Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách tổng tập lớn, do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn và duyệt định, chia làm bốn kho: kinh, sử, tử, tập).
Tục Bác vật chí (sách ghi chép nối tiếp sách "Bác vật chí" về đủ mọi chuyện, vật lạ trong trời đất), quyển bốn.
Lý Thạch đời Tống soạn.
Toại Nhân (vị vua thời thượng cổ, tương truyền là người dạy dân dùi gỗ lấy lửa) có bốn người giúp việc: Minh Do coi việc "hiểu thăng cấp" (lời chú: tức việc chính sự); Tất Dục coi việc "thuế tục" (lời chú: tức thuế má); Thành Bác coi việc "cổ chư" (lời chú: tức việc chư hầu, các nước nhỏ phụ thuộc); Vẫn Khâu coi việc "diên hi" (lời chú: tức việc ghi chép sổ sách) (?).
Phục Hy (vị vua thời thượng cổ, tương truyền là người vạch ra tám quẻ) có sáu người giúp việc: Kim Đề coi việc "hóa tục" (lời chú: tức việc dân); Điểu Minh coi việc "kiến phúc" (lời chú: tức việc làm lợi); Thị Mặc coi việc "tai ác" (lời chú: tức việc trừ hại); Kỷ Thông giữ "trung chức" (lời chú: tức việc bên trong); Trọng Khởi giữ việc "biển và đất liền" (lời chú: tức việc đất đai); Dương Hầu giữ việc "sông và biển" (lời chú: tức việc sông nước).
Hoàng Đế có bảy người phụ tá: Phong Hậu nhận "kim pháp" (phép vàng), Thiên Lão nhận "thiên lục" (sổ sách của trời), Ngũ Thánh nhận "đạo cấp" (thứ bậc của đạo), Tri Mệnh nhận việc "củ tục" (sửa phong tục), Khuy Kỷ nhận việc "biến phục" (biến đổi và trở lại), Địa Điển nhận việc "châu lạc" (mạng lưới các châu), Lực Mặc nhận việc "Hoài xích" (vùng đất mặn bên sông Hoài) (?) [lời chú: Lực Mặc có chỗ chép là Lực Mục]. Đào Uyên Minh nói việc này thấy chép trong sách "Luận ngữ trích phụ tượng" (một sách sấm vĩ, tức loại sách đoán điềm, kể chuyện thần bí, viết phụ theo sách Luận ngữ).
Hai anh em Khổng Trường Ngạn và Khổng Quý Ngạn tụ tập học trò đến mấy trăm người, nên người thời ấy đặt câu nói về họ rằng: "Họ Khổng nước Lỗ thích đọc kinh, anh em giảng đọc đều đáng nghe; học trò đến học mà có tiếng tăm, chẳng nhờ họ Khổng thì sao nên được."
Khổng Tử sinh ra Lý, tên tự là Bá Ngư; Lý sinh ra Cấp, tên tự là Tử Tư; Cấp sinh ra Bạch, tên tự là Tử Thượng; Bạch sinh ra Cầu, tên tự là Tử Gia; Cầu sinh ra Ky, tên tự là Tử Kinh; Ky sinh ra Xuyên, tên tự là Tử Cao; Xuyên sinh ra Tử Thuận, làm tướng quốc (quan đứng đầu triều đình) nước Ngụy. Từ Thúc Lương Ngột (cha Khổng Tử) đến Tử Thuận là chín đời, dời đến ở Đại Lương.
Tinh hoa của loài có lông là con lân, tinh hoa của loài có cánh là chim phượng, tinh hoa của loài có mai là con rùa, tinh hoa của loài có vảy là con rồng, tinh hoa của loài trần trụi (không lông, không vảy, tức loài người) là thánh nhân.
Từ khi Lưu Hướng đối chiếu, hiệu đính sách vở trong kho triều đình, con ông là Lưu Hâm soạn ra "Thất lược" (bản mục lục chia sách làm bảy loại), tổng cộng một vạn ba nghìn hai trăm sáu mươi chín quyển.
Sau khi sách bị đốt trong loạn Vương Mãng, đến thời Vương Doãn chở sách về phía tây chỉ còn hơn bảy mươi xe, đường xa lại vứt bỏ mất một nửa.
Tuân Úc chia sách làm bốn bộ là kinh, sử, tử, tập (kinh: sách kinh điển Nho gia; sử: sách sử; tử: sách của các nhà tư tưởng; tập: văn thơ), tổng cộng chín nghìn chín trăm bốn mươi lăm quyển. Lý Đoài (?) đời Tây Tấn lấy bốn bộ cũ của Tuân Úc ra đối chiếu, thì số sách còn lại là ba nghìn không trăm mười bốn quyển.
