Phẩm thứ sáu: Phân biệt Du-già (du-già: phép tu hành làm cho tâm hợp nhất với chân lý, ở đây chủ yếu là tu thiền định và quán chiếu)
Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Từ Thị (Bồ-tát: người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; ma-ha-tát: bậc đại sĩ, Bồ-tát lớn; Từ Thị tức Bồ-tát Di-lặc, vị Phật tương lai) thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính), Bồ-tát dựa vào đâu, đứng vững ở đâu mà tu xa-ma-tha (chỉ: phép tu làm tâm lắng xuống, dừng trụ yên định vào một chỗ) và tì-bát-xá-na (quán: phép tu dùng trí tuệ quán sát, phân tích rõ đối tượng) trong Đại thừa (cỗ xe lớn: đường lối tu hành nhằm tự giác ngộ và cứu độ tất cả chúng sinh)?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử (người con trai tốt lành, lời Phật gọi người nghe), nên biết: Bồ-tát lấy giáo pháp giả lập (giáo pháp được tạm đặt ra bằng ngôn từ, khái niệm để chỉ dạy) và lấy việc không bỏ nguyện cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật) làm chỗ dựa, làm chỗ đứng vững, mà tu xa-ma-tha và tì-bát-xá-na trong Đại thừa."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Như Thế Tôn đã dạy có bốn loại sở duyên cảnh sự (đối tượng mà tâm hướng tới, nương vào khi tu thiền): một là đối tượng là ảnh tượng có phân biệt (hình ảnh hiện ra trong tâm khi thiền định mà tâm còn quán sát, phân tích); hai là đối tượng là ảnh tượng không phân biệt (hình ảnh trong định mà tâm chỉ an trú, không phân tích); ba là đối tượng là sự biên tế (giới hạn tột cùng của sự vật: biết hết phạm vi và bản chất thật của mọi pháp); bốn là đối tượng là sở tác thành biện (việc cần làm đã hoàn thành: kết quả viên mãn của sự tu tập, tức sự chuyển hoá thân tâm). Trong bốn loại này, mấy loại là đối tượng của xa-ma-tha, mấy loại là đối tượng của tì-bát-xá-na, mấy loại là đối tượng chung của cả hai?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, một loại là đối tượng của xa-ma-tha, tức ảnh tượng không phân biệt. Một loại là đối tượng của tì-bát-xá-na, tức ảnh tượng có phân biệt. Hai loại là đối tượng chung của cả hai, tức sự biên tế và sở tác thành biện."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, Bồ-tát nương vào bốn loại đối tượng của xa-ma-tha và tì-bát-xá-na này như thế nào để có thể cầu được xa-ma-tha và khéo léo trong tì-bát-xá-na?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, như giáo pháp giả lập mà Ta đã nói cho các Bồ-tát, tức là: khế kinh (những lời Phật dạy bằng văn xuôi), ứng tụng (kệ tụng nhắc lại ý đoạn văn xuôi trước đó), ký biệt (lời Phật thọ ký, báo trước việc tương lai của đệ tử, hoặc giải thích phân biệt), phúng tụng (kệ tụng đứng riêng), tự thuyết (lời Phật tự nói ra không đợi ai hỏi), nhân duyên (lời dạy kể duyên cớ vì sao Phật nói pháp hay chế giới), thí dụ (lời dạy dùng ví dụ), bản sự (chuyện đời trước của các đệ tử), bản sinh (chuyện các đời trước của chính Phật), phương quảng (giáo lý sâu rộng), hi pháp (chuyện hiếm có, nhiệm mầu), luận nghị (phần bàn luận, phân tích giáo lý). Bồ-tát đối với các pháp ấy khéo nghe, khéo nhận lấy, lời nói thì khéo thông thuộc, ý thì khéo suy xét, sự thấy hiểu thì khéo thấu suốt.
Rồi chính đối với những pháp đã khéo suy nghĩ đó, Bồ-tát ở một mình nơi vắng vẻ, tác ý (khởi tâm hướng chú ý vào đối tượng) suy nghĩ. Lại chính đối với cái tâm đang suy nghĩ ấy, bên trong giữ tâm nối tiếp liên tục mà tác ý suy nghĩ. Do thực hành đúng đắn như vậy và an trú nhiều lần, liền sinh khởi thân khinh an và tâm khinh an (trạng thái thân và tâm nhẹ nhàng, thư thái, dễ điều khiển, không còn nặng nề). Đó gọi là xa-ma-tha. Bồ-tát như vậy là có thể cầu được xa-ma-tha.
Vị ấy do đạt được thân tâm khinh an làm chỗ dựa, nên chính đối với những pháp đã khéo suy nghĩ đó, coi chúng là ảnh tượng do tam-ma-địa (định: trạng thái tâm chuyên chú vững vàng vào một đối tượng) bên trong hiện ra, quán sát và hiểu biết chắc chắn về chúng, buông bỏ tướng của tâm (không còn nhắm vào bản thân cái tâm nữa). Chính đối với ý nghĩa của những điều cần biết là ảnh tượng trong tam-ma-địa đó, vị ấy có thể suy xét đúng đắn, suy xét đến tột cùng, tìm hiểu khắp cả, xét nghiệm kỹ lưỡng khắp cả; hoặc chấp nhận, hoặc ưa thích, hoặc hiểu biết, hoặc thấy rõ, hoặc quán chiếu. Đó gọi là tì-bát-xá-na. Bồ-tát như vậy là khéo léo trong tì-bát-xá-na."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu các Bồ-tát lấy tâm làm đối tượng, bên trong suy nghĩ về tâm, mà cho đến khi chưa đạt được thân tâm khinh an, thì sự tác ý ấy nên gọi là gì?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, đó chưa phải tác ý xa-ma-tha, mà là tác ý tương ứng với thắng giải (sự hiểu biết quyết định, tin chắc) thuận theo xa-ma-tha."
"Bạch Thế Tôn, nếu các Bồ-tát cho đến khi chưa đạt được thân tâm khinh an, mà đối với các pháp đã suy nghĩ, coi là ảnh tượng đối tượng trong tam-ma-địa bên trong, tác ý suy nghĩ, thì sự tác ý ấy nên gọi là gì?"
"Này thiện nam tử, đó chưa phải tác ý tì-bát-xá-na, mà là tác ý tương ứng với thắng giải thuận theo tì-bát-xá-na."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, con đường xa-ma-tha và con đường tì-bát-xá-na nên nói là khác nhau hay nên nói là không khác nhau?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, nên nói là không phải khác mà cũng không phải không khác. Vì sao không phải khác? Vì xa-ma-tha lấy chính cái tâm làm đối tượng của tì-bát-xá-na làm đối tượng của mình. Vì sao không phải không khác? Vì ảnh tượng có phân biệt không phải là đối tượng của xa-ma-tha."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, những ảnh tượng hiện ra trong tam-ma-địa của tì-bát-xá-na, chúng với cái tâm này nên nói là khác hay không khác?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, nên nói là không khác. Vì sao? Vì ảnh tượng ấy chỉ là thức (cái biết, tâm nhận biết). Này thiện nam tử, Ta nói đối tượng của thức chỉ là do thức hiện ra mà thôi."
"Bạch Thế Tôn, nếu ảnh tượng hiện ra ấy không khác với cái tâm này, thì sao tâm này lại thấy được chính tâm này?"
"Này thiện nam tử, ở đây không có chút pháp nào thấy được chút pháp nào. Nhưng khi chính tâm này sinh ra như thế, thì liền có ảnh tượng như thế hiện ra. Này thiện nam tử, ví như nhờ mặt gương sáng sạch, lấy vật thật làm duyên mà lại thấy chính vật thật, vậy mà người ta bảo: 'Nay tôi thấy ảnh', và cho rằng ngoài vật thật ra có riêng một ảnh tượng hiện ra. Cũng vậy, khi tâm này sinh ra, có ảnh tượng trong tam-ma-địa hiện ra, trông tựa như khác với tâm."
"Bạch Thế Tôn, nếu các hữu tình (chúng sinh có tình thức) ở trong trạng thái bình thường tự nhiên, thì những ảnh tượng mà tâm hướng tới khi duyên vào sắc (hình tướng vật chất) và các cảnh khác, chúng với tâm này cũng không khác ư?"
