Thiên 9 — Quyển chín

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn, chia sách vở làm bốn kho: Kinh, Sử, Tử, Tập).

 Tục Bác vật chí, quyển chín.

 Lý Thạch đời Tống soạn.

 Huyện Nam Xương có một thứ đá gọi là "nhiên thạch" (đá tự nóng). Sách Dị vật chí chép rằng: đá này màu vàng, thớ thưa. Tưới nước vào thì nó nóng lên, đặt nồi lên trên nấu đồ ăn cũng chín được. Để yên một lúc thì nó nguội, cứ thế dùng mãi không hết. Trong niên hiệu Nguyên Khang (291–299, đời Tấn Huệ Đế), Lôi Khổng Chương vào Lạc Dương, mang đá ấy đến cho Trương công (có lẽ là Trương Hoa, tác giả sách Bác vật chí) xem. Trương công nói: "Đây gọi là nhiên thạch."

 Sách Tấn thư chép: cuối đời Hán có Hầu Cẩn người Đôn Hoàng, làm bác sĩ (chức quan coi việc học, chuyên giảng một bộ kinh), giỏi nội học (môn học về sách sấm vĩ, tức sách bói đoán điềm trời, lời tiên tri). Sông Nhược Thủy chảy ra từ vùng Lưu Sa (vùng sa mạc cát trôi ở phía tây). Gọi là Lưu Sa vì cát trôi theo dòng nước. Ở núi phía bắc quận Tây Hải có thứ đá đỏ, màu trắng (?). Lấy hai hòn đá đập vào nhau thì rịn nước ẩm. Đập mãi không thôi thì hết ẩm, lửa bắt đầu phát ra. Đá trên núi đều như thế, lửa bốc cao mấy trượng, không tắt. Phải có trận gió đen lớn từ vùng Lưu Sa thổi tới phủ lên thì lửa mới tắt, còn đá vẫn y như cũ. Vì vậy người ta không dám đến gần.

 Ở giếng lửa (giếng có khí cháy bốc lên), lấy cỏ châm lửa thì khói bốc lên, lửa phụt ra. Ở giếng nước nóng, thả cỏ vào thì sương đọng lại (?). Thứ binh khí gọi là "đạc tiêu" (?) có hình như lưỡi đao, lưỡi giáo bị gãy mẻ, có lỗ thông ra hai bên, sản ở vùng sông Lệ Thủy, được trang sức bằng vàng. Nó chỉ vào đâu thì đâm thủng chỗ đó. Người dân tộc ở đó rất quý thứ này, mỗi tháng lấy máu tế nó, tục truyền là trời ban xuống chứ không phải người đúc. Lại có thứ "uất nhận" (lưỡi dao độc), đúc có trộn thuốc độc. Khi rèn, người ta lấy phần kim loại bắn tia như sao, nhúng tôi vào máu ngựa mà thành. Đâm trúng người là người chết ngay. Đao kiếm phải lấy sắt mềm làm sống, làm thân, không thể dùng toàn thép, vì thép thuần nếu không gãy thì cũng mẻ.

 Trong niên hiệu Thiên Bảo (742–756, đời Đường Huyền Tông), đất Giao Chỉ dâng long não (tinh thể thơm kết ở thân cây long não), hình như con ve sầu. Thứ này chỉ có ở mắt đốt những cây long não già. Trong cung gọi là "thụy long não" (long não điềm lành). Vua chỉ ban cho Quý phi (tức Dương Quý phi) mười viên, hương thơm lan xa hơn mười bước.

 Núi Bồng Lai: người đi sứ Cao Ly trông thấy núi ở rất xa, trước sau đều dốc đứng, sừng sững, trông rất đẹp. Hòn đảo ấy thuộc huyện Xương Quốc, trên đảo bằng phẳng rộng rãi, có thể trồng trọt. Người trên đảo nói: ba núi tiên Bồng Lai (theo truyền thuyết là nơi tiên ở ngoài biển) phải vượt sông Nhược Thủy ba vạn dặm mới tới, lẽ ra không thể chỉ đưa tay chỉ, đưa mắt nhìn là thấy ngay được. Ngoài núi này ra không còn thấy núi nào nữa.

 Mã Tự bị biếm trích (giáng chức, đày đi làm quan nơi xa) xuống Triều Châu, bắt được một con kiến khổng lồ dài hơn một thước (đơn vị đo chiều dài, khoảng 30 cm), đem ướp muối mang về khoe với người phương Bắc.

