Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gom đủ bốn kho sách: kinh, sử, tử, tập, do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn và duyệt định)
Tục Bác vật chí (sách ghi nối tiếp "Bác vật chí", tức sách ghi chép rộng về muôn vật), quyển một
Lý Thạch đời Tống soạn
Trương Hoa (người đời Tấn, tác giả sách "Bác vật chí") thuật về địa lý, tự cho là ghi những điều mà vua Vũ (vua đời xưa trị thủy, tương truyền đã ghi chép núi sông khắp thiên hạ) chưa ghi. Thế nhưng những điều thuộc về thiên quan (các vì sao và hiện tượng trên trời) thì còn bỏ sót nhiều lắm, kinh sách không chép.
Trời bao trùm lấy đất, vậy môn học về tượng vĩ (hình tượng trên trời và các vì sao) cũng là chỗ thiếu mà Hoa rất lấy làm tiếc. Tuy vậy, Hoa phỏng theo sách "Sơn hải kinh" mà làm, nên ghi sơ lược. Có người nói vua Vũ Đế (Tấn Vũ Đế) cho là sách của Hoa rườm rà, sai cắt bớt cho gọn.
Những điều tôi ghi, so với thời Hoa thì năm tháng đã trải qua lâu dài. Có những điều lấy từ trời, nên đặt lên đầu thiên. Thứ tự thì phỏng theo cách của Hoa, một việc nối một việc. Tôi không cẩu thả trong việc tìm tòi, có hơi khác với sách vở người đời, và so với những điều Hoa ghi thì kỹ hơn.
Sách "Nhĩ Nhã" (bộ từ điển cổ nhất của Trung Hoa) đã có thiên "Thích thiên" (giải thích về trời), nên không thể không nói qua ý chính. Bàn về hình dạng trời có cả thảy sáu thuyết.
Một là thuyết Cái thiên (cho rằng trời như cái lọng che phía trên), văn thấy trong sách "Chu bễ" (sách toán học và thiên văn cổ), nói trời như cái lọng ở trên.
Hai là thuyết Hồn thiên (cho rằng trời tròn như quả cầu bao quanh đất). Hình trời như viên đạn tròn, đất ở giữa, trời bao bên ngoài, như lòng trắng trứng gà bao quanh lòng đỏ. Những người như [Dương] Hùng, Hoàn Đàm, Trương Hành, Thái Ung, Lục Tích, Vương Túc, Trịnh [Huyền] đều theo thuyết này.
Ba là thuyết Tuyên dạ (cho rằng trời là khoảng trống vô tận, các sao trôi nổi trong đó); thuyết cũ nói đây là phép của đời Ân.
Bốn là thuyết Hân thiên; chữ "hân" đọc là "hiên". Thuyết này nói trời phía bắc cao, phía nam thấp, như phần đầu chồm cao lên của chiếc xe; đây là thuyết của Diêu Tín đời Ngô.
Năm là thuyết Khung thiên, nói trời như cái vòm cong lên ở trên; đây là thuyết của họ Ngu.
Sáu là thuyết An thiên (cho rằng trời yên định, không chuyển động), do Ngu Hỉ đời Tấn bàn ra.
Trịnh [Huyền] chú sách "Khảo linh diệu" (một sách vĩ thư, tức sách thần bí giải kinh đời Hán) nói: "Trời là thuần dương (hoàn toàn thuộc khí dương: sáng, nhẹ, động), trong sáng mà không có hình. Thánh nhân noi theo đó chế ra tuyền cơ ngọc hành (dụng cụ quan sát thiên văn thời cổ, gồm vòng xoay và ống ngắm) để đo hình tượng của trời." Theo lời Trịnh như thế thì trời là khoảng hư không lớn, vốn không có hình thể, chỉ căn cứ vào sự vận chuyển của các vì sao mà gọi là trời mà thôi.
Vòng trời tròn, chu vi ba trăm sáu mươi lăm độ và một phần tư độ (độ: đơn vị chia vòng trời; cổ nhân chia vòng trời theo số ngày mặt trời đi hết một năm, mỗi ngày một độ).