"Này thiện nam tử, cũng không khác. Nhưng những kẻ phàm phu ngu muội, do nhận thức điên đảo (thấy sai, trái ngược với sự thật), nên đối với các ảnh tượng không thể biết đúng như thật rằng chúng chỉ là thức, mà hiểu một cách điên đảo."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, đến mức nào thì nên nói Bồ-tát chuyên một bề tu tì-bát-xá-na?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, khi tác ý liên tục chỉ suy nghĩ về tướng của tâm (tức các ảnh tượng)."
"Bạch Thế Tôn, đến mức nào thì nên nói Bồ-tát chuyên một bề tu xa-ma-tha?"
"Này thiện nam tử, khi tác ý liên tục chỉ suy nghĩ về tâm vô gián (cái tâm nối tiếp không gián đoạn, đang duyên vào ảnh tượng)."
"Bạch Thế Tôn, đến mức nào thì nên nói xa-ma-tha và tì-bát-xá-na của Bồ-tát hoà hợp cùng vận hành?"
"Này thiện nam tử, khi suy nghĩ đúng đắn về tâm nhất cảnh tính (trạng thái tâm chuyên nhất vào một đối tượng)."
"Bạch Thế Tôn, thế nào là tướng của tâm?"
"Này thiện nam tử, tức là ảnh tượng có phân biệt hiện ra trong tam-ma-địa, là đối tượng của tì-bát-xá-na."
"Bạch Thế Tôn, thế nào là tâm vô gián?"
"Này thiện nam tử, tức là cái tâm duyên vào ảnh tượng ấy, là đối tượng của xa-ma-tha."
"Bạch Thế Tôn, thế nào là tâm nhất cảnh tính?"
"Này thiện nam tử, tức là thấu suốt rằng ảnh tượng hiện ra (?) trong tam-ma-địa chỉ là thức; hoặc sau khi thấu suốt điều đó lại suy nghĩ về tính như (chân như: bản chất chân thật, như vậy, không đổi của mọi sự vật)."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, tì-bát-xá-na có tất cả mấy loại?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, nói gọn có ba loại: một là tì-bát-xá-na có tướng; hai là tì-bát-xá-na tìm cầu; ba là tì-bát-xá-na xét nghiệm. Thế nào là tì-bát-xá-na có tướng? Là tì-bát-xá-na chỉ thuần suy nghĩ về ảnh tượng có phân biệt hiện ra trong tam-ma-địa. Thế nào là tì-bát-xá-na tìm cầu? Là do trí tuệ, đối với những pháp nào chưa hiểu rõ, nhằm hiểu rõ chúng, mà khắp nơi tác ý suy nghĩ. Thế nào là tì-bát-xá-na xét nghiệm? Là do trí tuệ, đối với những pháp đã hiểu rõ, nhằm khéo chứng nghiệm và đạt được giải thoát tột cùng, mà khắp nơi tác ý suy nghĩ."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, xa-ma-tha này có tất cả mấy loại?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, chính do thuận theo cái tâm vô gián ấy (tương ứng với ba loại tì-bát-xá-na), nên biết xa-ma-tha ở đây cũng có ba loại. Lại có tám loại, tức là từ sơ tịnh lự (tầng thiền định thứ nhất; tịnh lự là trạng thái thiền định lắng lặng mà suy xét) cho đến phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng định cao nhất của cõi vô sắc, nơi tâm tưởng cực kỳ vi tế, không thể nói là có tưởng mà cũng không thể nói là không có tưởng), mỗi tầng có một loại xa-ma-tha. Lại có bốn loại, tức là trong tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không giới hạn): từ (ban vui), bi (cứu khổ), hỉ (vui theo niềm vui của người), xả (buông bỏ, bình đẳng không thiên lệch), mỗi tâm có một loại xa-ma-tha."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, như Ngài có nói xa-ma-tha và tì-bát-xá-na nương vào pháp, lại có nói xa-ma-tha và tì-bát-xá-na không nương vào pháp. Thế nào gọi là xa-ma-tha và tì-bát-xá-na nương vào pháp? Thế nào gọi là xa-ma-tha và tì-bát-xá-na không nương vào pháp?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, nếu các Bồ-tát theo những nội dung giáo pháp đã tiếp nhận, đã suy nghĩ trước đó, mà đối với ý nghĩa của chúng đạt được xa-ma-tha và tì-bát-xá-na, thì gọi là xa-ma-tha và tì-bát-xá-na nương vào pháp. Nếu các Bồ-tát không cần đến những nội dung giáo pháp đã tiếp nhận, đã suy nghĩ, mà chỉ nương vào lời răn dạy, chỉ bảo của người khác, rồi đối với ý nghĩa đạt được xa-ma-tha và tì-bát-xá-na, như quán xác chết bầm xanh, xác chết rữa nát có mủ v.v., hoặc quán tất cả các hành (mọi sự vật được tạo thành do nhân duyên) đều vô thường (không thường còn), hoặc các hành là khổ, hoặc tất cả các pháp đều vô ngã (không có cái 'ta' chủ thể thường hằng), hoặc niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não và khổ đau, ra khỏi sinh tử) là vắng lặng tuyệt đối — những loại xa-ma-tha và tì-bát-xá-na như thế gọi là không nương vào pháp.
Do nương vào pháp mà đạt được xa-ma-tha và tì-bát-xá-na, nên Ta đặt tên là Bồ-tát tùy pháp hành (người tu theo giáo pháp tự mình hiểu), là bậc lợi căn (căn cơ sắc bén, nhanh hiểu). Do không nương vào pháp mà đạt được xa-ma-tha và tì-bát-xá-na, nên Ta đặt tên là Bồ-tát tùy tín hành (người tu theo lòng tin vào lời người khác dạy), là bậc độn căn (căn cơ chậm lụt)."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, như Ngài có nói xa-ma-tha và tì-bát-xá-na duyên vào pháp riêng biệt, lại có nói xa-ma-tha và tì-bát-xá-na duyên vào pháp tổng hợp. Thế nào gọi là duyên vào pháp riêng biệt? Thế nào gọi là duyên vào pháp tổng hợp?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, nếu các Bồ-tát duyên vào từng pháp riêng biệt như khế kinh v.v., đối với những pháp đã tiếp nhận, đã suy nghĩ mà tu xa-ma-tha và tì-bát-xá-na, thì gọi là xa-ma-tha và tì-bát-xá-na duyên vào pháp riêng biệt. Nếu các Bồ-tát duyên vào tất cả các pháp như khế kinh v.v., gom lại thành một khối, một đống, một phần, một nhóm, rồi tác ý suy nghĩ rằng: tất cả các pháp này đều thuận theo chân như, hướng về chân như, sắp đi vào chân như; thuận theo bồ-đề (giác ngộ), thuận theo niết-bàn, thuận theo chuyển y (sự chuyển đổi tận gốc chỗ nương của thân tâm, từ ô nhiễm thành thanh tịnh) và hướng về, sắp đi vào những điều ấy; tất cả các pháp này đều tuyên nói vô lượng vô số pháp lành — suy nghĩ như vậy mà tu xa-ma-tha và tì-bát-xá-na, thì gọi là xa-ma-tha và tì-bát-xá-na duyên vào pháp tổng hợp."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, như Ngài có nói xa-ma-tha và tì-bát-xá-na duyên vào pháp tổng hợp nhỏ, lại nói duyên vào pháp tổng hợp lớn, lại nói duyên vào pháp tổng hợp vô lượng. Thế nào gọi là duyên vào pháp tổng hợp nhỏ? Thế nào gọi là duyên vào pháp tổng hợp lớn? Thế nào gọi là duyên vào pháp tổng hợp vô lượng?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, nếu duyên vào từng khế kinh riêng biệt cho đến từng luận nghị riêng biệt, gom làm một khối v.v. mà tác ý suy nghĩ, nên biết đó gọi là duyên vào pháp tổng hợp nhỏ. Nếu duyên vào tất cả các pháp như khế kinh v.v. đã tiếp nhận, đã suy nghĩ, gom làm một khối v.v. mà tác ý suy nghĩ, chứ không duyên riêng từng cái, nên biết đó gọi là duyên vào pháp tổng hợp lớn. Nếu duyên vào vô lượng giáo pháp của Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như), vô lượng câu và chữ của pháp, vô lượng điều được trí tuệ càng về sau càng soi sáng, gom làm một khối v.v. mà tác ý suy nghĩ, chứ không chỉ duyên vào những gì đã tiếp nhận, đã suy nghĩ, nên biết đó gọi là duyên vào pháp tổng hợp vô lượng."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, Bồ-tát đến mức nào thì gọi là đã đạt được xa-ma-tha và tì-bát-xá-na duyên vào pháp tổng hợp?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, do năm duyên, nên biết là đã đạt được. Một là khi suy nghĩ, trong từng sát-na (khoảnh khắc cực ngắn), làm tan chảy tất cả chỗ nương thô trọng (trạng thái nặng nề, thô cứng, kém linh hoạt của thân tâm do hạt giống phiền não gây ra). Hai là lìa các loại tưởng (khái niệm, hình tướng trong tâm), được niềm vui của pháp. Ba là hiểu rõ ánh sáng của pháp vô lượng khắp mười phương, không có tướng sai khác. Bốn là tướng không phân biệt thuộc phần thanh tịnh, tương ứng với sự hoàn thành viên mãn việc cần làm, thường hiện ra trước mắt. Năm là để làm cho pháp thân (thân chân lý của Phật, tức các công đức và chân như mà Phật chứng được) được thành tựu viên mãn, thu nhận những nhân ngày càng thù thắng, vi diệu hơn về sau."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, xa-ma-tha và tì-bát-xá-na duyên vào pháp tổng hợp này, nên biết từ đâu gọi là thấu suốt, từ đâu gọi là đạt được?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, từ Cực hỉ địa (tầng bậc thứ nhất trong mười tầng bậc tu chứng của Bồ-tát, gọi là 'đất vui mừng tột độ', vì lần đầu thấy chân lý) gọi là thấu suốt; từ Phát quang địa thứ ba (tầng bậc 'phát ra ánh sáng' trí tuệ) mới gọi là đạt được. Này thiện nam tử, Bồ-tát mới bắt đầu tu cũng nên theo đó học tác ý này; tuy chưa đáng khen ngợi nhưng không nên lười biếng bỏ dở."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, xa-ma-tha và tì-bát-xá-na này, thế nào gọi là tam-ma-địa có tầm có tứ? Thế nào gọi là tam-ma-địa không tầm chỉ có tứ? Thế nào gọi là tam-ma-địa không tầm không tứ?" (tầm: sự suy xét thô, tìm kiếm đối tượng một cách đại lược; tứ: sự suy xét tinh tế, xem xét kỹ lưỡng.)