Tạ Linh Vận đời Tống (triều Lưu Tống) soạn mục lục bốn bộ, cả thảy bốn nghìn năm trăm tám mươi hai quyển. Vương Kiệm soạn mục lục, có một vạn năm nghìn không trăm bảy mươi tư quyển. Vương Lượng đời Tề soạn mục lục sách, có một vạn tám nghìn không trăm mười quyển. Nhậm Phưởng đời Lương ghi số sách cất ở điện Văn Đức là hai vạn ba nghìn một trăm lẻ sáu quyển.
Lương Nguyên Đế dẹp xong Hầu Cảnh, đem sách ở điện Văn Đức về Giang Lăng, cả thảy hơn mười vạn quyển; quân Ngụy kéo vào đốt sạch. Tống Vũ Đế thu được (?) bốn nghìn quyển. Mục lục sách đời Hậu Chu có tám nghìn quyển, sau tăng lên một vạn quyển; Chu Vũ Đế dẹp nước Tề, cũng chỉ thêm được đến năm nghìn quyển.
Nhà Đường diệt nhà Tùy, Ngụy Trịnh công (Ngụy Trưng) gom hết sách vở, tranh bản đồ chở bằng thuyền, khi đi qua Để Trụ (khúc sông Hoàng Hà nhiều đá ngầm, rất hiểm) thì chìm mất bảy, tám phần mười. Tổng cộng có tám vạn sáu nghìn chín trăm sáu mươi sáu quyển, hiện còn ba vạn sáu nghìn bảy trăm lẻ tám quyển. Trong niên hiệu Khai Nguyên, mục lục bốn bộ cả thảy năm vạn một nghìn tám trăm năm mươi hai quyển.
Từ khi nhà Tần thống nhất chữ viết, thừa tướng Lý Tư soạn thiên "Thương Hiệt"; Trung xa phủ lệnh (quan coi xe ngựa của vua) Triệu Cao soạn thiên "Viên Lịch"; Thái sử (quan coi việc chép sử và xem thiên văn) Hồ Mẫu Kính soạn thiên "Bác học"; Văn viên lệnh (quan coi khu lăng Hiếu Văn) Tư Mã Tương Như soạn thiên "Phàm tương"; Hoàng môn lệnh (quan hầu cận trong cung) Sử Du soạn thiên "Cấp tựu". Những thiên ấy đều là kho tàng của chữ viết, ai muốn biết chữ thì không thể không biết đến.
Tiếc thay, từ "Phàm tương" trở về trước đều không còn thấy được nữa, chỉ còn lại "Cấp tựu chương"; qua đó cũng thấy được phong cách văn chương thời Tây Kinh (tức thời Tây Hán, đóng đô ở Trường An).
Nhan Trứu (tức Nhan Sư Cổ) chú giải sách này, từng có được các bản chép của Hoàng Tượng, Chung Do, Vệ phu nhân, Vương Hy Chi (?) và những người khác. Đời nay chỉ coi bản của hai nhà Trương Chi và Sách Tĩnh là chữ chương thảo (lối chữ thảo cổ thời Hán, nét còn giữ dáng chữ lệ) thật.
Bản của Trương Chi có mấy dòng như "phượng tước, hồng hộc"...; bản của Sách Tĩnh viết được hai phần ba, từ chữ "mẫu tôn" (?) trở xuống thiếu bảy trăm năm mươi chữ.
Các bậc đi trước nói: chữ "vu" và chữ "tất" không có lối viết thảo.
Viên Thục đời Tống viết bài "Văn ban cửu tích cho Lư Sơn công" (cửu tích: chín thứ lễ vật vua ban cho bề tôi có công lớn; "lư" đồng âm với chữ "lừa", nên đây là bài văn đùa phong tước cho con lừa): "Chở túi mang thức ăn tới, ấy là công của ngươi; tiếng kêu cất lên đúng giờ, ấy là trí của ngươi; dùng đến ắt đáp đúng lúc, ấy là tiếng kêu của ngươi; má dài trán rộng, đuôi dài thõng sau, ấy là hình dáng của ngươi.
Vì vậy sai Trung đại phu Lư Khâu La (la: con la) phong thêm cho ngươi làm Hàm Lặc (ngậm hàm thiếc) Đại hồng lư (chức quan coi việc lễ tân), Ban Cước (chân vằn) Đại tướng quân; lấy đất Lư Giang của Dương Châu, đất Lư Lăng của Cát Châu, đất Đồng Lư của đất Ngô, phong ngươi làm Lư Sơn công."