Xét sách "Khảo linh diệu" nói: một độ dài 2.932 dặm và 348/1.461 dặm. Một vòng trời dài 1.071.000 dặm, đó là số dặm chu vi của trời tròn. Lấy tỉ lệ chu vi ba thì đường kính một mà tính, thì đường kính là 357.000 dặm; đó là đường kính vòng hai mươi tám tú (hai mươi tám chòm sao chia dọc vòng trời, dùng làm mốc định vị mặt trời, mặt trăng và các hành tinh).
Nhưng ngoài hai mươi tám tú, trên dưới đông tây mỗi phía còn có 15.000 dặm nữa, đó là giới hạn cùng cực của tứ du (bốn lần dời chỗ của đất theo bốn mùa), gọi là tứ biểu (bốn mốc ngoài cùng). Trong phạm vi tứ biểu, gồm cả vòng tinh tú, tổng cộng là 387.000 dặm. Như vậy chỗ chính giữa của trời, tức chỗ đúng nửa trên dưới, là 193.500 dặm; đất nằm ở giữa, nên đó là khoảng cách từ đất đến trời.
Mặt trời có chín con đường đi, cho nên sách "Khảo linh diệu" nói: "Muôn đời không sai chín đường." Trịnh [Huyền] chú, dẫn sách "Hà đồ Đế lãm hi" nói: Hoàng đạo (con đường biểu kiến mà mặt trời đi trên bầu trời trong một năm) là một; thanh đạo (đường màu xanh) có hai, ra ở phía đông hoàng đạo; xích đạo (ở đây là đường màu đỏ) có hai, ra ở phía nam hoàng đạo; bạch đạo (đường màu trắng) có hai, ra ở phía tây hoàng đạo; hắc đạo (đường màu đen) có hai, ra ở phía bắc hoàng đạo. Mặt trời mùa xuân đi theo thanh đạo ở phía đông, mùa hạ đi theo xích đạo ở phía nam, mùa thu đi theo bạch đạo ở phía tây, mùa đông đi theo hắc đạo ở phía bắc.
Thiên "Luật lịch chí" (thiên ghi về âm luật và lịch pháp trong sách Hán thư) nói: tú Giác 12 độ, Cang 9, Đê 15, Phòng 5, Tâm 5, Vĩ 18, Cơ 11, Đẩu 26, Ngưu 8, Nữ 12, Hư 10, Nguy 17, Doanh Thất 16, Bích 9, Khuê 16, Lâu 12, Vị 14, Mão 11, Tất 16, Chủy 2, Sâm 9, Tỉnh 33, [Quỷ] 4 (?), Liễu 15, Tinh 7, Trương 18, Dực 18, Chẩn 17. Đó là ba trăm [sáu mươi] lăm độ (?), tức số độ của hai mươi tám tú.
Mười hai thứ (mười hai khu vực chia đều vòng trời, mỗi khu ứng với một địa chi; địa chi là mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần… dùng để đánh dấu thời gian và phương hướng):
Sửu là thứ Tinh Kỷ, bắt đầu từ độ 12 của tú Đẩu, hết ở độ 7 của tú Vụ Nữ. Tý là thứ [Huyền] Hiêu (?), bắt đầu từ độ 8 của Vụ Nữ, hết ở độ 15 của Nguy. Hợi là thứ Tưu Tư, bắt đầu từ độ 16 của Nguy, hết ở độ 4 của Khuê. Tuất là thứ Giáng Lâu, bắt đầu từ độ 5 của Khuê, hết ở độ 6 của Vị. Dậu là thứ Đại Lương, bắt đầu từ độ 7 của Vị, hết ở độ 11 của Tất. Thân là thứ Thực Trầm, bắt đầu từ độ 12 của Tất, hết ở độ 15 của Tỉnh.
Mùi là thứ Thuần Thủ, bắt đầu từ độ 16 của Tỉnh, hết ở độ 8 của Liễu. Ngọ là thứ Thuần Hỏa, bắt đầu từ độ 9 của Liễu, hết ở độ 17 của Trương. Tỵ là thứ Thuần Vĩ, bắt đầu từ độ 18 của Trương, hết ở độ 11 của Chẩn. Thìn là thứ Thọ Tinh, bắt đầu từ độ 12 của Chẩn, hết ở độ 4 của Đê. Mão là thứ Đại Hỏa, bắt đầu từ độ 5 của Đê, hết ở độ 9 của Vĩ. Dần là thứ Tích Mộc, bắt đầu từ độ 10 của Vĩ, hết ở độ 11 của Đẩu.
