản sự hiểu biết toàn diện như Phật). Nhưng vì lúc ban đầu họ tu gia hạnh (công phu tu tập chuẩn bị) để thoát khỏi phiền não chướng là vì lợi ích cho riêng mình, nên Như Lai xếp họ vào chủng tánh Thanh văn.
Lại nữa, Thắng Nghĩa Sinh, trong giáo pháp và tỳ-nại-da (giới luật) mà Ta đã khéo giảng, khéo chế định, hết sức thanh tịnh, được nói ra từ tâm ý trong sạch, có thể thấy các loài hữu tình hiểu biết theo nhiều cách khác nhau.
Thiện nam tử, Như Lai chỉ dựa vào ba loại vô tự tánh tánh như thế, với mật ý sâu xa, mà trong các kinh bất liễu nghĩa (kinh nói nghĩa chưa trọn vẹn, chưa rõ hết, cần giải thích thêm) đã giảng pháp cốt yếu theo cách ẩn kín, tức là nói: tất cả các pháp đều không có tự tánh, không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn.
Đối với kinh ấy, có những hữu tình đã gieo thiện căn bậc cao, đã làm trong sạch các chướng ngại, đã làm thuần thục dòng tương tục, đã tu nhiều thắng giải, đã tích lũy được tư lương phúc đức và trí tuệ bậc cao. Khi nghe pháp như thế, họ hiểu đúng như thật lời nói theo mật ý rất sâu của Ta. Họ tin hiểu sâu xa pháp ấy, và dùng trí tuệ không điên đảo mà thông suốt đúng như thật nghĩa ấy. Nhờ dựa vào sự thông suốt ấy mà khéo tu tập, họ mau chóng chứng được chỗ rốt ráo tột cùng. Họ cũng sinh lòng tin trong sạch sâu xa đối với Ta, biết rằng đây là bậc Như Lai, Ứng Cúng (bậc xứng đáng được cúng dường), Chánh Đẳng Giác (bậc giác ngộ chân chánh và toàn diện), là bậc đã hiện tiền giác ngộ chân chánh trọn vẹn về tất cả các pháp.
Có những hữu tình đã gieo thiện căn bậc cao, đã làm trong sạch các chướng ngại, đã làm thuần thục dòng tương tục, đã tu nhiều thắng giải, nhưng chưa tích lũy được tư lương phúc đức và trí tuệ bậc cao. Tính họ ngay thẳng, thuộc hạng người ngay thẳng. Tuy họ không có khả năng suy xét điều gì nên bỏ, điều gì nên lập, nhưng họ không cố chấp vào kiến thủ (sự bám chặt vào quan điểm riêng của mình). Khi nghe pháp như thế, tuy họ không có khả năng hiểu đúng như thật lời nói bí mật rất sâu của Ta, nhưng đối với pháp này họ vẫn sinh được thắng giải, phát khởi lòng tin trong sạch, tin rằng kinh này là do Như Lai nói. Họ tin rằng kinh này hiển bày điều rất sâu xa, tương ứng với không tánh (tính chất trống rỗng, không có thực thể cố định) rất sâu xa, khó thấy, khó ngộ, không thể suy lường, không phải là cảnh giới mà sự suy lường có thể với tới, chỉ những người trí sáng suốt, xét kỹ từng chi tiết nhỏ nhiệm mới hiểu được.
Đối với nghĩa được nói trong kinh này, họ tự hạ mình mà nói rằng: "Sự giác ngộ của chư Phật là sâu xa nhất, pháp tánh của các pháp cũng sâu xa nhất, chỉ có Phật Như Lai mới khéo thấu suốt, chứ chúng ta không thể hiểu nổi. Chư Phật Như Lai vì những hữu tình có thắng giải khác nhau mà chuyển giáo pháp chân chánh. Trí thấy của chư Phật Như Lai là vô biên, còn trí thấy của chúng ta chỉ như vũng nước trong dấu chân trâu."
Đối với kinh này, tuy họ có thể cung kính giảng lại cho người khác, chép, gìn giữ, mở ra đọc, truyền bá, chí thành cúng dường, nhận lấy, tụng đọc và ôn tập, nhưng họ vẫn chưa thể y theo cách tu mà khởi công tu tập. Vì thế, đối với lời Ta nói theo mật ý rất sâu, họ không thể thông suốt. Do nhân duyên ấy, các hữu tình đó vẫn có thể tăng trưởng hai thứ tư lương phúc đức và trí tuệ, và dòng tương tục chưa thuần thục cũng có thể được thuần thục.