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, đối với các tướng của pháp được nắm bắt bằng tầm và tứ, nếu có sự lãnh nhận và quán sát thô rõ, thì những xa-ma-tha và tì-bát-xá-na ấy gọi là tam-ma-địa có tầm có tứ. Nếu đối với tướng ấy tuy không có sự lãnh nhận và quán sát thô rõ, nhưng có sự ghi nhớ ánh sáng vi tế của nó mà lãnh nhận và quán sát, thì những xa-ma-tha và tì-bát-xá-na ấy gọi là tam-ma-địa không tầm chỉ có tứ. Nếu đối với tất cả các tướng của pháp ấy đều không tác ý mà lãnh nhận và quán sát, thì những xa-ma-tha và tì-bát-xá-na ấy gọi là tam-ma-địa không tầm không tứ.
Lại nữa, này thiện nam tử, nếu là xa-ma-tha và tì-bát-xá-na tìm cầu, thì gọi là tam-ma-địa có tầm có tứ. Nếu là xa-ma-tha và tì-bát-xá-na xét nghiệm, thì gọi là tam-ma-địa không tầm chỉ có tứ. Nếu là xa-ma-tha và tì-bát-xá-na duyên vào pháp tổng hợp, thì gọi là tam-ma-địa không tầm không tứ."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là chỉ tướng (dấu hiệu, cách làm cho tâm lắng dừng)? Thế nào là cử tướng (cách làm cho tâm phấn chấn, nâng lên)? Thế nào là xả tướng (cách để tâm buông thả tự nhiên, quân bình)?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, khi tâm trạo cử (dao động, xao lãng, bồn chồn), hoặc khi sợ tâm sẽ trạo cử, thì tác ý về những pháp đáng nhàm chán và tác ý về cái tâm vô gián ấy; đó gọi là chỉ tướng. Khi tâm chìm lặn (hôn trầm, uể oải, mờ mịt), hoặc khi sợ tâm sẽ chìm lặn, thì tác ý về những pháp đáng vui mừng và tác ý về tướng của tâm ấy; đó gọi là cử tướng. Khi ở trên con đường chuyên một bề chỉ, hoặc con đường chuyên một bề quán, hoặc con đường cả hai cùng vận hành, mà không (?) bị hai tùy phiền não (những phiền não phụ đi theo phiền não gốc; ở đây là trạo cử và chìm lặn) làm ô nhiễm, thì những tác ý không cần dụng công, và mọi tác ý trong lúc tâm tự nhiên vận hành, đó gọi là xả tướng."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát tu xa-ma-tha và tì-bát-xá-na biết pháp và biết nghĩa. Thế nào là biết pháp? Thế nào là biết nghĩa?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, các Bồ-tát ấy do năm tướng mà hiểu biết pháp: một là biết danh, hai là biết cú, ba là biết văn, bốn là biết riêng, năm là biết chung. Thế nào là danh (tên gọi)? Là những tên được đặt ra tạm thời để chỉ tự tính của sự vật trong tất cả các pháp nhiễm (ô nhiễm) và tịnh (thanh tịnh). Thế nào là cú (câu)? Là chính trong sự tập hợp các danh ấy, có thể theo đó nói ra các nghĩa nhiễm và tịnh, làm chỗ dựa để kiến lập. Thế nào là văn (chữ)? Là những chữ làm chỗ nương cho cả hai thứ trên. Thế nào là hiểu biết riêng từng cái? Là do tác ý duyên vào từng đối tượng riêng biệt. Thế nào là hiểu biết tổng hợp? Là do tác ý duyên vào đối tượng tổng hợp. Tất cả những điều như vậy tóm gọn làm một, gọi là biết pháp. Như vậy gọi là Bồ-tát biết pháp.
Này thiện nam tử, các Bồ-tát ấy do mười tướng mà hiểu biết nghĩa: một là biết tận sở hữu tính (tính 'có đến đâu': toàn bộ số lượng, phạm vi của sự vật); hai là biết như sở hữu tính (tính 'có như thế nào': bản chất chân thật của sự vật); ba là biết nghĩa năng thủ (cái nắm bắt, chủ thể nhận biết); bốn là biết nghĩa sở thủ (cái bị nắm bắt, đối tượng được nhận biết); năm là biết nghĩa kiến lập (nơi chốn được dựng nên, tức thế giới); sáu là biết nghĩa thụ dụng (sự hưởng dùng); bảy là biết nghĩa điên đảo; tám là biết nghĩa không điên đảo; chín là biết nghĩa tạp nhiễm (ô nhiễm lẫn lộn); mười là biết nghĩa thanh tịnh.
Này thiện nam tử, tận sở hữu tính là tất cả giới hạn của từng loại riêng biệt trong các pháp tạp nhiễm và thanh tịnh; đó gọi là tận sở hữu tính ở đây. Ví như số năm của uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc – thân thể vật chất, thụ – cảm giác, tưởng – tri giác, hành – ý chí và các tâm hành, thức – sự nhận biết), số sáu của nội xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), số sáu của ngoại xứ (sáu đối tượng: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, các pháp), tất cả như vậy.
Như sở hữu tính là chân như có trong tất cả các pháp nhiễm và tịnh; đó gọi là như sở hữu tính ở đây. Nó lại có bảy loại. Một là lưu chuyển chân như, tức tính không có trước sau (không có điểm khởi đầu) của tất cả các hành. Hai là tướng chân như, tức tính bổ-đặc-già-la vô ngã (con người không có cái 'ta' thật; bổ-đặc-già-la là chủ thể luân hồi, con người) và tính pháp vô ngã (sự vật không có tự tính thật) của tất cả các pháp. Ba là liễu biệt chân như, tức tính 'chỉ là thức' của tất cả các hành. Bốn là an lập chân như, tức Khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ) mà Ta đã nói. Năm là tà hạnh chân như, tức Tập thánh đế (chân lý cao quý về nguyên nhân của khổ) mà Ta đã nói. Sáu là thanh tịnh chân như, tức Diệt thánh đế (chân lý cao quý về sự chấm dứt khổ) mà Ta đã nói. Bảy là chính hạnh chân như, tức Đạo thánh đế (chân lý cao quý về con đường dẫn đến chấm dứt khổ) mà Ta đã nói.