Thiên "Luật lịch chí" trong sách Hán thư nói: lấy thượng nguyên Thái Sơ (thời điểm khởi đầu dùng làm gốc để tính lịch) của lịch trước, trải 4.627 năm, đến năm Nguyên Phong thứ bảy (niên hiệu vua Hán Vũ Đế) lại gặp năm Át phùng nhiếp đề cách, vào giữa mùa đông.
Mạnh Khang giải thích: Nói "lại gặp" là vì thời thượng nguyên Thái Sơ cũng là năm Át phùng. Năm ứng vào can Giáp thì gọi là Át phùng, ứng vào chi Dần thì gọi là Nhiếp đề cách; tức là năm Giáp Dần (đây là những tên gọi cổ thay cho thiên can và địa chi khi đánh dấu năm; thiên can là mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính…).
Vậy thì năm Ất Mão gọi là Chiên mông Thiền át; Bính Thìn gọi là Nhu triệu Chấp từ; Đinh Tỵ gọi là Cường ngữ Đại [hoang] lạc (?); Mậu Ngọ gọi là Trứ ung Đôn tang; Kỷ Mùi gọi là Đồ duy Hiệp hiệp; Canh Thân gọi là Thượng chương Thôn than; Tân Dậu gọi là Trùng quang Tác ngạc; Nhâm Tuất gọi là [Huyền] dặc Yêm mậu (?); Quý Hợi gọi là Chiêu dương Đại uyên hiến; Giáp Tý gọi là Át phùng Khốn đôn; năm Ất Sửu gọi là Chiên mông Xích phấn nhược.
Tháng Giêng gặp can Giáp thì gọi là Tất tưu; tháng Hai gặp can Ất thì gọi là Quất như; tháng Ba gặp can Bính thì gọi là Tu bính; tháng Tư gặp can Đinh thì gọi là Ngữ dư; tháng Năm gặp can Mậu thì gọi là Lệ cao; tháng Sáu gặp can Kỷ thì gọi là Tắc thả; tháng Bảy gặp can Canh thì gọi là Trất tướng; tháng Tám gặp can Tân thì gọi là Tắc tráng; tháng Chín gặp can Nhâm thì gọi là Chung [huyền] (?); tháng Mười gặp can Quý thì gọi là Cực dương; tháng Mười một gặp can Giáp thì gọi là Tất cô; tháng Mười hai gặp can Ất thì gọi là Quất đồ.
Tám phần (?): chia hai mươi tám tú thành mười hai thứ. Tấn Chước nói: Thái tuế (một ngôi sao giả định, chạy ngược chiều với sao Mộc, dùng để đánh dấu năm) ở tứ trọng (bốn chi Tý, Ngọ, Mão, Dậu) thì sao Tuế (tức sao Mộc) mỗi năm đi qua ba tú; Thái tuế ở tứ mạnh (bốn chi Dần, Thân, Tỵ, Hợi) và tứ quý (bốn chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi) thì sao Tuế mỗi năm đi qua hai tú. Hai lần tám là mười sáu, ba lần bốn là mười hai, cộng lại đi hết hai mươi tám tú; mười hai năm thì đi giáp một vòng trời. Đó là sao Tuế mỗi năm đi một thứ.
Thiên "Đại hoang đông kinh" trong sách "Sơn hải kinh" nói: Giữa chốn Đại Hoang (vùng hoang vu xa xôi ngoài cõi đất) có ngọn núi tên là Đại Ngôn, là nơi mặt trời mặt trăng mọc ra; có núi Ba Cốc, ở đó có nước Đại Nhân (nước người khổng lồ). Lại nói: Giữa chốn Đại Hoang có ngọn núi tên là Hợp Hư, là nơi mặt trời mặt trăng mọc ra; có nước Trung Dung. Sách "Hà đồ Quát địa tượng" nói: Khí của nhị nghi (hai thể lớn là trời và đất) phân ra, phần úp xuống thành trời, phần ngửa ra thành đất.
Sách "Vật lý luận" nói: khí của nước và đất bốc lên thành trời.
Sách "Quảng Nhã" nói: Trời phương đông gọi là Thương thiên (trời xanh), đông nam là Dương thiên, phương nam là Viêm thiên (trời nóng), tây nam là Chu thiên (trời đỏ), phương tây là Thành thiên, tây bắc là U thiên (trời tối), phương bắc là [Huyền] thiên (?), đông bắc là Biến thiên, ở giữa là Quân thiên.
