Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách tổng tập do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn, chia làm bốn kho: kinh, sử, tử, tập).
Tục Bác vật chí (sách ghi chép nối tiếp về muôn vật và chuyện lạ), quyển ba.
Đời Tống, Lý Thạch soạn.
Vua Vũ (vua lập ra nhà Hạ) cao chín thước chín tấc (thước, tấc: đơn vị đo chiều dài thời xưa; một thước bằng mười tấc, thước xưa ngắn hơn thước ngày nay, thời Hán khoảng 23 cm). Vua Thang (vua lập ra nhà Thương) cao chín thước. Khổng Tử cao mười thước. Chu Văn Vương cao mười thước. Ngũ Tử Tư cao một trượng (trượng: bằng mười thước), khoảng giữa hai lông mày rộng một thước. Hàn Vương Tín cao tám thước chín tấc. Kim Nhật Đê (?) cao tám thước hai tấc. Đông Phương Sóc cao chín thước ba tấc.
Thời Vương Mãng có người lạ là Cự Vô Bá, cao một trượng, to mười vòng ôm, vốn xuất thân từ Bồng Lai (đảo tiên trong truyền thuyết ở biển Đông). Năm Hàm Hy nhà Ngụy, có người khổng lồ xuất hiện ở Tương Vũ, cao hai trượng, dấu chân dài ba thước hai tấc. Năm Hoàng Thủy thứ tư đời Phù Kiện (vua nước Tiền Tần), có người khổng lồ thân cao năm trượng. Tháng ấy mưa dầm, sông Hoàng Hà và sông Vị tràn bờ, giữa dòng vớt được một chiếc guốc lớn dài bảy thước ba tấc, phần mũi guốc (?) dài hơn một thước.
Sách Hán Vũ cố sự chép: quận Đông Quận dâng một người lùn cao bảy tấc, tên là Cự Linh. Thời vua Quang Vũ nhà Hán, Trương Trọng Sư người Dĩnh Xuyên cao hai tấc. Đông Phương Sóc nói: trong vùng hoang vu phía tây bắc có giống người nhỏ cao bảy tấc, mặc áo đội mũ màu đỏ; cả nước ấy đàn ông đàn bà đều cao bảy tấc. Chim hộc biển nuốt họ vào, họ ở trong bụng chim mà không chết.
Sách Tử Hoa Tử nói: Khi Hoàng Đế trị thiên hạ, sự cảm ứng tinh vi của ngài lay động trời đất, khí ở trên lắng xuống, khí ở dưới bốc lên, thành nơi tụ hội của trăm điều phúc; ấy là trăm vị thần nhận chức phận ở Canh (?). Truyện kể Hoàng Đế "lấy đồng" là nói việc rèn luyện cái cứng rắn của bản chất; "lên núi kia" là nói việc đến chỗ cao sáng; "làm lò lớn" là nói việc thổi bùng khí dương (khí nóng, sáng, hoạt động, đối lại với khí âm) để biến hóa thành thần diệu; "đỉnh" (vạc ba chân) là đồ dùng để nấu chín vật; nước ở trên, lửa ở dưới, hai khí lên xuống giúp đỡ lẫn nhau, ấy là khí trung hòa (khí cân bằng, hài hòa giữa âm và dương). "Bầy rồng" là khí của các thứ dương; "mây" là loài đi theo rồng. "Đế hương" (quê nhà của Thượng đế) là cửa của linh đài (tức là tâm), và là sự biến hóa của tâm thuật (cách vận dụng lòng mình). "Cung, áo cừu, áo mũ" là những thứ Hoàng Đế dùng để làm cho đời tốt đẹp, cứu vớt phong tục. Đời thích chuyện quái lạ đến thế là cùng! Đời sau ắt sẽ có vua chúa thích cao chuộng lớn, coi việc sống lâu, bay bổng lên trời là điều ao ước; bọn bề tôi gian xảo cầu được sủng ái bên cạnh lại theo đó mà chiều ý. Thế là họ sẽ cam lòng đi theo những gì người ta gán cho Hoàng Đế.