Nên biết ở đây, do lưu chuyển chân như, an lập chân như, tà hạnh chân như, nên tất cả hữu tình đều bình đẳng như nhau. Do tướng chân như, liễu biệt chân như, nên tất cả các pháp đều bình đẳng như nhau. Do thanh tịnh chân như, nên bồ-đề của thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, cầu tự giải thoát), bồ-đề của độc giác (người tự tu tự ngộ nhờ quán lý nhân duyên, không cần thầy, không giáo hoá người khác) và A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề đều bình đẳng như nhau. Do chính hạnh chân như, nên trí tuệ được thu nhận bởi xa-ma-tha và tì-bát-xá-na thù thắng duyên vào cảnh giới tổng hợp của chính pháp đã nghe đều bình đẳng như nhau.
Nghĩa năng thủ là năm sắc xứ bên trong (năm giác quan vật chất: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), cùng với tâm, ý, thức và các tâm sở pháp (những trạng thái tâm lý đi kèm tâm). Nghĩa sở thủ là sáu xứ bên ngoài. Lại nữa, nghĩa năng thủ cũng là nghĩa sở thủ.
Nghĩa kiến lập là khí thế giới (thế giới như vật chứa, môi trường vật chất mà chúng sinh nương ở), trong đó có thể kiến lập tất cả các cõi hữu tình: hoặc một thôn điền (một làng với ruộng đất), hoặc trăm thôn điền, hoặc nghìn thôn điền, hoặc trăm nghìn thôn điền; hoặc một đại lục đến tận bờ biển, trăm cái như thế, nghìn cái như thế, trăm nghìn cái như thế; hoặc một Thiệm-bộ châu (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người ở), trăm cái như thế, nghìn cái như thế, trăm nghìn cái như thế; hoặc một tứ đại châu (bốn châu lục lớn quanh núi Tu-di, hợp thành một thế giới), trăm cái như thế, nghìn cái như thế, trăm nghìn cái như thế; hoặc một tiểu thiên thế giới (một nghìn thế giới như vậy hợp lại), trăm cái như thế, nghìn cái như thế, trăm nghìn cái như thế; hoặc một trung thiên thế giới (một nghìn tiểu thiên thế giới), trăm cái như thế, nghìn cái như thế, trăm nghìn cái như thế; hoặc một tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn trung thiên thế giới), trăm cái như thế, nghìn cái như thế, trăm nghìn cái như thế; hoặc một câu-chi (đơn vị số rất lớn, khoảng mười triệu) như thế, trăm câu-chi, nghìn câu-chi, trăm nghìn câu-chi; hoặc vô số như thế, trăm vô số, nghìn vô số, trăm nghìn vô số; hoặc nhiều như số vi trần (hạt bụi cực nhỏ) của vô số trăm nghìn tam thiên đại thiên thế giới — tức vô lượng vô số khí thế giới trong mười phương.
Nghĩa thụ dụng là các loài hữu tình mà Ta đã nói, vì để hưởng dùng nên thu giữ các vật dụng sinh sống.
Nghĩa điên đảo là chính đối với các nghĩa năng thủ v.v. ấy, vô thường mà cho là thường, đó là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo (nhận thức sai, tâm sai, quan điểm sai); khổ mà cho là vui, không sạch mà cho là sạch, vô ngã mà cho là có ngã, đều là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo.
Nghĩa không điên đảo là trái ngược với những điều trên, có thể đối trị chúng; nên biết tướng của nó.
Nghĩa tạp nhiễm là ba loại tạp nhiễm trong tam giới (ba cõi luân hồi: cõi dục – nơi còn ham muốn giác quan, cõi sắc – nơi còn thân vật chất vi tế nhưng hết dục, cõi vô sắc – nơi chỉ còn tâm thức): một là phiền não tạp nhiễm (ô nhiễm do phiền não như tham, sân, si), hai là nghiệp tạp nhiễm (ô nhiễm do hành động tạo tác), ba là sinh tạp nhiễm (ô nhiễm do phải tái sinh).
Nghĩa thanh tịnh là các bồ-đề phần pháp (những pháp tu giúp đạt giác ngộ) giúp lìa khỏi sự trói buộc của ba loại tạp nhiễm như vậy.
Này thiện nam tử, nên biết mười loại như vậy bao gồm khắp tất cả các nghĩa.
Lại nữa, này thiện nam tử, các Bồ-tát ấy do có thể hiểu biết năm loại nghĩa nên gọi là biết nghĩa. Năm nghĩa nào? Một là biến tri sự (hiểu biết thấu khắp sự vật), hai là biến tri nghĩa, ba là biến tri nhân, bốn là đắc biến tri quả (đạt được kết quả của sự hiểu biết thấu khắp), năm là giác ngộ rõ về điều ấy.
Này thiện nam tử, ở đây biến tri sự, nên biết chính là tất cả những gì cần biết, tức hoặc các uẩn, hoặc các nội xứ, hoặc các ngoại xứ, tất cả như vậy.
Biến tri nghĩa là cho đến tất cả những cảnh cần biết theo các loại sai khác: hoặc về mặt thế tục (chân lý quy ước, theo cách nhìn thông thường), hoặc về mặt thắng nghĩa (chân lý tối cao, sự thật rốt ráo); hoặc về mặt công đức, hoặc về mặt lỗi lầm; về mặt duyên, về mặt thời gian; hoặc về tướng sinh, tướng trụ, tướng hoại; hoặc như bệnh tật v.v.; hoặc như khổ, tập v.v.; hoặc như chân như, thực tế (biên giới chân thật), pháp giới (bản thể của mọi pháp) v.v.; hoặc về mặt rộng và lược; hoặc về mặt nhất hướng ký (trả lời dứt khoát một chiều), hoặc phân biệt ký (phân tích từng trường hợp rồi trả lời), hoặc phản vấn ký (hỏi ngược lại rồi trả lời), hoặc trí ký (gác lại không trả lời); hoặc về mặt ẩn kín, hoặc về mặt rõ ràng. Những loại như vậy, nên biết tất cả đều gọi là biến tri nghĩa.
Biến tri nhân, nên biết chính là các bồ-đề phần pháp có thể nắm bắt hai điều trước, tức là niệm trụ (bốn phép quán chú tâm: quán thân, thụ, tâm, pháp), chính đoạn (bốn sự nỗ lực đúng: dứt ác đã sinh, ngăn ác chưa sinh, làm thiện chưa sinh, tăng thiện đã sinh) v.v.
Đắc biến tri quả là tham, sân, si được điều phục (tì-nại-da: sự điều phục, giới luật) và đoạn trừ vĩnh viễn, cùng tất cả tham, sân, si đều đoạn trừ vĩnh viễn; là các quả sa-môn (những quả vị chứng đắc của người xuất gia tu hành); và tất cả công đức thế gian và xuất thế gian, chung hay không chung, của thanh văn và Như Lai mà Ta đã nói; đối với những điều ấy mà chứng đắc.
Giác ngộ rõ về điều ấy là chính đối với các trí giải thoát trong pháp đã chứng đắc ấy, rộng vì người khác mà nói, tuyên dương, khai mở chỉ bày.
Này thiện nam tử, nên biết năm nghĩa như vậy bao gồm khắp tất cả các nghĩa.
Lại nữa, này thiện nam tử, các Bồ-tát ấy do có thể hiểu biết bốn loại nghĩa nên gọi là biết nghĩa. Bốn nghĩa nào? Một là nghĩa tâm chấp thụ (tâm giữ lấy, duy trì thân và đối tượng), hai là nghĩa lãnh nạp (sự cảm nhận), ba là nghĩa liễu biệt (sự nhận biết phân biệt), bốn là nghĩa tạp nhiễm và thanh tịnh. Này thiện nam tử, nên biết bốn nghĩa như vậy bao gồm khắp tất cả các nghĩa.
Lại nữa, này thiện nam tử, các Bồ-tát ấy do có thể hiểu biết ba loại nghĩa nên gọi là biết nghĩa. Ba nghĩa nào? Một là văn nghĩa (nghĩa của câu chữ), hai là nghĩa nghĩa (nghĩa của chính ý nghĩa), ba là giới nghĩa (nghĩa của các cõi). Này thiện nam tử, văn nghĩa là danh thân (tập hợp các tên gọi) v.v.