Sách "Ngũ kinh thông nghĩa" nói: Vị thần lớn nhất trên trời gọi là Hạo thiên Thượng đế, các vị phụ tá gọi là Ngũ đế (năm vị đế cai quản năm phương).
Sách "Hoài Nam Tử" nói: Mặt trời mọc ra từ Dương Cốc, tắm ở ao Hàm Trì, lướt qua cây Phù Tang (cây dâu thần nơi mặt trời mọc), gọi là thần minh (lúc tờ mờ sáng). Lên trên cây Phù Tang, gọi là phỉ minh (trời hửng sáng; chữ "phỉ" đọc là "phỉ"). Đến Khúc A, gọi là triêu minh (sáng rõ). Tới Tằng Tuyền, gọi là tảo thực (giờ ăn sáng). Dừng ở Tang Dã, gọi là yến thực (giờ ăn muộn buổi sáng). Đến Hành Dương, gọi là ngung trung (gần trưa). Đối diện núi Côn Ngô, gọi là chính trung (đúng giữa trưa).
Nghiêng xuống ở Điểu Thứ (một hang núi ở phía tây nam), gọi là tiểu thiên (mặt trời bắt đầu xế). Đến Bi Cốc, gọi là bô thời (giờ ăn bữa chiều). Quay về Nữ Kỷ, gọi là đại thiên (mặt trời xế nhiều). Đi qua Tuyền Ngung, gọi là cao thung (giờ giã gạo lúc mặt trời còn cao). Dừng ở Liên Thạch (chữ "liên" đọc là "lạn"), gọi là hạ thung (giờ giã gạo lúc mặt trời đã thấp). Bèn cho sáu con li (rồng không sừng kéo xe mặt trời) nghỉ, gọi là huyền xa (treo xe, tức lúc sắp lặn). Sát tới Ngu Uyên, gọi là hoàng hôn. Chìm xuống Mông Cốc, gọi là định hôn (trời tối hẳn, lúc người ta yên nghỉ).
Mặt trời lặn vào núi Yêm Tư (tức núi Lạc Đường), qua Tế Liễu, vào đất Ngu Uyên, bến Mông Cốc; ánh nắng còn rủ trên ngọn cây, gọi là tang du (bóng chiều trên ngọn cây dâu, cây du).
Sách "Lã thị Xuân thu" nói: Phía nam nước người Bạch Dân, dưới cây Kiến Mộc (cây thần, tương truyền nối liền trời và đất), giữa trưa không có bóng, vì đó là chính giữa trời đất.
Sách Hán thư nói: Mặt trăng vào tiết lập hạ (tiết bắt đầu mùa hạ), hạ chí (ngày dài nhất trong năm) thì đi theo xích đạo (đường màu đỏ) ở phương nam, gọi là Nam lục; vào tiết lập thu (bắt đầu mùa thu), thu phân (ngày đêm dài bằng nhau giữa mùa thu) thì đi theo bạch đạo ở phương tây, gọi là Tây lục; vào tiết lập đông (bắt đầu mùa đông), đông chí (đêm dài nhất trong năm) thì đi ở phương bắc, gọi là Bắc lục.
Vào lúc phân (xuân phân, thu phân) thì cùng một đường; vào lúc chí (hạ chí, đông chí) thì vượt qua nhau. Ngày hối (ngày cuối tháng âm lịch) mà trăng hiện ở phương tây thì gọi là thiểu; ngày sóc (ngày mồng một âm lịch) mà trăng hiện ở phương đông thì gọi là nục, cũng gọi là trắc nặc. Thiểu là đi nhanh; nục là co lại, đi chậm.
Sách "Chu quan" nói: Các sao trên trời đều có phân dã (vùng đất dưới mặt đất ứng với từng khu vực sao trên trời, sao biến động thì vùng ấy có biến). Các tú Giác, Cang, Đê ứng với Duyện châu; Phòng, Tâm ứng với Dự châu; Vĩ, Cơ ứng với U châu; Đẩu, [Ngưu], Nữ ứng với [Dương] châu (?); Hư, Nguy ứng với Thanh châu; Thất, Đông Bích ứng với Tinh châu; Khuê, Lâu, Vị ứng với Từ châu; Mão, Tất ứng với Ký châu; Chủy Huề, Sâm ứng với Ích châu; Đông Tỉnh, Dư [Quỷ] (?) ứng với Ung châu; Liễu, Tinh, Trương ứng với vùng Tam Hà; Dực, Chẩn ứng với Kinh châu.