Có những hữu tình như đã nói trên, cho đến chưa tích lũy được tư lương phúc đức và trí tuệ bậc cao. Tính họ không ngay thẳng, không thuộc hạng người ngay thẳng. Tuy họ có khả năng suy xét điều nên bỏ, điều nên lập, nhưng lại cố chấp vào kiến thủ của mình. Khi nghe pháp như thế, họ không thể hiểu đúng như thật lời nói theo mật ý rất sâu của Ta. Đối với pháp ấy, tuy họ có sinh lòng tin hiểu, nhưng đối với nghĩa của nó thì họ bám chấp theo từng câu chữ. Họ cho rằng tất cả các pháp nhất định đều không có tự tánh, nhất định không sinh không diệt, nhất định xưa nay vốn vắng lặng, nhất định tự tánh là niết-bàn.
Do nhân duyên ấy, đối với tất cả các pháp, họ rơi vào cái thấy "không có gì cả" và cái thấy "không có tướng nào cả". Vì có cái thấy ấy, họ bác bỏ mọi tướng, cho rằng tất cả đều không có tướng. Họ chê bai, bác bỏ cả biến kế sở chấp tướng, y tha khởi tướng và viên thành thật tướng của các pháp. Vì sao? Vì có y tha khởi tướng và viên thành thật tướng thì biến kế sở chấp tướng mới có thể đặt ra được. Nếu họ thấy y tha khởi tướng và viên thành thật tướng là không có, thì họ cũng bác bỏ luôn biến kế sở chấp tướng. Cho nên nói rằng họ bác bỏ cả ba tướng.
Tuy đối với pháp của Ta họ nghĩ rằng đó là pháp, nhưng đối với cái không phải là nghĩa đúng, họ lại nghĩ rằng đó là nghĩa đúng. Vì vậy, họ giữ pháp này là pháp, và giữ cái không phải nghĩa đúng làm nghĩa đúng. Tuy nhờ tin hiểu pháp mà phúc đức của họ tăng trưởng, nhưng vì bám chấp vào cái không phải nghĩa đúng nên họ thoái mất trí tuệ. Vì trí tuệ thoái mất, họ cũng thoái mất vô lượng pháp lành rộng lớn.
Lại có những hữu tình nghe theo người ấy, cho rằng pháp là pháp, và cái không phải nghĩa đúng là nghĩa đúng. Nếu họ theo cái thấy của người kia, thì cũng nghĩ pháp là pháp, nghĩ cái không phải nghĩa đúng là nghĩa đúng, chấp pháp là pháp và chấp cái không phải nghĩa đúng là nghĩa đúng. Do nhân duyên ấy, nên biết họ cũng thoái mất pháp lành giống như người kia.
Nếu có hữu tình không theo cái thấy của người kia, mà bỗng nghe từ người kia rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh, không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn, thì liền sinh sợ hãi. Sợ hãi rồi, họ nói: "Đây không phải lời Phật, mà là lời của ma (loài chuyên phá hoại người tu hành)." Hiểu như vậy rồi, họ phỉ báng, chê bai, mắng chửi kinh này. Do nhân duyên ấy, họ bị tổn hại lớn và mắc phải nghiệp chướng (chướng ngại do nghiệp ác gây ra) lớn.
Vì lẽ đó, Ta nói rằng người nào đối với mọi tướng khởi lên cái thấy "không có tướng", và đem cái không phải nghĩa đúng mà giảng là nghĩa đúng, thì đó chính là cách tạo ra nghiệp chướng rộng lớn. Vì người ấy làm vô lượng chúng sinh sa ngã, khiến họ mắc phải nghiệp chướng lớn.
Thiện nam tử, có những hữu tình chưa gieo thiện căn, chưa làm trong sạch các chướng ngại, chưa làm thuần thục dòng tương tục, không có nhiều thắng giải, chưa tích lũy tư lương phúc đức và trí tuệ. Tính họ không ngay thẳng, không thuộc hạng người ngay thẳng. Tuy có khả năng suy xét điều nên bỏ, điều nên lập, nhưng họ luôn cố chấp vào kiến thủ của mình. Khi nghe pháp như thế, họ không thể hiểu đúng như thật lời nói theo mật ý rất sâu của Ta, và cũng không sinh lòng tin hiểu đối với pháp này. Đối với pháp này, họ nghĩ đó không phải là pháp; đối với nghĩa này, họ nghĩ đó không phải là nghĩa. Họ chấp pháp này là phi pháp, chấp nghĩa này là phi nghĩa.