(Lại có) bài "Văn ban cửu tích cho Đại Lan vương" (bài văn đùa phong tước cho con lợn): "Năm Đại Hợi thứ mười, tháng có ngày sóc (ngày mồng một âm lịch) là ngày Ất Hợi, ngày mười ba là ngày Đinh Hợi (chữ "hợi" ứng với con lợn), sứ giả của Yến bá là Hào Hy (hy: con lợn) ban sắc phong cho Đại Lan vương rằng: Hỡi ngươi! Nhờ được chủ nhân nuôi cho béo, tuy không có tước mà có bổng lộc (?).
Ngài được phong ở nước Thuần, mang họ Thỉ (thỉ: con lợn), ấy là vẻ đẹp của ngài (?). Móng trắng được nêu rõ trong thơ nhà Chu (Kinh Thi có câu "có đàn lợn móng trắng, cùng nhau lội qua sóng"), lội sóng ứng với điềm tượng thịnh vượng, ấy là đức của ngài. Xông thẳng tới phía trước, trận nào cũng không còn mũi giáo nào nguyên vẹn, ấy là cái dũng của ngài."
Tuyên phụ (danh hiệu tôn xưng Khổng Tử) vì cha mẹ cầu khấn ở núi Ni mà sinh ra, nên được đặt tên là Khâu, tên tự là Trọng Ni. Con ông tên là Lý (cá chép), tên tự là Bá Ngư (ngư: cá). Sử Thu (?) cũng có tên tự là Tử Ngư. Nhiễm Canh (canh: cày ruộng) tên tự là Bá Ngưu (ngưu: trâu bò). Những tên như Đấu Cốc Ô Đồ (ô đồ: tiếng nước Sở gọi con hổ), Hắc Đồn (mông đen), Chử Cữu (chày cối), loại ấy rất nhiều.
Tống Tề Khâu (tên có nghĩa "ngang với Khổng Khâu") lại đặt tên tự là Siêu Hồi (nghĩa là "vượt hơn Nhan Hồi", học trò giỏi nhất của Khổng Tử), không biết tự lượng sức mình đến thế. Tên tự của Mạnh Kha và Trang Chu không được truyền lại; có người nói Kha tự là Tử Dư, Chu tự là Tử Hưu, đều là người đời sau theo ý mình mà đặt ra thôi.
Thời Đông Hán không còn ai đặt tên hai chữ; có người nói đó là do lệnh cấm của Vương Mãng còn được noi theo mà thành.
"Bất khả" (không thể) ghép thành "phả"; "như thị" (như thế) ghép thành "nhĩ"; "nhi dĩ" (mà thôi) ghép thành "nhĩ"; "chi hồ" ghép thành "chư". Cách ghép âm hai chữ làm một của Tây Vực (các nước phía tây Trung Hoa, ở đây chỉ tiếng Phạn) là nguồn gốc của phép phiên thiết (cách ghi âm một chữ bằng phụ âm đầu của chữ này ghép với vần của chữ kia).
Ở quán Bích Lạc (quán: nơi thờ tự của Đạo giáo) tại Giáng Châu có tượng Thiên Tôn (vị thần tối cao của Đạo giáo) cao hơn một trượng (khoảng ba mét), do thứ sử (quan đứng đầu một châu) Lý Kham làm vào niên hiệu Long Sóc đời Đường để làm phúc cầu siêu cho mẹ là thái phi. Trên tượng có khắc chữ triện (lối chữ cổ, nét tròn đều).
Một đạo sĩ già nói: Lý sứ quân là con vua Đường Cao Tông; có hai đạo sĩ đến xin viết chữ triện cho bài văn này, đóng cửa lại viết, viết xong thì hóa thành hai con chim bồ câu trắng bay đi, chỉ còn một chữ "cập" thiếu một nét. Lý Dương Băng (nhà viết chữ triện nổi tiếng đời Đường) học viết triện ở đây suốt mười hai năm, rốt cuộc vẫn không đạt được chỗ tinh diệu của nó.
Đường Minh Hoàng có được hai mươi bảy pho tượng tiên bằng ngọc ở động Kim Hoa, huyện La Xuyên, Ninh Châu; hình dạng kỳ vĩ, lạ lùng, mỗi pho một khác. Trong đó có một pho tượng thần sao Tâm (một chòm trong hai mươi tám chòm sao theo thiên văn cổ Trung Hoa) rất đẹp, trên tấm hốt cầm tay lại có tên húy của Minh Hoàng.
Đất ấy thuộc trang trại của Vương Khả Tư, người này lúc ấy đã trăm tuổi. Về sau lập quán Chân Ninh, đổi La Châu (?) thành huyện Chân Ninh. Nay có bức vẽ các tượng ngọc ấy lưu truyền ở đời.