Trịnh Tư Nông nói: Quan Bảo chương thị (chức quan đời Chu coi việc xem thiên văn, đoán điềm lành dữ) xem điềm ở năm sắc mây: vào hai ngày chí và hai ngày phân thì xem màu mây; màu xanh báo sâu bọ, màu trắng báo tang tóc, màu đỏ báo binh đao và mất mùa, màu đen báo lụt lội, màu vàng báo được mùa.
Đông Phương Sóc lại nói riêng: Phàm xem điềm ở phía đông thì nên nhìn trên trời, nếu có mây vàng kéo đến như chiếc xe lật thì năm loại lúa chín rộ; mây xanh thì gây binh đao; mây trắng thì gây trộm cướp; mây đen như quạ thì nhiều nước lụt; mây đỏ thì có hỏa hoạn.
Sách "Phong vũ chiêm" (sách đoán gió mưa) của Kinh Phòng nói: Mây đen như một tấm lụa thâm thì trong hai ngày sẽ có một ngày mưa lớn (?); như hai tấm thì mưa ba ngày; như ba tấm thì mưa mười ngày.
Sách "Dịch vĩ" nói: Gió của tám tiết (tám tiết lớn trong năm: lập xuân, xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân, lập đông, đông chí) gọi là bát phong (tám thứ gió). Sách "Lã thị Xuân thu" nói: Gió đông bắc gọi là Tiêu phong, cũng gọi là Dung phong; gió đông gọi là Thao phong; gió đông nam gọi là Huân phong (gió ấm); gió nam gọi là Cự phong; gió tây gọi là Sưu phong; gió tây bắc gọi là Lệ phong (gió dữ); gió phương bắc gọi là Hàn phong (gió lạnh).
Sách "Luận hành" của Vương Sung nói: Thợ vẽ tranh vẽ hình dạng sấm như một chuỗi trống nối liền nhau; lại vẽ một người như lực sĩ, gọi là Lôi công (ông Sấm), cho tay trái kéo chuỗi trống, tay phải cầm dùi đánh. Sách Xuân thu chép việc sét đánh miếu Di Bá, tức là sét đánh vỡ miếu vậy. Chữ "phích" trong tiếng "phích lịch" (sét) là chữ viết theo lối dân gian.
Lương thái hậu tin anh là Lương Ký, giết Đỗ Kiều và Lý Cố; sấm sét đánh vào gian nhà tẩm (gian nhà sau trong khu lăng, nơi thờ người chết) ở lăng Hiến (lăng của vua Hán Thuận Đế).
Thời thái bình, cứ mười ngày mưa một trận, mỗi năm ba mươi sáu trận mưa.
Sách "Tấn trung hưng thư" nói: Cam lộ (sương ngọt từ trời rơi xuống, được coi là điềm lành) rơi xuống; khi người già được kính trọng thì cây tùng cây bách hứng lấy nó; khi biết tôn người hiền, bao dung mọi người thì tre và lau hứng lấy nó. Cam lộ còn có tên là "rượu trời".
Cầu vồng dựa vào hơi âm của mây mà hiện ra ban ngày ở phía đối diện với mặt trời; không có mây thì không thấy, trời u ám quá cũng không thấy.
Viêm Đế là vị vua của tinh khí màu đỏ; vị bề tôi coi việc lửa của ông là họ Hỏa Đình.
Minh Hoàng (vua Đường Huyền Tông) ở Trường An, xuống chiếu sai Nhất Hạnh đúc hồn nghi (dụng cụ mô hình bầu trời hình quả cầu, có các vòng xoay, dùng để đo vị trí các sao) và soạn lịch Đại Diễn. Trước đó, Lạc Hạ Hoành đời Hán nói: "Lịch này sau một nghìn năm sẽ sai lệch một ngày, sẽ có bậc thánh nhân ra đời sửa lại." Đến lúc ấy quả nhiên đúng một nghìn năm, nhân đó người ta coi Nhất Hạnh là thánh nhân.