Họ rêu rao rằng: "Đây không phải lời Phật, mà là lời của ma." Hiểu như vậy rồi, họ phỉ báng, chê bai, mắng chửi kinh này, bác bỏ cho là giả dối. Họ dùng vô số cách để hủy diệt, đè bẹp kinh này, và coi những người tin hiểu kinh này như kẻ thù. Trước kia họ vốn đã bị các nghiệp chướng ngăn che, nay do nhân duyên này lại bị thêm nghiệp chướng như thế ngăn che. Nghiệp chướng như thế lúc đầu thì dễ tạo ra (?), nhưng cho đến trăm nghìn câu-chi (một câu-chi là mười triệu) na-dữu-đa (một con số cực lớn) kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) vẫn không có ngày ra khỏi.
Thiện nam tử, trong giáo pháp và tỳ-nại-da mà Ta đã khéo giảng, khéo chế định, hết sức thanh tịnh, được nói ra từ tâm ý trong sạch, có những loài hữu tình như thế, và có thể thấy họ hiểu biết theo nhiều cách khác nhau."
Bấy giờ, Thế Tôn muốn nhắc lại nghĩa trên nên nói kệ (bài thơ tụng) rằng:
"Tất cả các pháp đều không có tự tánh,
Không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng,
Tự tánh các pháp luôn là niết-bàn:
Người có trí nào lại bảo lời ấy không có mật ý?
Tướng, sinh và thắng nghĩa đều không có tự tánh,
Những điều như thế Ta đều đã chỉ rõ.
Nếu không biết mật ý này của Phật,
Sẽ đánh mất con đường chân chánh, không thể đi tới.
Những người nương các con đường thanh tịnh mà được thanh tịnh,
Chỉ nương vào một con đường này, không có con đường thứ hai.
Vì thế trong đó Ta lập ra một thừa,
Chứ không phải căn tánh các loài hữu tình không có sai khác.
Trong cõi chúng sinh có vô lượng chúng sinh,
Có người chỉ độ riêng một thân mình mà đi vào tịch diệt.
Còn người có lòng đại bi dũng mãnh mà chứng niết-bàn,
Không bỏ rơi chúng sinh, thì thật là khó có được.
Cõi vô lậu (cõi đã dứt sạch phiền não) vi diệu, khó nghĩ bàn,
Sự giải thoát trong đó đều bình đẳng, không sai khác.
Mọi lợi ích đều thành tựu, lìa mê lầm và khổ đau,
Có hai cách nói khác nữa là thường còn và an vui."
Bấy giờ, Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh lại thưa với Phật:
"Bạch Thế Tôn! Lời nói theo mật ý của chư Phật Như Lai thật kỳ lạ hiếm có, vi diệu và vi diệu nhất, sâu xa và sâu xa nhất, khó thông suốt và khó thông suốt nhất. Nay con hiểu nghĩa Thế Tôn đã nói như sau.
Có những tướng trạng làm chỗ nương cho biến kế sở chấp tướng, là đối tượng mà tâm phân biệt vận hành. Trong những tướng trạng ấy, người ta dùng tên gọi giả đặt ra mà gọi là sắc uẩn (nhóm thân thể vật chất), hoặc theo tướng tự tánh, hoặc theo tướng sai biệt. Người ta cũng dùng tên gọi giả đặt ra mà gọi là sắc uẩn sinh, sắc uẩn diệt, cùng sự dứt hẳn và hiểu biết trọn vẹn sắc uẩn, hoặc theo tướng tự tánh, hoặc theo tướng sai biệt. Đó gọi là biến kế sở chấp tướng. Bạch Thế Tôn, dựa vào đây mà Ngài đặt ra tướng vô tự tánh tánh của các pháp.
Chính những tướng trạng làm chỗ nương cho biến kế sở chấp tướng, là đối tượng mà tâm phân biệt vận hành, thì gọi là y tha khởi tướng. Bạch Thế Tôn, dựa vào đây mà Ngài đặt ra sinh vô tự tánh tánh của các pháp, và một phần thắng nghĩa vô tự tánh tánh.
