Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gom sách vở bốn kho Kinh, Sử, Tử, Tập, do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn và duyệt định)
Tục Bác vật chí (sách chép tiếp về muôn vật), quyển sáu
Lý Thạch đời Tống soạn
Thiếu Điển sinh Hoàng Đế. Hoàng Đế sinh Nguyên Hiêu (tức Huyền Hiêu). Nguyên Hiêu sinh Kiểu Cực. Kiểu Cực sinh Cao Tân, tức là Đế Khốc. Đế Khốc sinh Phóng Huân, tức là Đế Nghiêu.
Hoàng Đế sinh Xương Ý. Xương Ý sinh Cao Dương, tức là Đế Chuyên (Chuyên Húc). (Xương Ý là em của Nguyên Hiêu, con thứ của Hoàng Đế.) Đế Chuyên sinh Cùng Thiền. Cùng Thiền sinh Kính Khang. Kính Khang sinh Câu Mang. Câu Mang sinh Kiểu Ngưu. Kiểu Ngưu sinh Cổ Tẩu. Cổ Tẩu sinh Trùng Hoa, tức là Đế Thuấn, và sinh Tượng.
Đế Chuyên sinh Cổn. Cổn sinh Văn Mệnh, tức là vua Vũ.
Sách Đường lục điển (sách chép chế độ quan lại, lễ nghi nhà Đường) ghi: cứ ba năm làm lễ tế hưởng (lễ dâng đồ cúng tế các bậc vua thánh đời trước) một lần. Tế Đế Khốc ở Đốn Khâu. Tế Đường Nghiêu ở Bình Dương, lấy Tắc và Tiết phối hưởng (được thờ kèm, cùng hưởng đồ cúng bên cạnh vị chính). Tế Ngu Thuấn ở Hà Đông, lấy Cữu Do phối hưởng. Tế Hạ Vũ ở An Ấp, lấy Bá Ích phối hưởng. Tế Thương Thang ở Yển Sư, lấy Y Doãn phối hưởng. Tế Chu Văn Vương ở đất Phong, lấy Thái Công phối hưởng. Tế Chu Vũ Vương ở đất Cảo, lấy Chu Công phối hưởng. Tế Hán Cao Tổ ở Trường Lăng, lấy Tiêu Hà phối hưởng. Tất cả đều làm vào tháng trọng xuân (tháng giữa mùa xuân, tức tháng hai âm lịch).
Núi Trượng Nhân ở Thanh Thành, châu Thục, mỗi năm vào mùa xuân và mùa thu đều có lễ tế theo mùa, dâng rau, do huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) đứng ra làm lễ.
Sách Tần thư của Xa Tần chép: thời Phù Kiên, có người dân huyện Cao Lục đào giếng được một con rùa lớn hai thước sáu tấc, trên lưng có vân hình bát quái (tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch) viết bằng chữ cổ. Phù Kiên xây ao bằng đá để nuôi, được mười sáu năm thì rùa chết. Người ta lấy xương nó để bói việc lành dữ, gọi là "rùa khách". Rùa ấy từng hiện về trong giấc mộng tự nói: "Ta sắp về Giang Nam, không gặp thời nên chết ở đất Tần." Người giải mộng nói: rùa sống ba vạn sáu nghìn năm mới chết; đây là điềm báo nhà Phù Tần sắp mất.
Rùa Tần là rùa trong núi, không xuống nước. Thần quy (rùa thiêng) trong nước, con dài một thước hai tấc là loại tốt. Rùa thấy rắn thì hớp lấy mà ăn.
Lý Đức (?) nói: sách Thục vương bản kỷ của Dương Hùng chép rằng Trương Nghi đắp thành theo dấu chân rùa đi mà đắp. Đến đây, nghe nói mai con rùa ấy được cất trong kho rượu. Vũ Văn Ngộ nói: "Trước kia tôi từng làm viên lại nhỏ coi kho, có thấy cái mai rùa dài sáu thước. Đầu niên hiệu Nguyên Hòa, Cao Sùng Văn cắt nó ra làm miếng trang sức trên đai lưng."
Phía đông nam huyện Dã Vương có miếu Khổng Tử, trong miếu có bia. Năm Thái Hòa thứ nhất đời Ngụy, Khổng Linh Độ thấy nhà miếu cũ đã đổ nát, chỉ còn nền, bèn xin sửa dựng lại. Huyện lệnh Dã Vương là Phạm Chúng Ái, thái thú (quan đứng đầu một quận) Hà Nội là Nguyên Chân, thứ sử (quan đứng đầu một châu, trên quận) là Cao Doãn dâng biểu tâu lên triều đình, rồi dựng bia trong miếu.