Sư Nhất Hạnh vốn tên là Toại, họ ngoài đời là Trương, sau xuất gia đổi tên là Kính Hiền. Khi ông viên tịch, vua xuống chiếu xây tháp ở Đồng Nhân Nguyên, đặt thụy (tên hiệu ban sau khi chết) là Đại Tuệ thiền sư, kèm tấm bia do chính vua soạn, viết theo lối chữ bát phân (một lối chữ lệ cổ).
Hai mươi tám tú, vì có hai mươi tám ngôi sao nằm đúng vào độ, nên lập làm tú (chòm sao mốc). Những người đo tính thì thường thay đổi, như tú Tất có mười bảy độ rưỡi, tú Chủy có nửa độ. Sao đã không nằm đúng độ thì tự nhiên không nên dùng làm sao mốc. Số độ của các sao đều lấy xích đạo (ở đây là vòng tròn lớn trên bầu trời nằm thẳng trên đường xích đạo của đất, chia trời thành nửa nam và nửa bắc) làm chuẩn; còn hoàng đạo thì có chỗ xiên chỗ thẳng, không đều nhau như xích đạo.
Lưu Tri [Cơ] (?) (nhà sử học đời Đường) nói: Mặt trời, mặt trăng và các vì sao gắn trên bầu trời, hình tượng không giống như chín châu muôn nước, lúc mất lúc lập không chừng. Cho nên biển ruộng có thể đổi dời mà các vì sao thì không thay đổi. Nếu cứ muốn khắc chép vào quốc sử, thì đặt vào đời nào mà chẳng được.
Sách Sử ký có thiên "Thiên quan thư", người đọc rốt cuộc quên mất chỗ sai của nó. Thiên "Thiên văn chí" của Ban Cố không phải việc của nhà Hán mà lại đưa vào Hán thư, như thế đã sai lệch rồi.
Vả lại, như việc sao Huỳnh Hoặc (sao Hỏa, bị coi là sao báo điềm dữ) lui khỏi chỗ mà Tống Cảnh công được thêm tuổi thọ; sao Trung Thai (một cặp sao ứng với các bậc quan đầu triều) báo hiệu rạn nứt mà tể tướng nhà Tấn mau gặp họa; các sao tụ lại ở Dĩnh Xuyên mà người hiền họp mặt; mặt trăng xâm phạm sao Thiếu Vi (chòm sao ứng với kẻ sĩ ở ẩn) mà vị xử sĩ (người có tài đức nhưng ở ẩn, không ra làm quan) qua đời: những việc như thế thì chép vào chí là được.
Còn như việc hình thể trời chia ra từ khối khí hỗn mang, màu sắc thì xanh thẳm, thứ tự của vầng mặt trời đỏ và vầng trăng trắng, sự phân chia hoàng đạo và Tử cung (vùng sao quanh sao Bắc Cực, tượng trưng cung vua trên trời), những điều đã chẳng dính dáng gì đến việc người thì lại biên vào sách sử (?). Ông lại nói: Thiên văn đã có chí, sao không làm chí về hình thể con người?
Năm Thái tuế ở Sửu thì xin nước uống được rượu (ý nói năm ấy sung túc, được nhiều hơn mong muốn); năm Thái tuế ở Tỵ thì phải bán vợ đợ con. Ngó sen mọc ứng theo số tháng, năm có tháng nhuận thì thêm một đốt. Củ khoai môn có mười hai củ con bao quanh, cũng ứng với số tháng.
Dân gian gọi mưa tháng Năm là mưa "phân long" (rồng chia vùng mà làm mưa), còn gọi là mưa "cách vệt xe" (mưa chỗ có chỗ không, cách nhau chỉ một vệt bánh xe).
Mây có năm màu là mây khánh (mây điềm lành), có ba màu là mây duật. Có người nói mây ngoài đỏ trong xanh là mây duật. [Dương] Hùng nói: Cầu vồng tía và mây duật kết bè vây quanh mặt trời (?), là điềm người quân tử và kẻ tiểu nhân cùng được tiến dùng.
Quách Phác nói: Con bồng bay vòng như cối xay thì trời sắp nổi gió, bay lên xuống như chày giã thì trời sắp mưa; con bồng tức là con mòng (loài sâu bọ nhỏ như muỗi). Sách xưa nói: lúc có sấm mà không đậy vò tương thì khiến người ăn trong bụng sôi như sấm. Lúc trăng lên trăng xuống (?) mà chạm vào tương thì tương liền hỏng; người trong làng kiêng điều ấy.