Nghĩa nghĩa nên biết lại có mười loại: một là tướng chân thật; hai là tướng biến tri; ba là tướng vĩnh viễn đoạn trừ; bốn là tướng chứng đắc; năm là tướng tu tập; sáu là tướng sai khác của các loại như tướng chân thật v.v. ấy; bảy là tướng liên hệ giữa cái được nương và cái nương; tám là tướng các pháp gây chướng ngại cho biến tri v.v.; chín là tướng các pháp thuận theo chúng; mười là tướng lỗi hại của việc không biến tri v.v. và tướng công đức của việc biến tri v.v.
Giới nghĩa là năm loại cõi: một là khí thế giới, hai là cõi hữu tình, ba là pháp giới, bốn là cõi những người được điều phục (chúng sinh được giáo hoá), năm là cõi phương tiện điều phục (các cách thức giáo hoá).
Này thiện nam tử, nên biết năm (?) nghĩa như vậy bao gồm khắp tất cả các nghĩa."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, trí tuệ do nghe mà thành hiểu biết nghĩa, trí tuệ do suy nghĩ mà thành hiểu biết nghĩa, và trí tuệ do tu tập xa-ma-tha và tì-bát-xá-na mà thành hiểu biết nghĩa — những điều này khác nhau thế nào?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, trí tuệ do nghe mà thành nương vào câu chữ, chỉ hiểu đúng như lời nói, chưa khéo hiểu ý chỉ, chưa hiện ra trước mắt điều thuận theo giải thoát, chưa thể lãnh nhận nghĩa thành tựu giải thoát. Trí tuệ do suy nghĩ mà thành cũng nương vào câu chữ, nhưng không chỉ đúng như lời nói, mà có thể khéo hiểu ý chỉ, song chưa hiện ra trước mắt điều thuận theo giải thoát, chưa thể lãnh nhận nghĩa thành tựu giải thoát. Còn trí tuệ do tu tập mà thành của các Bồ-tát thì vừa nương vào câu chữ vừa không nương vào câu chữ, vừa đúng như lời nói vừa không đúng như lời nói, có thể khéo hiểu ý chỉ; ảnh tượng hiện ra trong tam-ma-địa, đồng loại với sự vật cần biết, hiện ra trước mắt, rất thuận theo giải thoát, đã có thể lãnh nhận nghĩa thành tựu giải thoát. Này thiện nam tử, đó gọi là sự khác nhau của ba loại hiểu biết nghĩa."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát tu xa-ma-tha và tì-bát-xá-na biết pháp, biết nghĩa, thế nào là trí? Thế nào là kiến?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, Ta đã dùng vô lượng cách để tuyên nói sự khác nhau giữa trí và kiến, nay sẽ vì ông nói tóm lược tướng của chúng. Nếu duyên vào pháp tổng hợp mà tu xa-ma-tha và tì-bát-xá-na, thì trí tuệ vi diệu có được gọi là trí. Nếu duyên vào pháp riêng biệt mà tu xa-ma-tha và tì-bát-xá-na, thì trí tuệ vi diệu có được gọi là kiến."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát tu xa-ma-tha và tì-bát-xá-na dùng tác ý gì, trừ bỏ những tướng nào, và trừ bỏ các tướng như thế nào?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, dùng tác ý về chân như để trừ bỏ tướng của pháp và tướng của nghĩa. Khi đối với tên gọi và tự tính của tên gọi không còn nắm bắt được gì, thì cũng không quán tướng làm chỗ nương của nó; trừ bỏ như vậy. Như đối với tên gọi, thì đối với câu, đối với chữ, đối với tất cả các nghĩa, nên biết cũng vậy; cho đến khi đối với cõi và tự tính của cõi không còn nắm bắt được gì, thì cũng không quán tướng làm chỗ nương của nó; trừ bỏ như vậy."
"Bạch Thế Tôn, tướng nghĩa chân như được hiểu biết, tướng chân như ấy cũng có thể trừ bỏ chăng?"
"Này thiện nam tử, trong nghĩa chân như được hiểu biết, hoàn toàn không có tướng, cũng không có gì để nắm bắt, thì còn trừ bỏ cái gì? Này thiện nam tử, Ta nói khi hiểu biết nghĩa chân như thì có thể hàng phục tất cả tướng của pháp và nghĩa, còn sự thấu đạt này thì không có gì khác có thể hàng phục được."
"Bạch Thế Tôn, như Thế Tôn dạy thí dụ bình nước đục, thí dụ gương không sạch, thí dụ ao suối bị khuấy động: chúng không thể dùng để soi thấy bóng mặt mình; nếu có thể dùng được thì trái với những điều trên. Cũng vậy, nếu tâm không khéo tu tập thì không thể quán sát đúng như thật chân như; nếu tâm khéo tu tập thì có thể quán sát. Điều này nói về cái tâm năng quán sát nào? Và dựa vào chân như nào mà nói như vậy?"
"Này thiện nam tử, điều này nói về ba loại tâm năng quán sát: tâm năng quán sát do nghe mà thành, tâm năng quán sát do suy nghĩ mà thành, tâm năng quán sát do tu tập mà thành. Dựa vào liễu biệt chân như mà nói như vậy."
"Bạch Thế Tôn, Bồ-tát hiểu biết pháp và nghĩa như vậy, vì muốn trừ bỏ các tướng mà siêng tu gia hạnh (sự nỗ lực tu tập chuẩn bị), thì có mấy loại tướng khó trừ bỏ, và cái gì có thể trừ bỏ chúng?"
"Này thiện nam tử, có mười loại tướng, được các loại 'không' (tính trống rỗng, không có tự tính thật) trừ bỏ. Mười loại nào?
Một là do hiểu biết nghĩa của pháp nên có tướng các loại câu chữ; tướng này được nhất thiết pháp không (tính không của tất cả các pháp) trừ bỏ đúng đắn.
Hai là do hiểu biết nghĩa an lập chân như nên có tướng sinh, diệt, trụ, biến đổi, nối tiếp liên tục, vận hành theo; tướng này được tướng không và vô tiên hậu không (tính không của trước và sau, không có khởi đầu và kết thúc) trừ bỏ đúng đắn.
Ba là do hiểu biết nghĩa năng thủ nên có tướng luyến tiếc thân mình và tướng ngã mạn (kiêu ngạo do chấp có cái ta); tướng này được nội không (tính không của bên trong, tức thân tâm) và vô sở đắc không (tính không của việc không có gì để nắm được) trừ bỏ đúng đắn.
Bốn là do hiểu biết nghĩa sở thủ nên có tướng luyến tiếc của cải; tướng này được ngoại không (tính không của các đối tượng bên ngoài) trừ bỏ đúng đắn.
Năm là do hiểu biết nghĩa thụ dụng, tương ứng với việc nam nữ phục vụ nhau và các vật dụng, nên có tướng an vui bên trong và tướng đẹp đẽ bên ngoài; tướng này được nội ngoại không (tính không của cả trong lẫn ngoài) và bản tính không (tính không của bản tính sự vật) trừ bỏ đúng đắn.
Sáu là do hiểu biết nghĩa kiến lập nên có tướng vô lượng; tướng này được đại không (tính không của mười phương, không gian rộng lớn) trừ bỏ đúng đắn.
Bảy là do hiểu biết vô sắc (cõi không có vật chất) nên có tướng giải thoát vắng lặng bên trong; tướng này được hữu vi không (tính không của các pháp do nhân duyên tạo thành) trừ bỏ đúng đắn.
Tám là do hiểu biết nghĩa tướng chân như nên có tướng bổ-đặc-già-la vô ngã, tướng pháp vô ngã, hoặc tướng duy thức (chỉ là thức) và tướng thắng nghĩa; tướng này được tất cánh không (tính không rốt ráo), vô tính không (tính không của cái không có tự tính), vô tính tự tính không (tính không của tự tính của cái không có tự tính) và thắng nghĩa không (tính không của chân lý tối cao) trừ bỏ đúng đắn.
Chín là do hiểu biết nghĩa thanh tịnh chân như nên có tướng vô vi (không do nhân duyên tạo thành, không sinh diệt) và tướng không biến đổi; tướng này được vô vi không và vô biến dị không (tính không của cái không biến đổi) trừ bỏ đúng đắn.
Mười là chính do tác ý suy nghĩ về tính không làm đối trị cho các tướng ấy nên có tướng của tính không; tướng này được không không (tính không của chính cái 'không') trừ bỏ đúng đắn."