Các viên trị trung (viên quan giúp thứ sử coi sổ sách, giấy tờ trong châu), biệt giá (viên quan phụ tá cao nhất của thứ sử, khi thứ sử đi tuần thì ngồi xe riêng theo hầu) là Lưu Minh và Lã Thứ Văn, chủ bạ (viên quan coi giấy tờ, sổ sách) là Hướng Ban Hổ và Cẩu Linh Quy cho rằng Tuyên Ni (tức Khổng Tử) là bậc đại thánh, lời ca tụng trên bia không nói hết được, nên viết thêm một bài ký.
Trọng Ni (tức Khổng Tử) nghe tin nước Tấn giết Minh Độc (Đậu Minh Độc, bậc hiền thần nước Tấn) thì quay xe trở về, không sang Tấn nữa. Người Tấn nhớ ông nên lập miếu thờ. Trên bia viết: họ Khổng làm quan ở Lạc Dương, nhớ tưởng thánh tổ nên lập miếu, cũng như Lưu Lũy dời sang nước Lỗ lập đền thờ vua Nghiêu trên núi vậy.
Chim săn mồi thì con trống nhỏ, con mái lớn. Các loài chim khác thì con trống lớn, con mái nhỏ.
Chim khê xích (loài chim nước giống uyên ương, lông màu tía) biết yểm nước, nên ngủ trên mặt nước mà các loài vật không hại được. Chim trấm (loài chim có độc) biết đi bước phép như thầy phù thủy để trị rắn. Chim gõ kiến gặp sâu đục thân cây thì dùng mỏ vạch chữ thành bùa, sâu tự bò ra. Chim khách có cây làm tổ khiến chim săn mồi không nhìn thấy được. Chim én ngậm đất làm tổ thì tránh các ngày Mậu, ngày Kỷ (hai can thuộc hành Thổ, ngày ấy kiêng động đến đất), nên tổ vững không đổ. Chim quán (một loài cò lớn) có hòn đá "trường thủy" (đá giữ nước lâu), nên nuôi được cá trong tổ mà nước không cạn. Chim én ghét ngải cứu; khi chim sẻ muốn cướp tổ, én ngậm ngải đặt vào trong tổ.
Cò trắng có lông dài, người Giang Đông lấy làm tua trang sức (?), gọi là "tua cò trắng". Hổ ưng (loài chim ưng bắt được hổ) bay đi bắt hổ báo, thân to như con trâu, cánh dang rộng hai trượng.
Cỏ huyên, tên khác là lộc thông, hoa gọi là "nghi nam" (nghĩa là giúp sinh con trai). Sách Phong thổ ký chép: đàn bà có thai đeo hoa này thì sinh con trai.
Lý Vệ Công (tức Lý Đức Dụ, tể tướng nhà Đường) nói: hoa kim tiền làm hại mắt.
Hoa mẫu đơn ban đầu không thấy chép trong văn thơ, chỉ thấy trong sách Bản thảo (sách chép về các vị thuốc) như một vị thuốc. Từ thời Võ Tắc Thiên nhà Đường về sau, hoa mẫu đơn ở Lạc Dương mới thịnh; vậy mà các nhà thơ Thẩm Thuyên Kỳ, Tống Chi Vấn, Nguyên Chẩn, Bạch Cư Dị cũng không nhắc tới. Lưu Mộng Đắc (tức Lưu Vũ Tích) có bài vịnh hoa mẫu đơn ở nhà Ngư Triều Ân, nhưng cũng chỉ nói "một khóm nghìn đóa". Tạ Linh Vận nói trong rừng trúc ở Vĩnh Gia có nhiều mẫu đơn. Nay hoa ở đất Việt kém xa hoa ở Lạc Dương. Có người nói thứ mà Linh Vận gọi là mẫu đơn chính là hoa thược dược ngày nay, loài này đặc biệt mọc nhiều ở vùng Ngô, Việt.
Câu kỷ, hoa cúc, khoai núi, ngưu bàng được người theo Đạo gia coi là rau quý. Bách hợp vùng Giang Hoài củ to, vị ngọt; ở đất phương Nam thì hơi đắng. Kế đến là quyết minh, hợp hoan, mầm cây hòe cũng ăn được. Tôn Tư Mạc cho hợp hoan chính là cỏ huyên; nhưng Kê Thúc Dạ (tức Kê Khang) nói "hợp hoan làm tiêu cơn giận, cỏ huyên làm quên nỗi buồn", vậy đó là hai vật khác nhau.