Cuối niên hiệu Càn Nguyên, vua Đường Túc Tông có được mười ba món báu ở Sở Châu, bèn đổi niên hiệu là Bảo Ứng (báu vật ứng điềm).
Trong niên hiệu Thiên Bảo, nước Đại Uyển (nước ở vùng Trung Á) dâng sáu con ngựa hãn huyết (giống ngựa quý, mồ hôi đỏ như máu): một là Hồng Xích Bát, hai là Tử Xích Bát, ba là Thanh Xích Bát, bốn là Hoàng Xích Bát, năm là Đinh Hương Xích Bát, sáu là Đào Hoa Xích Bát (xích bát: tên gọi giống ngựa quý; các chữ đứng trước là màu đỏ, tía, xanh, vàng, màu hoa đinh hương, màu hoa đào).
Vua bèn đặt tên cho chúng là: Hồng [thiếu chữ] Liễn, Tử Ngọc Liễn, Bình Sơn Liễn, Lăng Vân Liễn, Phi Hương Liễn, Bách Hoa Liễn (liễn: xe của vua). Về sau vua chạy vào đất Thục, người ta coi hai tên Bình Sơn (vượt núi) và Lăng Vân (vượt mây) là lời báo trước.
Sách "Tây Kinh tạp ký" chép: Hán Văn Đế từ đất Đại trở về, có chín con ngựa tốt, đều là ngựa hay nhất thiên hạ: một là Phù Vân (mây nổi), hai là Xích Điện (chớp đỏ), ba là Tuyệt Quần (hơn cả bầy), bốn là Dật Phiêu (phóng vút), năm là Tử Yến (én tía), sáu là Lục Ly (ngựa đen ánh lục), bảy là Long Tử (con rồng), tám là Lân Câu (ngựa non như lân), chín là Tuyệt Trần (chạy không vướng bụi); gọi chung là Cửu Dật (chín con ngựa phi nhanh).
Sách "Dịch Lâm" (sách bói toán đời Hán) nói: "(chữ hỏng) (?) làm gà, gà gáy đúng giờ, cả nhà vui vẻ không lo."
Sách "Hoàng Lãm" nói: mộ Xi Vưu (thủ lĩnh thời thượng cổ, bị Hoàng Đế giết) ở trong thành làng Khám, huyện Thọ Trương, quận Đông, cao bảy thước; thường vào tháng mười thì tế. Có luồng hơi đỏ bốc lên như dải lụa đỏ thẫm, gọi là "cờ Xi Vưu".
Phía tây Cốc Thành có dòng suối chảy về hướng tây bắc, đổ vào sông Thanh. Cách thành ba dặm về phía tây bắc có mộ Hạng Vũ, bia đá vẫn còn, đề "Mộ Hạng vương". Sách "Hoàng Lãm" bảo mộ cách huyện mười lăm dặm là sai.
Phía tây nam thành Cốc Dương ở Bành Thành lại có (mộ) Hạng Vũ; sách "Thủy Kinh" cho là không phải. Đất Lỗ giữ thành cho nước Sở, Hán vương đem đầu Hạng Vũ cho người Lỗ xem, người Lỗ mới chịu hàng; bèn dùng lễ dành cho Lỗ công mà chôn Hạng Vũ ở Cốc Thành. Xét hai ngôi mộ ở Cốc Dương và Cốc Thành, há chẳng phải là thân và đầu chôn ở hai nơi khác nhau sao?
Sách "Hoàng Lãm" nói: huyện Cự Dã, quận Sơn Dương có "mộ vai đùi" (của Xi Vưu); Hoàng Đế giết Xi Vưu, thân và đầu ở hai nơi nên chôn riêng, cũng là hai ngôi mộ.
Phía đông bắc sông Tế, sông Lạc chảy ra. Sông Lạc bắt nguồn từ huyện cũ Lịch Thành, nước trào lên như bánh xe; câu "Tề hầu gặp gỡ ở Lạc" (?) (trong sách sử Xuân Thu) chính là nói chỗ này. Ở đó có miếu thờ vợ vua Thuấn, đối diện núi có đền thờ Thuấn, có giếng Thuấn; chuyện vua Thuấn cày ruộng ở núi Lịch cũng có người nói là ở đây.
Phía tây huyện Bồ Bản có Lịch Quan, là núi Lịch nơi vua Thuấn cày ruộng, có giếng Thuấn, có hai sông Quy và Nhuế, trên núi có miếu thờ Thuấn.