Hang ở quán Ngọc Cục (quán: nơi thờ tự, tu hành của đạo sĩ): Khi Cao Biền làm soái (chỉ huy quân sự, trấn giữ một vùng) đất Thục, ông bắt tội nhân, lấy dây buộc ngang lưng, sai xuống dò xem hang nông sâu thế nào. Thả dây suốt hai tháng mới hết dây; người ấy chui ra ở cửa quán Động Thiên trên núi Thanh Thành.
Đạo sĩ ở Vu Sơn là Hoàng Vạn Hộ (?) dùng bùa và thuốc cứu người. Vương Kiến, vua nước Thục, mời ông đến. Ông trải chiếu cỏ trên mặt nước, ngồi ngược dòng mà đi, một ngày đã đến Thành Đô. Quan tỉnh lang (quan làm việc ở các sảnh, các bộ trong triều) là Tào Đồ khinh bỉ con người ấy.
Lý Đức Dụ thích uống hùng chu (thuốc luyện từ khoáng chất màu đỏ như chu sa, hùng hoàng, đạo gia tin uống vào sẽ sống lâu). Có đạo sĩ tự xưng là Lý Chung Nam, cười mà nói: "Thứ này là lửa phàm của thế gian, uống vào trái lại làm giảm thọ." Rồi lấy ra một con voi nhỏ bằng ngọc, to như nắm tay, nói: "Vật này có thể dùng để tìm chu sa Câu Lậu (chu sa ở Câu Lậu, nơi nổi tiếng sản xuất chu sa) loại trong suốt; đốt hương, đặt chu sa dưới vòi voi, chớ để đàn bà, gà chó trông thấy. Ba đến năm ngày voi tự ăn nó, rồi lại nhả ra, lúc ấy mới uống được. Đây là ngọc lửa, tinh hoa của mặt trời ngưng kết đã ba vạn năm. Vì tướng công thích đạo nên đem cho mượn. Chỉ nên nhớ lòng trung hiếu, chớ tự chuốc lấy tội lỗi." Lại lấy ra một con voi bằng vàng, nói: "Đây là con cái, quý ở chỗ làm bạn với nó; nếu không thì voi ngọc sẽ bay đi."
Đức Dụ uống vào thấy hiệu nghiệm lạ thường, bèn ở kinh đô tìm cưới các mỹ nhân nổi tiếng, đến hàng trăm người vẫn chưa thôi. Voi ngọc không nhả chu sa ra nữa. Về sau ông bị đày xuống phương nam, lại gặp đạo sĩ. Đạo sĩ giận lắm, đòi lại hai con voi. Đêm ấy gió mưa, sóng nước và thác ghềnh cùng nổi lên, voi ngọc như một cục lửa bay ra khỏi thuyền. Đức Dụ chết ở Chu Nhai.
Nhan Chân Khanh gặp đạo nhân Đào Bát Bát, được trao cho thuốc Bích Hà đan, ông uống. Đạo nhân nói: "Ngoài bảy mươi tuổi sẽ có ách nạn; nếu gặp nạn ấy thì lại là điều tốt (?)." Về sau ông bị Lư Kỷ hãm hại, bị thắt cổ chết. Khi Lý Hy Liệt thất bại, người ta đưa thi hài ông về chôn, thấy hình dáng như còn sống, khắp người màu vàng, móng tay mọc trổ ra tận mu bàn tay, tóc đều dài mấy thước; ai cũng lấy làm lạ. Sau có người lái buôn gặp ông ở núi La Phù, ông gửi thư về cho người giữ mộ họ Nhan ở Yển Sư. Người ấy nói: "Đây là thủ bút của tiên Thái sư (Thái sư: chức quan cao bậc nhất, ở đây chỉ Nhan Chân Khanh); nét chữ đầu (tằm?) đuôi ngựa (?), thật đã thành tiên rồi."
Năm thứ tư đời Đường Vũ Tông, nhà quan mua "lang cân", có người ngờ đó là "gân sói". Có một lão tăng nói: "Bần đạo (tiếng nhà tu tự xưng khiêm tốn) xưa từng bỏ ra một nghìn đồng mua của lái buôn người Hồ (người các nước phía tây, phía bắc) được ba cái, hình như con nhộng lớn, hai đầu bóng, có màu vàng." Nhà của Đoàn Hựu, soái trấn Kính Châu, mất hơn mười món đồ bạc. Ông tập hợp nô tì đứng vòng quanh sân rồi đem vật ấy ra hơ lửa; con trùng run lên. Có một nữ tì mặt và môi giật giật, chính là kẻ đã lấy trộm đồ.