Nay con hiểu nghĩa Thế Tôn đã nói như sau: ngay trong những tướng trạng làm chỗ nương cho biến kế sở chấp tướng, là đối tượng mà tâm phân biệt vận hành ấy, vì biến kế sở chấp tướng không có thật, nên chính tự tánh ấy là vô tự tánh tánh. Đó là pháp vô ngã, là chân như (cái chân thật như vốn là thế, bản tính chân thật của mọi pháp), là đối tượng của trí thanh tịnh, và gọi là viên thành thật tướng. Bạch Thế Tôn, dựa vào đây mà Ngài đặt ra một phần thắng nghĩa vô tự tánh tánh.
Như đối với sắc uẩn, đối với các uẩn còn lại cũng đều nên giảng rộng như thế. Như đối với các uẩn, đối với mười hai xứ, trong từng xứ một cũng đều nên giảng rộng như thế. Đối với mười hai hữu chi (mười hai mắt xích trong vòng nhân duyên sinh tử), trong từng chi một cũng đều nên giảng rộng như thế. Đối với bốn loại thực, trong từng loại một cũng đều nên giảng rộng như thế. Đối với sáu giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức) và mười tám giới, trong từng giới một cũng đều nên giảng rộng như thế.
Nay con hiểu nghĩa Thế Tôn đã nói như sau: trong những tướng trạng làm chỗ nương cho biến kế sở chấp tướng, là đối tượng mà tâm phân biệt vận hành, người ta dùng tên gọi giả đặt ra mà gọi là khổ đế (chân lý về khổ), cùng sự hiểu biết trọn vẹn khổ đế, hoặc theo tướng tự tánh, hoặc theo tướng sai biệt. Đó gọi là biến kế sở chấp tướng. Bạch Thế Tôn, dựa vào đây mà Ngài đặt ra tướng vô tự tánh tánh của các pháp. Chính những tướng trạng làm chỗ nương cho biến kế sở chấp tướng ấy thì gọi là y tha khởi tướng. Bạch Thế Tôn, dựa vào đây mà Ngài đặt ra sinh vô tự tánh tánh của các pháp, và một phần thắng nghĩa vô tự tánh tánh.
Nay con hiểu nghĩa Thế Tôn đã nói như sau: ngay trong những tướng trạng ấy, vì biến kế sở chấp tướng không có thật, nên chính tự tánh ấy là vô tự tánh tánh. Đó là pháp vô ngã, là chân như, là đối tượng của trí thanh tịnh, và gọi là viên thành thật tướng. Bạch Thế Tôn, dựa vào đây mà Ngài đặt ra một phần thắng nghĩa vô tự tánh tánh.
Như đối với khổ đế, đối với các đế còn lại cũng đều nên giảng rộng như thế. Như đối với các thánh đế, đối với các niệm trụ, chánh đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi và đạo chi (các phần của Bát chánh đạo), cũng đều nên giảng rộng từng điều một như thế.
Nay con hiểu nghĩa Thế Tôn đã nói như sau: trong những tướng trạng làm chỗ nương cho biến kế sở chấp tướng, là đối tượng mà tâm phân biệt vận hành, người ta dùng tên gọi giả đặt ra mà gọi là chánh định (sự định tâm đúng đắn), cùng cái mà chánh định đối trị được và cái bị đối trị. Người ta cũng gọi như thế về sự chánh tu: chưa sinh thì làm cho sinh, đã sinh thì giữ vững không quên, tu thêm gấp bội cho tăng trưởng rộng lớn, hoặc theo tướng tự tánh, hoặc theo tướng sai biệt. Đó gọi là biến kế sở chấp tướng. Bạch Thế Tôn, dựa vào đây mà Ngài đặt ra tướng vô tự tánh tánh của các pháp. Chính những tướng trạng làm chỗ nương cho biến kế sở chấp tướng ấy thì gọi là y tha khởi tướng. Bạch Thế Tôn, dựa vào đây mà Ngài đặt ra sinh vô tự tánh tánh của các pháp, và một phần thắng nghĩa vô tự tánh tánh.
Nay con hiểu nghĩa Thế Tôn đã nói như sau: ngay trong những tướng trạng ấy, vì biến kế sở chấp tướng không có thật, nên chính tự tánh ấy là vô tự tánh tánh. Đó là pháp vô ngã, là chân như, là đối tượng của trí thanh tịnh, và gọi là viên thành thật tướng. Bạch Thế Tôn, dựa vào đây mà Ngài đặt ra một phần thắng nghĩa vô tự tánh tánh của các pháp.