Sơn tiêu, tên khác là sơn sào; sách Thần dị kinh chép là … (?) , sách Vĩnh Gia quận ký chép là "mị" (một loài yêu quái núi rừng). Nó còn có tên là sơn lạc, là giao, là trạc nhục, là nhục (?), là huy, là phi long. Hình dạng giống chim cưu, màu xanh, cũng gọi là "trị điểu". Tổ nó to như cái đồ đựng năm đấu, trát đất phấn trắng, đỏ trắng xen nhau, trông như cái đích để bắn tên. Ai xâm phạm đến nó thì nó sai hổ hại người, đốt nhà cửa. Tương truyền xưa kia gặp nạn lụt lớn, nó ăn vỏ cây "đô" (?) rồi chết đói, hóa thành chim. Ba họ Diêu, Uông, Vương là con cháu của nó.
Theo tục, kiêng leo lên mái nhà vào tháng năm, vì cho rằng tháng năm người ta lột xác, leo lên mái nhà mà thấy bóng mình thì hồn sẽ lìa đi.
Vùng hai Quảng (Quảng Đông, Quảng Tây) có loài cỏ tên là hồ mạn (lá ngón); nuốt nó với nước chảy xiết thì chết ngay, với nước chảy chậm thì chết dần. Người ta bắt rắn độc giết đi, lấy cỏ này phủ lên, tưới nước vào, nấm mọc lên trên, đem tán bột làm thuốc độc giết người.
Người phương Bắc tư thông với đàn bà phương Nam, khi từ biệt ra về, người đàn bà bỏ thuốc độc vào thức ăn, hẹn đúng năm tháng ấy trở lại thì sẽ giải độc bằng thuốc khác; nếu không trở lại thì độc phát mà chết. Thứ đó gọi là "thuốc định năm". Ai đi chơi phương Nam nên ghi nhớ điều này.
Lưu Lượng đời Tống (Nam triều) luyện tiên đan, cần cóc trắng và dơi trắng; tìm được rồi uống vào thì chết ngay. Người đời Đường là Trần Tử Chân bắt được con dơi to như con quạ, ăn vào, một đêm đi ngoài dữ dội (?) rồi chết.
Loài nhện nhỏ chân dài, tên khác là tiêu sao, lại có tên là trường kỳ (?), tục gọi là "hỉ tử" (con báo tin vui). Lục Cơ khi giải thích Kinh Thi gọi nó là "trường cước" (chân dài); người Kinh Châu và Hà Nội gọi nó là "hỉ mẫu".
Đoàn Thành Thức nói: câu thần chú của thần Chủ Dạ (vị thần coi ban đêm) có thể trừ ác mộng; câu chú là: "Bà san bà diễn để."
Vua Thanh Thái (vua cuối nhà Hậu Đường, gọi theo niên hiệu Thanh Thái) có tên mụ là "Hai Mươi Ba", vì sinh ngày hai mươi ba tháng giêng. Lấy ngày ấy làm tiết Thiên Thu (ngày lễ mừng sinh nhật vua). Bề tôi khi tâu đối chỉ nói "hai tuần ba ngày"; khi đếm đồ vật thì nói "hai mươi hai, lại qua một, hai mươi bốn", không dám gọi thẳng đến tên của bậc tôn quý.
Sách Tiên hiền truyện chép: nước Lỗ có một kẻ sĩ rất cung kính tên là Tỵ, tuổi đã bảy mươi mà lòng cung kính càng hơn. Mùa đông ông đi chỗ râm, mùa hè đi chỗ nắng (nhường chỗ dễ chịu cho người khác); trong một bữa ăn đứng dậy ba lần (để tiếp người).
Thời Tần Mục Công, có người đào đất được một con vật giống con dê, định đem dâng vua. Dọc đường gặp hai đứa trẻ, chúng bảo: "Con này tên là uân, thường ở trong đất ăn óc người chết. Nếu muốn giết nó thì lấy cành bách mọc về phía đông nam đập vào đầu nó." Vì thế các ngôi mộ đều trồng cây bách. Lại có câu nói: cây bách là sân của quỷ.