"Bạch Thế Tôn, khi trừ bỏ mười loại tướng như vậy, là trừ bỏ cái gì, và thoát khỏi tướng gì?"
"Này thiện nam tử, là trừ bỏ tướng ảnh tượng hiện ra trong tam-ma-địa, và thoát khỏi tướng trói buộc của tạp nhiễm; cái kia cũng được trừ bỏ. Này thiện nam tử, nên biết đây là xét theo phần nổi trội mà nói 'không' này trị tướng này, chứ không phải mỗi loại 'không' không trị được tất cả các tướng. Ví như vô minh (sự không hiểu biết chân lý, gốc của luân hồi) không phải là không thể sinh ra các pháp tạp nhiễm cho đến già chết, nhưng xét theo phần nổi trội thì chỉ nói nó sinh ra hành (các tạo tác của thân, miệng, ý), vì các hành là duyên gần gũi trực tiếp của nó. Đạo lý ở đây, nên biết cũng vậy."
Bấy giờ Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, ở đây tính không nào là tướng tổng quát của tính không, mà nếu các Bồ-tát hiểu biết được rồi thì không bị sai lạc, hư hỏng, và đối với tướng tính không lìa được tăng thượng mạn (sự kiêu mạn cho rằng mình đã chứng đắc điều chưa chứng đắc)?"
Bấy giờ Thế Tôn khen Bồ-tát Từ Thị: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử, nay ông lại có thể hỏi Như Lai nghĩa sâu xa như vậy, khiến các Bồ-tát đối với tướng tính không không bị sai lạc. Vì sao? Này thiện nam tử, nếu các Bồ-tát đối với tướng tính không mà sai lạc, thì tức là làm hỏng toàn bộ Đại thừa. Vì thế ông hãy lắng nghe, lắng nghe, Ta sẽ vì ông nói tướng tổng quát của tính không.
Này thiện nam tử, nếu trong y tha khởi tướng (tướng nương vào cái khác mà khởi: sự vật sinh ra do nhân duyên) và viên thành thật tướng (tướng viên mãn, thành tựu, chân thật: tức chân như), đối với tất cả các loại tạp nhiễm và thanh tịnh, mà biến kế sở chấp tướng (tướng do tâm suy tính khắp nơi rồi chấp là thật, tức những gì do vọng tưởng gán đặt) hoàn toàn bị xa lìa, và trong đó hoàn toàn không có gì để nắm bắt, thì như vậy gọi là tướng tổng quát của tính không trong Đại thừa."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, xa-ma-tha và tì-bát-xá-na này bao gồm được bao nhiêu loại tam-ma-địa thù thắng?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, như Ta đã nói, thanh văn, Bồ-tát và Như Lai có vô lượng loại tam-ma-địa thù thắng; nên biết tất cả đều được bao gồm trong đây."
"Bạch Thế Tôn, xa-ma-tha và tì-bát-xá-na này lấy gì làm nhân?"
"Này thiện nam tử, lấy thi-la (giới: những điều răn giữ gìn thân miệng ý) thanh tịnh, và chính kiến (cái thấy đúng) thanh tịnh do nghe và suy nghĩ mà thành làm nhân."
"Bạch Thế Tôn, xa-ma-tha và tì-bát-xá-na này lấy gì làm quả?"
"Này thiện nam tử, lấy giới khéo thanh tịnh, tâm thanh tịnh, tuệ khéo thanh tịnh làm quả. Lại nữa, này thiện nam tử, tất cả các pháp lành thế gian và xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian, thuộc về giải thoát) của tất cả thanh văn và Như Lai v.v., nên biết đều là quả có được từ xa-ma-tha và tì-bát-xá-na này."
"Bạch Thế Tôn, xa-ma-tha và tì-bát-xá-na này làm được việc gì?"
"Này thiện nam tử, việc của nó là giải thoát hai sự trói buộc, tức tướng phược (sự trói buộc của các tướng, hình tướng mà tâm bám vào) và thô trọng phược (sự trói buộc của trạng thái thô nặng, tức hạt giống phiền não ngầm trong thân tâm)."
"Bạch Thế Tôn, như Phật đã dạy về năm loại hệ phược (dây trói buộc tâm), mấy loại là chướng ngại của xa-ma-tha, mấy loại là chướng ngại của tì-bát-xá-na, mấy loại là chướng ngại của cả hai?"
"Này thiện nam tử, luyến tiếc thân mình và của cải là chướng ngại của xa-ma-tha. Đối với các giáo pháp của bậc thánh không được như ý mong muốn là chướng ngại của tì-bát-xá-na. Ưa sống lẫn lộn ồn ào và có chút ít đã cho là đủ, nên biết là chướng ngại của cả hai. Do điều thứ nhất (ưa sống lẫn lộn) nên không thể bắt tay tu tập; do điều thứ hai (chút ít đã cho là đủ) nên gia hạnh đã tu không đến được chỗ rốt ráo."
"Bạch Thế Tôn, trong năm cái (năm thứ che lấp tâm), mấy loại là chướng ngại của xa-ma-tha, mấy loại là chướng ngại của tì-bát-xá-na, mấy loại là chướng ngại của cả hai?"
"Này thiện nam tử, trạo cử và ác tác (sự hối hận day dứt về việc đã làm) là chướng ngại của xa-ma-tha. Hôn trầm (tâm mờ tối, nặng nề), thụy miên (buồn ngủ) và nghi (hoài nghi, do dự) là chướng ngại của tì-bát-xá-na. Tham dục và sân khuể (giận dữ), nên biết là chướng ngại của cả hai."
"Bạch Thế Tôn, đến mức nào thì gọi là đạt được con đường xa-ma-tha viên mãn thanh tịnh?"
"Này thiện nam tử, cho đến khi tất cả hôn trầm và thụy miên đều được trừ bỏ đúng đắn và triệt để, đến mức đó gọi là đạt được con đường xa-ma-tha viên mãn thanh tịnh."
"Bạch Thế Tôn, đến mức nào thì gọi là đạt được con đường tì-bát-xá-na viên mãn thanh tịnh?"
"Này thiện nam tử, cho đến khi tất cả trạo cử và ác tác đều được trừ bỏ đúng đắn và triệt để, đến mức đó gọi là đạt được con đường tì-bát-xá-na viên mãn thanh tịnh."
"Bạch Thế Tôn, khi xa-ma-tha và tì-bát-xá-na hiện ra trước mắt, các Bồ-tát nên biết có mấy loại pháp làm tâm tán loạn dao động?"
"Này thiện nam tử, nên biết có năm loại: một là tán động do tác ý, hai là tán động của tâm hướng ra ngoài, ba là tán động của tâm bên trong, bốn là tán động do tướng, năm là tán động do thô trọng.
Này thiện nam tử, nếu các Bồ-tát bỏ tác ý tương ứng với Đại thừa, rơi vào các tác ý tương ứng với thanh văn, độc giác, nên biết đó gọi là tán động do tác ý.
Nếu đối với các tướng tạp loạn của năm diệu dục (năm thứ dục lạc đẹp đẽ bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị ngon, xúc chạm) bên ngoài, trong các tùy phiền não của sự suy tính tìm kiếm, và đối với các đối tượng bên ngoài mà buông tâm chạy tán loạn, nên biết đó gọi là tán động của tâm hướng ra ngoài.
Nếu do hôn trầm và thụy miên, hoặc do chìm lặn, hoặc do đắm say vị ngọt của tam-ma-bát-để (đẳng chí: trạng thái định sâu, thân tâm quân bình), hoặc do các tùy phiền não của bất kỳ một tam-ma-bát-để nào làm ô nhiễm, nên biết đó gọi là tán động của tâm bên trong.
Nếu nương vào tướng bên ngoài mà tác ý suy nghĩ về các tướng hiện ra trong đẳng trì (định: giữ tâm quân bình) bên trong, gọi là tán động do tướng.
Nếu do tác ý bên trong làm duyên mà sinh khởi các cảm thụ, rồi do thân thô trọng mà chấp là ta, khởi lên ngã mạn, nên biết đó gọi là tán động do thô trọng."
"Bạch Thế Tôn, xa-ma-tha và tì-bát-xá-na này, từ địa thứ nhất của Bồ-tát cho đến Như Lai địa (địa vị của Phật), đối trị được những chướng ngại nào?"