Bạch Thế Tôn! Ví như vị thuốc tỳ-thấp-phược (một vị thuốc dùng chung được cho mọi bài thuốc; có thuyết cho là gừng khô) nên được thêm vào trong mọi phương thuốc bột và thuốc tiên. Cũng vậy, bạch Thế Tôn, lời dạy liễu nghĩa (nói rõ ràng trọn vẹn ý nghĩa) về vô tự tánh tánh, dựa trên câu "các pháp đều không có tự tánh, không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn", nên được đặt vào khắp tất cả các kinh bất liễu nghĩa.
Bạch Thế Tôn! Ví như nền vẽ (lớp nền để vẽ tranh màu) có khắp trong mọi bức tranh màu. Dù màu xanh, màu vàng, màu đỏ hay màu trắng, các bức tranh đều cùng một vị (cùng một bản chất) trên nền ấy, và nền ấy lại làm cho bức tranh hiện rõ ra. Cũng vậy, bạch Thế Tôn, lời dạy liễu nghĩa về vô tự tánh tánh, dựa trên câu "các pháp đều không có tự tánh…" cho đến "tự tánh là niết-bàn", có khắp trong tất cả các kinh bất liễu nghĩa và cùng một vị, lại làm hiện rõ những nghĩa chưa rõ ràng trong các kinh ấy.
Bạch Thế Tôn! Ví như trong mọi món ngon đã nấu chín, các loại bánh và trái cây, nếu cho thêm bơ chín (bơ sữa đã nấu) vào thì càng thêm hương vị thơm ngon. Cũng vậy, bạch Thế Tôn, lời dạy liễu nghĩa về vô tự tánh tánh, dựa trên câu "các pháp đều không có tự tánh…" cho đến "tự tánh là niết-bàn", khi đặt vào trong tất cả các kinh bất liễu nghĩa thì làm sinh ra niềm hoan hỷ thù thắng.
Bạch Thế Tôn! Ví như hư không có khắp mọi nơi, đều cùng một vị, và không ngăn trở bất cứ việc làm nào. Cũng vậy, bạch Thế Tôn, lời dạy liễu nghĩa về vô tự tánh tánh, dựa trên câu "các pháp đều không có tự tánh…" cho đến "tự tánh là niết-bàn", có khắp trong tất cả các kinh bất liễu nghĩa, đều cùng một vị, và không ngăn trở bất cứ việc tu tập nào của Thanh văn, Độc giác và đại chúng."
Nói lời ấy xong,
Thế Tôn khen ngợi Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh:
"Hay thay, hay thay! Thiện nam tử, nay ông đã khéo hiểu ý nghĩa trong lời nói theo mật ý rất sâu của Như Lai. Ông lại khéo đặt ra ví dụ cho nghĩa này, đó là vị thuốc tỳ-thấp-phược ở thế gian, nền vẽ của tranh màu, bơ chín và hư không. Thắng Nghĩa Sinh, đúng như thế, đúng như thế, không có gì khác. Đúng như thế, ông nên thọ trì (tiếp nhận và gìn giữ)."
Bấy giờ, Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh lại thưa với Phật:
"Bạch Thế Tôn! Thuở trước, vào thời kỳ thứ nhất, tại vườn Thí Lộc (vườn nai, tức vườn Lộc Uyển) ở chốn Tiên Nhân Đọa Xứ (nơi các vị tiên rơi xuống) thuộc thành Bà-la-nại (thành Varanasi ở Ấn Độ), Ngài chỉ vì những người phát tâm theo Thanh văn thừa mà dùng tướng của Bốn đế để chuyển pháp luân chân chánh (giảng dạy giáo pháp; ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi). Tuy điều đó rất kỳ lạ, rất hiếm có, trước đó trong mọi thế gian, chư thiên và loài người không ai có thể chuyển pháp luân đúng như pháp như vậy, nhưng pháp luân được chuyển vào thời ấy vẫn còn có cái cao hơn, còn có chỗ để người ta bắt bẻ, là chưa liễu nghĩa, và là chỗ dựa cho các cuộc tranh luận.
Bạch Thế Tôn! Xưa kia, vào thời kỳ thứ hai, Ngài chỉ vì những người phát tâm tu theo Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường tu để thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh) mà dựa trên câu "tất cả các pháp đều không có tự tánh, không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn", dùng cách ẩn kín để chuyển pháp luân chân chánh. Tuy điều đó càng kỳ lạ hơn, rất hiếm có, nhưng pháp luân được chuyển vào thời ấy cũng vẫn còn có cái cao hơn, còn có chỗ để người ta bắt bẻ, vẫn chưa liễu nghĩa, và là chỗ dựa cho các cuộc tranh luận.