Hương phản hồn (hương làm người chết sống lại): Đông Phương Sóc nói: Sứ giả nước Nguyệt Chi dâng hương, nói rằng: "Gió đông thổi hợp với âm luật, trăm tuần không dứt; mây xanh bay chạm tới tận âm lữ, liền mấy tháng không tan (cả hai đều là điềm trời đất hòa thuận, điềm lành). Chúng tôi đoán Trung Quốc sắp có vị vua thích đạo, nên tìm kiếm vật lạ, gom chứa của quý, đem dâng hương thần; cưỡi trâu lặn nước để qua vực Nhược Thủy, cưỡi ngựa hay (?) để vượt sa mạc Lưu Sa, đến nay đã mười ba năm. Hương này làm sống lại được người chết yểu, chết bệnh, là thuốc thần giúp sống lâu. Người chết vì bệnh dịch, chết yểu đều có thể cứu sống; xông vào răng (?), hoặc ai ngửi được mùi hương thì sống lại."
Hôm sau không biết sứ giả ở đâu nữa. Năm Hậu Nguyên thứ nhất, ở Trường An có dịch bệnh, người chết quá nửa. Vua chia hương ra đốt, người chết chưa quá ba ngày đều sống lại; mùi thơm ba tháng không hết. Số hương còn lại một sớm bỗng biến mất.
Sách Lương thổ dị vật chí chép: Nước ở Thông Lĩnh (dãy núi Pamir) chia dòng chảy về hai phía đông, tây; dòng phía tây chảy vào biển lớn, dòng phía đông là nguồn của sông Hoàng Hà. Núi Côn Lôn mà vua Vũ nói đến, đại khái vốn là nơi sông Hà phát nguồn. Sông chảy ngầm rồi trồi lên ở Bồ Xương (hồ Bồ Xương). Theo Lạc thư ghi chép, sông chảy ra ở Trùng Dã, qua núi Tích Thạch thì thành sông Hà của Trung Quốc. Trương Khiên chỉ đến được nước Đại Uyển, thấy chỗ đầu nguồn của sông, và đến được nơi nó chảy ngầm rồi trồi lên.
Tang Khâm, trong sách Thủy kinh, nói: Núi Côn Lôn ở phía tây bắc sông Hà, cách núi Tung Cao năm vạn dặm, cao một vạn một nghìn dặm. Lịch Đạo Nguyên nói: Núi Côn Lôn có ba tầng: tầng dưới gọi là Phàn Đồng, còn gọi là Bản Tùng; tầng thứ hai gọi là (Huyền) Phố (?), còn gọi là Lãng Phong; tầng trên gọi là Tằng Thành, còn gọi là Thiên Đình, ấy là nơi ở của Thái Đế (vị thần tối cao). Sách Thập tam châu chí nói: Núi cách bờ Bắc Hải mười ba vạn dặm, có Nhược Thủy (dòng nước trong truyền thuyết, yếu đến mức lông vũ cũng chìm) bao quanh, phía đông nam tiếp giáp núi Tích Thạch. Cao Dụ nói: Sông Hà chảy ra từ núi Côn Lôn, chảy ngầm trong lòng đất một vạn ba nghìn dặm; vua Vũ khơi thông cho nó chảy ra ở núi Tích Thạch.
Sách Sơn hải kinh lại nói: Từ Côn Lôn đến Tích Thạch là một nghìn bảy trăm bốn mươi dặm. Lại nói: Ở phía nam Tây Hải, bên bờ Lưu Sa, sau sông Xích Thủy, trước sông Hắc Thủy, có ngọn núi lớn gọi là Côn Lôn. Lại nói: Cách núi Chung Sơn sáu trăm dặm về phía tây có Côn Lôn. Chu Mục Vương đến Dao Trì ở Côn Lôn, nơi ấy cách sông Triền, sông Giản của nhà Chu chỉ có một vạn một nghìn một trăm dặm. Tây Vương Mẫu bảo Mục Vương rằng nơi ấy cách Hàm Dương những ba mươi sáu vạn dặm. Sách Thập châu ký của Đông Phương Sóc nói: Núi Phương Trượng ở giữa biển Đông, là nơi các tiên cai quản, chính là núi Côn Lôn; núi có ba góc, gọi là Lãng Phong, Huyền Phố (?), và cung Côn Lôn. Chuyện cột đồng ở Côn Lôn làm cột chống trời mà Trương Hoa thuật lại, đại khái vốn lấy từ sách Thần dị kinh của Đông Phương Sóc.