Thời Hán Hiếu Hòa Đế, quận Nam Hải dâng long nhãn và quả vải; cứ mười dặm đặt một trạm, năm dặm một chòi canh để chuyển đi. Sách Giao Châu ký chép: cây long nhãn cao năm sáu trượng, giống cây vải nhưng quả tròn và nhỏ hơn. Sách của Tạ Thừa chép: Đường Khương, tên chữ là Bá Du, dâng thư can rằng vì dâng long nhãn, vải cùng các thứ đồ tươi sống mà ngựa trạm phải ngày đêm chuyền đưa, đến nỗi có người chết; hai thứ quả ấy dâng lên điện chưa chắc đã giúp kéo dài tuổi thọ. Vua nghe theo.
Đầu thời Ngụy, lối chữ cổ văn (lối chữ cổ có từ trước đời Tần) được truyền lại là từ Hàm Đan Thuần; đến khi khắc Thạch kinh (kinh sách khắc lên bia đá), phần chữ cổ văn lại sai mất phép viết của Thuần. Mỗi tấm đá dài tám thước, rộng bốn thước; có bốn mươi tám tấm bia, dựng trải dài ba mươi trượng. Ngụy Văn Đế khắc sách Điển luận vào sáu tấm bia, dựng nối theo sau. Bài tán (bài văn ca ngợi) về Thái học (trường học cao nhất do triều đình lập ra) của Lục Cơ khắc riêng trên một tấm bia đặt dưới giảng đường, ghi tên Thái Ung, Hàn Thuyết, Cao Đường Khê v.v. Bài tán về học trò Thái học lại khắc trên một tấm bia đặt trong cổng ngoài.
Lại có một tấm bia dựng năm Dương Gia thứ tám đời Hán Thuận Đế, ghi rằng: năm Kiến Vũ thứ hai mươi bảy xây Thái học; tháng chín năm Vĩnh Kiến thứ sáu có chiếu chỉ sửa Thái học, thợ và phu tổng cộng mười một vạn hai nghìn người; tháng tám năm Dương Gia thứ chín thì làm xong. Còn có tấm bia ghi lễ ở Tích Ung (nhà học lớn của thiên tử, nơi vua đến làm lễ và giảng học) đời Tấn, dựng năm Thái Thủy thứ hai.
Khổng Tử nói: Càn (quẻ tượng trưng cho trời) khi động thì thẳng, khi tĩnh thì chuyên nhất; Khôn (quẻ tượng trưng cho đất) khi động thì mở ra, khi tĩnh thì khép lại. Đó là gốc rễ của chúng. Thiên căn (gốc của trời) mỗi ngày hai lần đạp vào Vĩ Lư (chỗ nước biển đổ thoát ra theo truyền thuyết), cái hang lớn ấy, khiến biển sôi trào lên mà thành thủy triều.
Đời truyền rằng Phí Trường Phòng được Hồ Công (ông già bán thuốc ở trong cái bầu) trao cho bùa, nhờ đó trị phục được trăm loài quỷ; về sau quỷ lấy trộm bùa, nhân đó giết Trường Phòng.
Đạo sĩ thi giải (chết bỏ lại xác mà thành tiên) thì gọi là thân đi qua Thái Âm (cõi âm u, nơi thân xác được luyện lại trước khi thành tiên).
Lý Bí ở núi Hành Sơn thờ thiền sư Minh Toản làm thầy. Toản nói: "Muốn học thì trước hết hãy đem bút nghiên đập nát đi." Minh Toản là môn đồ của thiền sư Đại Chiếu thuộc Bắc tông (dòng Thiền phương Bắc, chủ trương tu dần dần), tính lười biếng. Các sư sai ông trông muối, mưa xuống làm muối chảy cả xuống ao, các sư đánh ông, ông không giận. Mùa đông ông nằm trước bếp không dậy, người ta hắt cháo lên đầu, ông liền vốc cháo trên đầu mà ăn. Người ta gọi ông là Lại Toản (Toản lười). Ông soạn sách Minh tâm luận.
Đời Hậu Hán, Thôi Triện soạn sách Dịch lâm sáu mươi tư thiên. Triện là ông nội của Thôi Nhân. Có người gọi sách ấy là Quái lâm, có người gọi là Tượng lâm.
"Ngựa trắng" cũng như "vải đen", chỉ là chuyện tên gọi và thực chất mà thôi (ý nói lối biện luận "ngựa trắng không phải là ngựa" của Công Tôn Long chỉ là tranh cãi về tên gọi với sự vật thật).
Tục Bác vật chí, quyển sáu
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video