Từ xưa, thứ tự ngũ vận (năm vận ứng với ngũ hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ mà các triều đại lần lượt nhận để làm vua) của các bậc đế vương có hai thuyết. Trâu Diễn lấy ngũ hành tương thắng (năm hành lần lượt khắc chế nhau) làm nghĩa; Lưu Hướng thì lấy ngũ hành tương sinh (năm hành lần lượt sinh ra nhau) làm nghĩa. Nhà Hán và nhà Ngụy đều theo thuyết của Lưu Hướng.
Ở Quan Đông (vùng phía đông cửa ải Hàm Cốc), có gió tây thì trời tạnh, có gió đông thì trời mưa; ở Quan Tây (vùng phía tây cửa ải), có gió tây thì trời mưa, có gió đông thì trời tạnh. Khí dương (khí nóng, sáng, động) dồn riêng một mình thì thành mưa đá; khí âm (khí lạnh, tối, tĩnh) dồn riêng một mình thì thành tuyết hạt.
Trung Quốc có ba mươi sáu động thiên (theo Đạo giáo, là những cõi trời ẩn trong hang động núi non, nơi tiên ở), đều gọi là trời. Thứ nhất là động thiên núi Vương Ốc, chu vi muôn dặm, tên là Tiểu Hữu Thanh Hư thiên. Kế đến là động thiên núi Ủy Vũ, chu vi muôn dặm, tên là Đại Cao Không Minh thiên. Kế đến là Thái [Huyền] (?) Tổng Chân thiên; kế đến là Tam [Nguyên] (?) Cực Chân thiên; kế đến là Bảo Tiên Cửu Thất thiên; kế đến là Thượng Ngọc Thanh Bình thiên; kế đến là Châu Minh Diệu Chân thiên; kế đến là Kim Đàn Hoa Dương thiên; kế đến là Tả Thần U Hư thiên; kế đến là Thành Đức thiên. Đều là nơi tiên nhân ở.
Gỗ cọ xát với gỗ thì bốc cháy; kim loại gặp lửa giữ lâu thì chảy ra; âm dương vận hành lẫn lộn thì trời đất đại loạn, do đó mới có sấm có sét, trong nước có lửa, đến nỗi thiêu cả cây hòe lớn.
Giữa các cành cây thường thấy những hòn đá nhỏ hình như chiếc rìu nhỏ, gọi là "rìu sét", có người gọi là "nêm sét". Xét sách "[Huyền] trung ký" (?) nói: Phía tây cửa ải Ngọc Môn có nước [Quốc Sơn] (?), trên núi có miếu, người nước ấy mỗi năm làm ra mấy nghìn cái dùi đá, gọi là "dùi sét", để cấp cho sét dùng, từ mùa xuân đến mùa thu mới thôi. Sách Lễ ký có nói đến dùi bằng các thứ kim loại và dùi bằng sừng trâu; chữ "toản" (dùi) ở đó đồng âm với chữ "toản" (dùi đá) này, đọc theo phép phiên thiết (cách ghi âm cổ: lấy phụ âm đầu của chữ thứ nhất ghép với vần của chữ thứ hai) là "tổ – hợp".
Sách "Dịch truyện" của Kinh Phòng nói: Bốn phương thường có mây lớn đủ năm màu mà không mưa, thì bên dưới có người hiền ở ẩn (?). Sắp có gió thì nhảy lên (?); con đà (loài cá sấu nhỏ ở sông Dương Tử) hễ trời sắp mưa thì kêu.
Lưu Hy, chức bác sĩ (học quan chuyên giảng dạy kinh sách) đời Hán, nói: Người các châu Dự, Tư, Duyện, Ký đọc chữ "thiên" (trời) bằng giữa lưỡi, phát hơi từ bụng, nên "thiên" mang nghĩa "hiển" (rõ rệt), vì trời ở trên cao mà rõ rệt. Người các châu Thanh, Từ đọc bằng đầu lưỡi, nên "thiên" mang nghĩa "thản" (phẳng rộng), vì trời phẳng rộng mà cao xa.
Tục Bác vật chí, hết quyển một
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video