Sách Tây vực chí của nhà Phật nói: Trên núi A Nậu Đạt có một vực nước lớn, cung điện lầu gác rất lớn, tức là núi Côn Lôn; nơi Mục Thiên tử (tức Chu Mục Vương) đến chính là cung A Nậu Đạt. Phía tây là sông Tân Đầu (sông Ấn), chảy qua các nước Thiên Trúc (Ấn Độ), đều vượt qua Thông Lĩnh. Quách Phác nói: Hình như còn riêng có một núi Côn Lôn nhỏ.
Lý Điền, quan Ngu bộ (chức quan thuộc bộ Công, coi việc núi rừng, sông đầm), trong sách Cai văn lục chép bảy vị thần tiên: Nhĩ Chu tiên sinh, Chu chân nhân (chân nhân: người tu đạo đã đắc đạo) Đào Chùy, Thần Hòa Tử, Khuất Đột Vô Vi, Hải Thiềm Tử Lưu Chiêu Viễn, Vinh tiên sinh, Hứa sơn nhân (người ở núi, tức ẩn sĩ) ở huyện Hỏa Tỉnh, và Đỗ Quang Đình đời Hán (?).
Long não hương (chất thơm kết tinh trắng lấy từ cây long não, còn gọi là băng phiến): Đoàn Thành Thức nói: Nó có ở nước Ba Luật; cây cao tám chín trượng, thân to khoảng sáu bảy thước một vòng. Nhựa khô làm hương, nhựa trong làm cao. Hạt của nó chữa chứng nội chướng, ngoại chướng ở mắt (bệnh mờ mắt do màng che bên trong hoặc bên ngoài con mắt). Lại có loại thương long não (long não màu xanh xám), không dùng để nhỏ (?) mắt được; đem qua lửa thì thành thục long não (long não đã chế qua lửa).
Sách Hương phổ nói: Xạ hương (chất thơm lấy từ túi tuyến ở bụng con hươu xạ đực): người ta lấy một túi xạ thật trộn ra làm thành ba bốn túi, cạo lấy màng máu, trộn lẫn với bã vụn còn lại, da lông lẫn lộn không phân biệt được. Hương có hai loại: hương Phiên (của các nước ngoài) và hương Man (của các dân tộc phương nam); lại còn bị trộn với thứ người ta làm giả. Nhà quan mua vào động một chút là đến mấy nghìn cái, làm sao lo cho xong trách nhiệm thu nạp theo định mức? Cái gọi là hương thật có ba cách nói: hươu xạ đi thành đàn trong núi, tự nhiên có mùi xạ mà không thấy bóng dáng, đó là hương thật; vào mùa xuân, hươu dùng chân khều xạ vùi xuống bùn nước giấu đi, không cho người thấy, đó là hương thật; giết hươu lấy rốn, mỗi con hươu một rốn, đó là hương thật. Đây là điều tôi tận mắt thấy.