Bạch Thế Tôn! Nay, vào thời kỳ thứ ba, Ngài vì khắp những người phát tâm theo mọi thừa, dựa trên vô tự tánh tánh của câu "tất cả các pháp đều không có tự tánh, không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn", mà dùng cách hiển bày rõ ràng để chuyển pháp luân chân chánh. Điều này kỳ lạ bậc nhất, hiếm có nhất. Pháp luân mà Thế Tôn chuyển hôm nay không còn gì cao hơn, không còn chỗ để bắt bẻ, là liễu nghĩa chân thật, không phải là chỗ dựa cho các cuộc tranh luận.
Bạch Thế Tôn! Nếu có thiện nam tử hay thiện nữ nhân (người con gái hiền lành), đối với lời dạy liễu nghĩa rất sâu mà Như Lai đã nói dựa trên câu "tất cả các pháp đều không có tự tánh, không sinh không diệt, xưa nay vốn vắng lặng, tự tánh là niết-bàn", nghe rồi tin hiểu, chép, gìn giữ, cúng dường, truyền bá, nhận lấy, tụng đọc, tu tập, suy nghĩ đúng lẽ, rồi y theo cách tu mà khởi công tu tập, thì người ấy sinh được bao nhiêu phúc?"
Nói lời ấy xong,
Thế Tôn bảo Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh:
"Thắng Nghĩa Sinh, phúc mà thiện nam tử hay thiện nữ nhân ấy sinh ra là vô lượng, vô số, khó có thể dùng ví dụ mà biết hết. Nay Ta vì ông nói qua một phần nhỏ.
Như đất trên đầu móng tay so với đất của cả mặt đất: không bằng một phần trăm, không bằng một phần nghìn, không bằng một phần trăm nghìn, cho đến dùng phép đếm, phép tính, phép ví dụ đến phần ưu-ba-ni-sát-đàm (phần nhỏ nhất không thể chia được nữa) cũng không bằng một. Hoặc như nước trong dấu chân trâu so với nước của bốn biển lớn: không bằng một phần trăm, nói rộng ra cho đến phần ưu-ba-ni-sát-đàm cũng không bằng một.
Cũng vậy, đối với các kinh bất liễu nghĩa, công đức có được do nghe rồi tin hiểu, nói rộng ra cho đến y theo cách tu mà khởi công tu tập, đem so với công đức tích được do nghe rồi tin hiểu lời dạy trong kinh liễu nghĩa đã nói ở đây, nói rộng ra cho đến y theo cách tu mà khởi công tu tập, thì không bằng một phần trăm, nói rộng ra cho đến phần ưu-ba-ni-sát-đàm cũng không bằng một."
Nói lời ấy xong,
Bấy giờ, Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh lại thưa với Phật:
"Bạch Thế Tôn! Trong pháp môn (cửa ngõ của giáo pháp, tức bài giảng) Giải Thâm Mật này, lời dạy này nên gọi tên là gì? Con nên vâng giữ như thế nào?"
Phật bảo Bồ-tát Thắng Nghĩa Sinh: "Thiện nam tử, lời dạy này tên là Lời Dạy Liễu Nghĩa Về Thắng Nghĩa. Ông nên vâng giữ Lời Dạy Liễu Nghĩa Về Thắng Nghĩa này."
Khi giảng Lời Dạy Liễu Nghĩa Về Thắng Nghĩa này, trong đại hội có sáu trăm nghìn chúng sinh phát tâm cầu A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Ba trăm nghìn vị Thanh văn xa lìa bụi bặm và cấu bẩn của phiền não, đối với các pháp được pháp nhãn tịnh (con mắt thấy rõ chân lý trở nên trong sạch, tức bước đầu chứng ngộ). Một trăm năm mươi nghìn vị Thanh văn dứt sạch hẳn các lậu (phiền não, ví như chỗ rò rỉ làm tâm chảy mất vào sinh tử), tâm được giải thoát. Bảy mươi lăm nghìn vị Bồ-tát được vô sinh pháp nhẫn (sự an trụ vững vàng, không lay chuyển trong chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt).
Kinh Giải Thâm Mật, quyển thứ hai.
Kinh Giải Thâm Mật, quyển thứ ba.
Pháp sư Tam tạng (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang đời Đại Đường vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video