"Này thiện nam tử, xa-ma-tha và tì-bát-xá-na này, ở địa thứ nhất đối trị chướng ngại tạp nhiễm về phiền não, nghiệp và sự sinh vào các ác thú (những đường xấu ác: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Ở địa thứ hai đối trị chướng ngại về sự hiện hành của những lỗi phạm nhỏ nhặt vô tình. Ở địa thứ ba đối trị chướng ngại về tham dục. Ở địa thứ tư đối trị chướng ngại về định ái (sự đắm luyến thiền định) và pháp ái (sự đắm luyến giáo pháp). Ở địa thứ năm đối trị chướng ngại về việc một bề quay lưng với sinh tử hoặc một bề hướng về niết-bàn. Ở địa thứ sáu đối trị chướng ngại về sự hiện hành nhiều của các tướng. Ở địa thứ bảy đối trị chướng ngại về sự hiện hành của các tướng vi tế. Ở địa thứ tám đối trị chướng ngại về việc còn phải dụng công nơi vô tướng và chưa được tự tại nơi hữu tướng. Ở địa thứ chín đối trị chướng ngại về việc chưa được tự tại trong mọi loại lời lẽ khéo léo. Ở địa thứ mười đối trị chướng ngại về việc chưa chứng đắc được pháp thân viên mãn.
Này thiện nam tử, xa-ma-tha và tì-bát-xá-na này, ở Như Lai địa đối trị phiền não chướng (chướng ngại do phiền não, ngăn cản giải thoát) và sở tri chướng (chướng ngại đối với cái cần biết, ngăn cản trí tuệ toàn giác) cực kỳ vi tế và vi tế tột bậc. Do có thể diệt hẳn những chướng ngại như vậy, nên rốt ráo chứng đắc trí và kiến biết tất cả, không vướng mắc, không ngăn ngại; nương vào đối tượng là sự hoàn thành viên mãn việc cần làm, mà kiến lập pháp thân thanh tịnh tột bậc."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, Bồ-tát do nương vào xa-ma-tha và tì-bát-xá-na siêng năng tu hành như thế nào mà chứng đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, nếu các Bồ-tát đã đạt được xa-ma-tha và tì-bát-xá-na, nương vào bảy chân như, đối với các pháp đã nghe, đã suy nghĩ, dùng tâm định thù thắng, đối với tính chân như đã được khéo xét định, khéo suy lường, khéo an lập, mà bên trong suy nghĩ đúng đắn. Vị ấy do suy nghĩ đúng đắn về chân như, nên đối với sự hiện hành của tất cả các tướng vi tế, tâm còn có thể buông bỏ, huống chi là các tướng thô.
Này thiện nam tử, nói tướng vi tế là: tướng tâm chấp thụ, hoặc tướng lãnh nạp, hoặc tướng liễu biệt, hoặc tướng tạp nhiễm và thanh tịnh; hoặc tướng bên trong, hoặc tướng bên ngoài, hoặc tướng cả trong lẫn ngoài; hoặc tướng 'ta sẽ tu hành mọi việc làm lợi ích hữu tình'; hoặc tướng chính trí (trí tuệ đúng đắn), hoặc tướng chân như; hoặc tướng khổ, tập, diệt, đạo; hoặc tướng hữu vi, hoặc tướng vô vi; hoặc tướng thường, hoặc tướng vô thường; hoặc tướng khổ có tính biến đổi, hoặc tướng khổ không có tính biến đổi; hoặc tướng của tướng khác biệt của pháp hữu vi, hoặc tướng của tướng giống nhau của pháp hữu vi; hoặc tướng 'biết tất cả là tất cả rồi thì có tướng tất cả' (?); hoặc tướng bổ-đặc-già-la vô ngã, hoặc tướng pháp vô ngã. Đối với sự hiện hành của các tướng ấy, tâm có thể buông bỏ.
Vị ấy do an trú nhiều trong sự thực hành như vậy, nên từng lúc, từng thời, khéo tu sửa tâm, đưa tâm ra khỏi mọi hệ phược, triền cái và tán động. Từ đó về sau, đối với bảy chân như, sinh ra bảy trí thấu suốt riêng biệt do tự mình chứng biết bên trong, gọi là kiến đạo (giai đoạn lần đầu tiên thấy rõ chân lý). Do đạt được điều này, gọi là vào chính tính ly sinh của Bồ-tát (vào địa vị chắc chắn của bậc thánh, lìa hẳn tính phàm phu), sinh vào nhà Như Lai, chứng đắc địa thứ nhất, lại có thể hưởng dùng các công đức thù thắng của địa này.
Vị ấy trước kia do đạt được xa-ma-tha và tì-bát-xá-na nên đã đạt được hai loại đối tượng, tức đối tượng là ảnh tượng có phân biệt và đối tượng là ảnh tượng không phân biệt. Nay do đạt được kiến đạo, vị ấy lại chứng đắc đối tượng là sự biên tế. Rồi trong tất cả các địa về sau, tiến tu tu đạo (giai đoạn tu tập lặp đi lặp lại để dứt trừ phiền não còn sót sau khi thấy chân lý), chính đối với ba loại đối tượng như vậy mà tác ý suy nghĩ.
Ví như có người dùng cái nêm nhỏ để đẩy cái nêm lớn ra; cũng vậy, Bồ-tát nương vào phương tiện 'dùng nêm đẩy nêm' này để trừ bỏ các tướng bên trong, nên tất cả các tướng thuộc về phần thuận theo tạp nhiễm đều được trừ bỏ hết. Do các tướng được trừ bỏ nên thô trọng cũng được trừ bỏ. Do diệt hẳn tất cả tướng và thô trọng, nên dần dần ở các địa về sau, như phép luyện vàng, tôi luyện tâm mình, cho đến khi chứng đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, lại đạt được đối tượng là sự hoàn thành viên mãn việc cần làm.
Này thiện nam tử, Bồ-tát như vậy do tu hành đúng đắn chỉ và quán bên trong mà chứng đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, tu hành thế nào để dẫn phát được uy đức (năng lực uy nghiêm và công đức, tức các thần lực) rộng lớn của Bồ-tát?"
"Này thiện nam tử, nếu các Bồ-tát khéo biết sáu chỗ, thì có thể dẫn phát tất cả uy đức rộng lớn của Bồ-tát: một là khéo biết tâm sinh, hai là khéo biết tâm trụ, ba là khéo biết tâm ra, bốn là khéo biết tâm tăng, năm là khéo biết tâm giảm, sáu là khéo biết phương tiện.
Thế nào là khéo biết tâm sinh? Là biết đúng như thật sự sai khác trong sự sinh khởi của mười sáu loại tâm; đó gọi là khéo biết tâm sinh. Sự sai khác trong sự sinh khởi của mười sáu loại tâm là:
Một là sự sinh khởi của thức khó nhận biết, có đối tượng là thế giới vật chứa bền vững, tức a-đà-na thức (thức chấp trì: thức sâu kín giữ gìn thân thể và hạt giống của mọi pháp, làm nền tảng cho sự sống).
Hai là sự sinh khởi của thức có đối tượng là các loại hành tướng khác nhau, tức ý thức phân biệt cùng lúc nắm bắt tất cả các cảnh như sắc v.v., và cùng lúc nắm bắt cảm giác về các cảnh trong và ngoài; hoặc ý thức phân biệt trong khoảnh khắc một niệm, một cái chớp mắt, một chốc lát, cùng lúc hiện vào nhiều định, thấy nhiều cõi Phật, thấy nhiều Như Lai.
Ba là sự sinh khởi của thức có đối tượng là tướng nhỏ, tức thức thuộc cõi dục.
Bốn là sự sinh khởi của thức có đối tượng là tướng lớn, tức thức thuộc cõi sắc.
Năm là sự sinh khởi của thức có đối tượng là tướng vô lượng, tức thức thuộc không vô biên xứ (tầng định quán không gian vô tận) và thức vô biên xứ (tầng định quán thức vô tận).
Sáu là sự sinh khởi của thức có đối tượng là tướng vi tế, tức thức thuộc vô sở hữu xứ (tầng định quán không có gì cả).
Bảy là sự sinh khởi của thức có đối tượng là tướng giới hạn tột cùng, tức thức thuộc phi tưởng phi phi tưởng xứ.
Tám là sự sinh khởi của thức vô tướng, tức thức xuất thế gian và thức duyên vào diệt (sự diệt tận, niết-bàn).
Chín là sự sinh khởi của thức đi cùng với khổ, tức thức ở địa ngục.