(Phép đặt tên thụy — tên hiệu đặt cho vua, quan sau khi chết để đánh giá công tội lúc sống:) Nhân từ, hiền lành, rực rỡ sáng suốt gọi là Thuấn. Tàn hại dân, nhiều tội lỗi gọi là Kiệt. Hại điều nghĩa, tổn điều thiện gọi là Trụ. Hiền từ, có ân đức, yêu thương cha mẹ gọi là Hiếu. Yêu dân, thích ban phát gọi là Huệ. Sáng suốt hiền lành, tiếng tốt nghe khắp nơi gọi là Tuyên. Tiếng tăm vang xa gọi là Chiêu. Dẹp yên được tai họa loạn lạc gọi là Vũ. Thông minh, sáng suốt, hiểu sâu gọi là Hiến. Ôn hòa, mềm mỏng, sáng suốt, hiền lành gọi là Ý. Ban rộng ơn đức, giữ vững điều nghĩa gọi là Mục. Lấy nhân nghĩa làm cho dân vui gọi là Nguyên. Ban bố phép tắc, chỉnh đốn kỷ cương gọi là Bình. Có loạn mà không tổn hại gọi là Linh. Bảo vệ dân, chăm lo người già gọi là Minh. Mở mang bờ cõi mà có đức gọi là Tương. Lòng ngay thẳng, độ lượng lớn gọi là Khuông. Lo xa, thương dân gọi là Định. Có lỗi mà sửa được cho ngay gọi là Cung. Không sinh ra ở nước mình gọi là Thanh. Giữ một lòng đức không lơi lỏng gọi là Giản. Dậy sớm thức khuya gọi là Kính. Giữ mình trong sạch gọi là Trinh. Đức mềm mỏng, thích quy tụ người gọi là Tĩnh. Cai trị dân được yên vui gọi là Khang. Cẩn thận, biết sợ, biết kiêng gọi là Hy. Đang giữa đời mà chết sớm gọi là Điệu. Hiền từ, nhân hậu, hòa với dân gọi là Thuận. Thích dũng mãnh, dốc sức gọi là Trang. Cung kính nhân hậu mà chết sớm gọi là Ai. Ở trong nước mà gặp nạn gọi là Mẫn. Danh và thực sai lệch nhau gọi là Mậu. Bị ngăn che bưng bít, không thông suốt gọi là U. Hung bạo tàn ác, không ai thân gọi là Lệ. Dốc chí lập mưu tính gọi là Cảnh. Mở mang bờ cõi, thôn tính nước khác gọi là Hoàn. Sắp đặt trời đất có trật tự gọi là Văn. Giữ điều nghĩa, đề cao điều thiện gọi là Hoài. Chết sớm khi chưa thành người gọi là Thương. Bỏ lễ nghĩa, xa lánh mọi người gọi là Dạng. Lười việc chính sự mà lo giao thiệp bên ngoài gọi là Trị (?). Phép tắc không ban bố rộng gọi là Chấn (?).
Có một người đồng liêu ở Thái học (trường học cao nhất của triều đình), từng làm quan ở vùng Quảng Trung, nói: Trầm hương là gỗ tạp, mục mọt, ngâm trong nước cát, lâu năm mới có được. Như dọc đường biển vùng Đam Châu, Nhai Châu (trên đảo Hải Nam), cầu cống của dân đều làm bằng gỗ hương. Những loại gỗ như quế biển, quýt, bưởi chìm dưới nước nhiều năm, vớt lên thì thành trầm thủy hương (hương chìm trong nước). Sách Bản thảo (sách thuốc ghi các vị thuốc) bảo nó giống cây quýt là đúng vậy. Nhưng nếu đốn lúc cây còn tươi thì không thơm.
Sách Hải dược bản thảo nói: Giáng chân hương chủ trị bệnh thiên hành thời khí (bệnh dịch lây lan theo mùa); đốt nó có thể dẫn (thần tiên?) giáng xuống (?). Tỉnh đầu hương tức là hương phụ tử (củ cỏ gấu).
Sách Thương Hiệt giải hỗ nói: Cỏ vân hao giống cỏ tà hao, ăn được. Sách Điển lược của Ngư Hoạn nói: Vân hương trừ được con mọt giấy, mọt sách, cho nên nơi cất giữ sách gọi là Vân đài.
Nữ quan (nữ đạo sĩ) nhà Nam Đường là Cảnh tiên sinh, móng tay như móng chim, mặt đẹp như ngọc, được vua Nguyên Tông sủng ái. Đêm sắp sinh nở, sấm vang quanh nhà, mưa lớn như sông đổ; đến nửa đêm sấm ngưng thì người họ Cảnh không còn mang thai nữa. Nước Đại Thực (tức Ả Rập) dâng dầu long não, vua quý giữ cất kín. Tiên sinh thấy, nói: "Thứ này chẳng phải loại tốt, thiếp sẽ làm cho bệ hạ." Bèn may túi lụa hai lớp, đựng một cân bạch long não, treo lên xà nhà, lấy bình kiểu người Hồ hứng bên dưới; chốc lát dầu chảy xuống như rót. Vua kinh ngạc khen mãi không thôi, sai rót rượu thả dầu vào, vị còn hơn thứ nước Đại Thực dâng.