Sách "Phong thổ ký" của Chu Xứ nói: vua Thuấn được chôn ở Thượng Ngu, chỗ ông cày ruộng chính là hai huyện Thủy Ninh và Diễm; dưới núi có nhiều cây tạc (một loại cây sồi), người vùng Ngô, Việt gọi cây tạc là "lịch", nên gọi là núi Lịch.
Hai thuyết ấy, một lấy chữ "Lạc" làm chữ "Lịch", một lấy chữ "lịch" (tên cây) làm chữ "Lịch", chưa biết thuyết nào đúng. Đều là lời của Lịch Đạo Nguyên (tác giả sách chú giải "Thủy Kinh").
Huyện Mục Mi được đặt tên theo một loại cỏ: ở đó mọc cỏ mục mi, có thể giải độc. Chim chóc thường ăn nhầm ô uế (tức củ ô đầu, một loại cây rất độc), trong miệng bị trúng độc thì ắt vội bay đến núi Mục Mi, mổ cỏ mục mi để giải độc.
Có giống ngựa sinh ở phía tây đất Việt Thiểm (?), nhỏ như dê con, buộc bằng dây cỏ sa, cho uống nước bột gạo (?); đến bảy tuổi thì có thể cưỡi, mỗi ngày chạy được mấy trăm dặm.
Sách "Đông Quan Hán ký" chép: Vương Phụ làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Ích Châu, có ngựa thần bốn lần hiện ra trong sông Điền. Cuối thời Ngụy, có ngựa thần ban đêm đi qua bãi chăn ngựa của nhà nước, dấu chân to như cái đấu, rồi đi xuống nước sông.
Sách "Chân cáo" (sách Đạo giáo do Đào Hoằng Cảnh biên soạn) chép: Kim Lăng tên xưa gọi là đất Phục Long. Núi Câu Khúc thời Tần gọi là đàn Câu Kim, vì là núi chứa vàng mà có tên như vậy; núi ấy sinh ra vàng.
Hán Linh Đế xuống chiếu khai thác vàng ở Câu Khúc để bổ sung vào kho vũ khí. Tôn Quyền sai lính túc vệ (lính canh giữ cung vua) đi lấy vàng, đóng quân ở đất Phục Long, nhân đó đổi tên là Kim Lăng (gò vàng).
Đào Hoằng Cảnh nói: núi Đại Mao vẫn còn vài cái hố, gọi là giếng vàng; ở những chỗ gần phía đông núi, đá vụn thường có lẫn cát vàng.
Sách "Chân cáo" lại nói: nước ở đó màu trắng, người dù không tu học đạo, uống nước này cũng được sống lâu; phải chăng vì đó là nơi tinh dịch của vàng thấm tưới vào?
Núi Cương có hang thông sang núi Đại Câu Khúc. Có thạch não (một vị thuốc gốc khoáng vật) ở dưới núi Phương; thạch não vốn giống như đá, nhưng có vằn nhỏ và mềm, hình tròn nhỏ như cái chõ (?), màu giống chung nhũ (thạch nhũ, chất đá vôi đọng thành trong hang, dùng làm thuốc). Lý Chỉnh xưa kia mắc phong tật (theo đông y là chứng bệnh do "gió độc" gây ra, như tê liệt, co giật), trước đó vốn ham chuyện phòng the quá độ, uống thứ này thì khỏi.
Cửa nam thành Dự Chương gọi là cửa Tùng Dương; trong cửa có một cây chương (cây long não) cao bảy trượng năm thước, thân to hai mươi lăm vi (vi: một vòng ôm), bóng râm phủ rộng mấy mẫu. Sách "Hán quan nghi" nói: cây chương mọc trong sân quận Dự Chương, nhân đó lấy làm tên quận.
Lưu Hâm nói chín con sông, như sông Hồ Hán và các sông khác, đổ vào hồ Bành Lãi (tức hồ Bà Dương), vì thế gọi là Cửu Giang (chín sông).
Sông Mạt bắt nguồn từ ngoài biên giới huyện Quảng Nhu, nơi có làng Thạch Nữu, là chỗ vua Vũ (vị vua trị thủy thời thượng cổ) sinh ra.
Sông Mạt chảy từ núi Mông đến ghềnh Hỗn Nhai ở Nam An, dòng nước chảy xiết, đời nào cũng gây tai họa. Quan đứng đầu đất Thục là Lý Băng sai lính đục phẳng ghềnh Hỗn Nhai; thần sông nổi giận dữ dội, Lý Băng cầm dao xuống nước đánh nhau với thần, rốt cuộc đục phẳng được ghềnh Hỗn Nhai.
Tục Bác vật chí, hết quyển bốn.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video