Mười là sự sinh khởi của thức đi cùng với các cảm thụ lẫn lộn, tức thức vận hành ở cõi dục.
Mười một là sự sinh khởi của thức đi cùng với hỉ (niềm vui mừng nơi tâm), tức thức của sơ tịnh lự và nhị tịnh lự.
Mười hai là sự sinh khởi của thức đi cùng với lạc (niềm an vui sâu lắng), tức thức của tam tịnh lự.
Mười ba là sự sinh khởi của thức đi cùng với cảm thụ không khổ không vui, tức thức từ tứ tịnh lự cho đến phi tưởng phi phi tưởng xứ.
Mười bốn là sự sinh khởi của thức đi cùng với ô nhiễm, tức thức tương ứng với các phiền não và tùy phiền não.
Mười lăm là sự sinh khởi của thức đi cùng với thiện, tức thức tương ứng với lòng tin v.v.
Mười sáu là sự sinh khởi của thức đi cùng với vô ký (không thiện không ác), tức thức không tương ứng với cả hai loại kia.
Thế nào là khéo biết tâm trụ? Là biết đúng như thật liễu biệt chân như.
Thế nào là khéo biết tâm ra? Là biết đúng như thật việc ra khỏi hai sự trói buộc, tức tướng phược và thô trọng phược; điều này có thể khéo biết nên làm cho tâm ra khỏi chúng như thế.
Thế nào là khéo biết tâm tăng? Là biết đúng như thật rằng tâm có khả năng đối trị tướng phược và thô trọng phược, khi những thứ ấy tăng trưởng, tích tụ, thì tâm này cũng được tăng trưởng, cũng được tích tụ; gọi là khéo biết tăng.
Thế nào là khéo biết tâm giảm? Là biết đúng như thật rằng những tướng bị nó đối trị và cái tâm bị thô trọng làm tạp nhiễm, khi những thứ ấy suy thoái, giảm bớt, thì cái này cũng suy thoái, cũng giảm bớt; gọi là khéo biết giảm.
Thế nào là khéo biết phương tiện? Là biết đúng như thật các giải thoát (tám phép thiền giải thoát khỏi sự trói buộc của sắc và tưởng), thắng xứ (tám phép thiền làm chủ, vượt thắng các cảnh đối tượng) và biến xứ (mười phép thiền quán một yếu tố như đất, nước, màu xanh... trải khắp mọi nơi), hoặc tu tập, hoặc trừ bỏ.
Này thiện nam tử, Bồ-tát như vậy đối với các uy đức rộng lớn của Bồ-tát, hoặc đã dẫn phát, hoặc sẽ dẫn phát, hoặc đang dẫn phát."
Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, như Thế Tôn dạy: trong vô dư y niết-bàn giới (cảnh giới niết-bàn không còn sót chỗ nương, tức khi bậc giác ngộ đã bỏ thân này), tất cả các cảm thụ đều diệt hẳn không còn sót. Những cảm thụ nào diệt hẳn ở đó?"
"Này thiện nam tử, nói tóm lại, có hai loại cảm thụ diệt hẳn không còn sót. Hai loại nào? Một là cảm thụ thô trọng của chỗ nương (thân tâm), hai là cảm thụ về cảnh giới là quả của nó.
Cảm thụ thô trọng của chỗ nương, nên biết có bốn loại: một là cảm thụ nương vào thân có sắc, hai là cảm thụ nương vào cái không có sắc, ba là cảm thụ thô trọng mà quả đã thành tựu đầy đủ, bốn là cảm thụ thô trọng mà quả chưa thành tựu đầy đủ. Cảm thụ mà quả đã thành tựu đầy đủ là cảm thụ hiện tại. Cảm thụ mà quả chưa thành tựu đầy đủ là cảm thụ làm nhân cho tương lai.
Cảm thụ về cảnh giới là quả của nó cũng có bốn loại: một là cảm thụ về chỗ nương giữ (nơi ở, thế giới), hai là cảm thụ về vật dụng, ba là cảm thụ về sự hưởng dùng, bốn là cảm thụ về sự luyến tiếc.
Trong hữu dư y niết-bàn giới (cảnh giới niết-bàn còn sót chỗ nương, tức bậc giác ngộ đã dứt phiền não nhưng thân này vẫn còn), cảm thụ mà quả chưa thành tựu đầy đủ đều đã diệt hết; chỉ còn lãnh nhận cái đối trị của nó là cảm thụ sinh từ minh xúc (sự tiếp xúc có trí tuệ sáng suốt), cùng tồn tại (?) với cảm thụ mà quả đã thành tựu đầy đủ. Lại nữa, hai loại cảm thụ đều đã diệt hết, chỉ hiện còn lãnh nhận cảm thụ sinh từ minh xúc. Trong vô dư y niết-bàn giới, vào lúc bát-niết-bàn (nhập niết-bàn hoàn toàn), cảm thụ này cũng diệt hẳn. Vì thế mới nói: trong vô dư y niết-bàn giới, tất cả các cảm thụ đều diệt hẳn không còn sót."
Bấy giờ Thế Tôn nói lời ấy xong, lại bảo Bồ-tát Từ Thị: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử, nay ông đã khéo nương vào con đường du-già vi diệu, viên mãn, thanh tịnh tột bậc mà thưa hỏi Như Lai. Ông đối với du-già đã đạt được sự khéo léo quyết định tột bậc. Ta đã vì ông tuyên nói con đường du-già vi diệu, viên mãn, thanh tịnh tột bậc. Tất cả các bậc Chính đẳng giác (bậc giác ngộ chân chính, bình đẳng, tức các Phật) ở quá khứ và vị lai, đã nói và sẽ nói, cũng đều như vậy. Các thiện nam tử và thiện nữ nhân đều nên nương vào đây, dũng mãnh tinh tấn mà tu học đúng đắn."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nhắc lại nghĩa này nên nói bài tụng rằng:
Trong pháp giả lập và phép du-già, nếu sống buông lung thì mất đại nghĩa (lợi ích lớn lao).
Nương vào pháp này và phép du-già, nếu tu hành đúng đắn thì đạt đại giác (giác ngộ lớn).
Thấy có chỗ đạt được mà cầu thoát khỏi, nếu cho cái thấy ấy là đã đắc pháp,
Này Từ Thị, kẻ ấy cách xa du-già, như mặt đất cách xa hư không.
Bền chắc làm lợi chúng sinh mà không chấp mình là người làm (?); đã giác ngộ rồi vẫn siêng tu làm lợi cho hữu tình.
Bậc trí làm việc ấy suốt đến hết số kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), liền được niềm vui tối thượng lìa ô nhiễm.
Nếu người vì ham muốn mà nói pháp, kẻ ấy gọi là bỏ dục rồi lại nắm lấy dục.
Kẻ ngu si được của báu vô giá là pháp, trái lại còn đi lang thang mà xin ăn.
Đối với tranh cãi, ồn ào, lẫn lộn và sự đắm vào hí luận (lời bàn luận vô ích, hư vọng), nên bỏ đi mà phát khởi tinh tấn bậc thượng.
Vì để cứu độ chư thiên và thế gian, đối với phép du-già này ông nên học.
Bấy giờ Bồ-tát Từ Thị lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, trong pháp môn Giải Thâm Mật (giải bày nghĩa sâu kín) này, giáo pháp này nên gọi tên là gì? Con nên vâng giữ như thế nào?"
Phật bảo Bồ-tát Từ Thị: "Này thiện nam tử, đây gọi là giáo pháp liễu nghĩa (nói rõ trọn vẹn ý nghĩa rốt ráo, không cần giải thích thêm) về du-già. Đối với giáo pháp liễu nghĩa về du-già này, ông nên vâng giữ."
Khi nói giáo pháp liễu nghĩa về du-già này, trong đại hội có sáu trăm nghìn chúng sinh phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; ba trăm nghìn thanh văn xa lìa bụi trần, rời bỏ cấu nhiễm, đối với các pháp được pháp nhãn thanh tịnh (con mắt thấy rõ chân lý, tức lần đầu thấy đạo); một trăm năm mươi nghìn thanh văn dứt sạch hẳn các lậu (phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm), tâm được giải thoát; bảy mươi lăm nghìn Bồ-tát đạt được tác ý du-già rộng lớn.
Kinh Giải Thâm Mật, quyển thứ ba.
Kinh Giải Thâm Mật, quyển thứ tư.
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang đời Đại Đường vâng chiếu vua dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video