Bà lại ở trước mặt Nguyên Tông nắm tuyết làm thành thỏi bạc, ném vào lò lửa đỏ để tôi, thành vàng hạng vừa (?), dấu ngón tay vẫn còn. Lại lấy phân đất trong sọt của cung kỹ (người hầu múa hát trong cung) đem rang thành bạc. Cuối niên hiệu Khai Bảo, kho trong cung vẫn còn bạc rang từ phân của tiên sinh. Bà lại rang lúa mì trong nồi bạc thành ngọc trai.
Vua Vũ trị thủy, sửa đất, đến phía bắc Bắc Hải, có một nước gọi là Chung Bắc. Giữa nước có núi tên là Hồ Lĩnh, hình như cái vò; trên đỉnh có miệng, hình như cái vòng tròn, tên là Tư Huyệt. Có nước tuôn ra, gọi là Thần Phẩn, mùi thơm hơn cả hoa tiêu, hoa lan, vị ngon hơn cả rượu ngọt. Một nguồn chia làm bốn dòng, chảy xuống chân núi. Dân uống nước Thần Phẩn, tắm nước Thần Phẩn. Đây là chuyện ngụ ngôn của Liệt Tử.
Vách đất chưa khô, vẩy nước mũi lên đó, gặp trời mưa dầm thì hóa thành con trùng, hình như con giun đất.
Nước của họ Giới ở phương đông, người nước ấy có nhiều người hiểu được tiếng của sáu giống gia súc (ngựa, trâu, dê, gà, chó, lợn); đại khái là do hiểu biết riêng một mặt mà có được. Bậc thần thánh thời thượng cổ biết đủ tình trạng của muôn vật, hiểu hết mọi tiếng kêu khác lạ, tụ chúng lại (?) mà dạy bảo, nói rằng các loài có máu có hơi thở chẳng khác gì nhau.
Nước Điều Chi ven biển Tây có sư tử và chim đại tước (chim sẻ lớn). Quách Nghĩa Cung trong sách Quảng chí nói: Chim đại tước, cổ, thân, ngực và chân đều giống lạc đà, ngẩng đầu lên cao tám chín thước, giương cánh rộng hơn một trượng, ăn lúa mạch, trứng to như cái vò; tức là chim đà điểu ngày nay. Thời Hán Nguyên Đế có con chim lớn như ngựa non, người đương thời gọi là Viên Cư.
Ở nước Hoàn Vương (tức nước Chăm Pa), voi rừng cứ một con đực cai quản hơn ba mươi con cái. Ngà con cái chỉ dài hai thước. Voi cái thay phiên nhau mang nước, mang cỏ cho con đực; khi con đực nằm thì vây quanh canh giữ. Voi đực chết thì cùng nhau chôn, gào rống ở chỗ ấy rồi mới tản đi.
Ăn thịt ba ba nhiều lần có thể làm tóc dài ra.
Tim, gan và đầu của cá hầu (?) độc như cây dã cát (?) (có lẽ là cây lá ngón, một loài cây rất độc).
Con du mâu (loài cua biển, ghẹ lớn) con nào to thì sức có thể đánh nhau với hổ; bắt nó mà không cẩn thận thì càng của nó có thể kẹp chết người.
Con sam vỏ rất sắc, nhưng tính lại sợ muỗi; muỗi nhỏ đốt vào là nó chết. Sách Yên sơn lục nói: nấu dê thì dùng (?), nấu ba ba thì dùng muỗi; ấy là các vật có sự cảm ứng lẫn nhau. Chim bồ nông uống mấy thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa) nước mà vẫn chưa đủ; cá chiên, cá vị (các loài cá tầm) thì nước vào miệng chỉ như giọt sương mà đã chết (?). Vượn có tay bắt được chuột mà lại bị chuột khắc chế; hươu có sừng húc được chó mà lại bị chó khắc chế.
Tục Bác vật chí, quyển ba.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video