 Rắn hai đầu là do con mã miết (đỉa trâu) hút máu trâu mà hóa thành.

 Chim thi cưu: họ Mao (Mao Hanh, người chú giải Kinh Thi đời Hán) gọi là chim cát cúc; Quách Phác (học giả đời Tấn, chú giải sách Nhĩ nhã) gọi là chim bố cốc (chim cu gáy). Chim thư cưu: họ Mao gọi là vương thư; Quách Phác gọi là chim ngạc (chim ưng cá). Chim dư tư: họ Mao gọi là ti cư, lại gọi là nha ô (một loài quạ); Quách Phác nói là loài chim nhỏ, hay bay thành bầy. Chim tang hỗ: họ Mao gọi là thiết chi; Quách Phác gọi là thanh tước (chim sẻ xanh), hay ăn trộm mỡ.

 Ở Hải Châu có người cầm một bó vật màu đen, hình như nan tre. Người ấy nói đó là lông trong mang cá biển, có thể dùng làm nẹp dán bình phong. Màu nó giống sừng trâu nước, đầu giống lông bờm lợn, dài ba bốn tấc (một tấc bằng một phần mười thước), rộng chừng một tấc.

 Trong nhà người ta có một loài sâu nhỏ, rất bé nhưng kêu rất to, tìm mãi không thấy, gọi là "thiết trùng" (sâu kêu lén). Nó to bằng nửa hạt vừng, hình như con thử phụ (loài bọ nhỏ nhiều chân, thân có đốt, sống nơi ẩm thấp, chạm vào thì cuộn tròn), có hai sừng, màu trắng, lắc đầu thì phát ra tiếng. Mạnh Khang Triều (?) làm bài phú ví nó với ma quỷ.

 Ở Hải Châu có con kênh thông với sông Hoài, thuyền tào vận (thuyền chở thóc thuế về kinh) đi qua đó. Trong niên hiệu Bảo Ứng (762–763, đời Đường), con đập bị vỡ, nước cạn khô. Viên quan coi đất Đông Hải (?) cho sửa đập, nhưng đập đắp xong lại vỡ. Có người nói: đời Lương đắp đập Phù Sơn, phải lấy mấy vạn cân sắt chất lấp ở dưới đáy mới đắp thành. Khi đập vỡ có tiếng như sấm, đến lúc ấy tiếng vang lên tận thượng nguồn. Ấy là vì sắt có vị cay, vị cay làm hại mắt, cá rồng phải giữ gìn mắt (?) nên sợ sắt. Có người tôi kiếm dưới ao, cá trong ao đều nổi lên rồi bỏ đi hết.

 Sách Ngô lục của Trương Bột chép: ở Bành Trạch có loài chim biết đón đớp thức ăn, ném nắm cơm cho nó thì dù cao hay thấp nó cũng đớp trúng, không trượt lần nào. Loài chim đón thuyền ở Vu Sơn cũng vậy.

 Các loài chim đều có ba ngón chân hướng ra trước, một ngón hướng ra sau. Riêng chim vẹt có hai ngón hướng ra sau.

 Năm Vĩnh Bình thứ năm đời Hán Minh Đế (năm 62), từ Trường An rước tượng phi liêm cùng tượng ngựa đồng về, đặt ngoài cửa Thượng Tây. Tấn Chước nói: phi liêm thân hươu, đầu như chim sẻ, có sừng, đuôi rắn, vằn như vằn báo. Ứng Thiệu nói: phi liêm là chim thần, có thể gọi gió đến.

 Tề Tuyên Vương thích bắn cây cung nặng ba thạch (đơn vị chỉ sức nặng khi giương cung, một thạch bằng 120 cân), mà tự cho là chín thạch. Bề tôi bèn chiều theo cho vua vui lòng, nói rằng không phải đại vương thì không ai giương nổi. Thật ra cung chỉ có ba thạch, chín thạch chỉ là cái tên mà thôi.

 Sách Chu quan (tức sách Chu lễ, ghi chép chế độ quan lại và lễ nghi nhà Chu) chép: cờ cắm nguyên cả lông chim gọi là "toại", cờ kết lông chim đã xé nhỏ gọi là "tinh". Đi đường thì dùng tinh tiết (cây cờ lông chim làm vật làm tin của sứ giả), chính là loại cờ tinh này. Trong bức tranh Cố Khải Chi (họa sĩ đời Tấn) vẽ cây cờ Tô Vũ (sứ giả nhà Hán bị Hung Nô giữ mười chín năm vẫn giữ cờ tiết) cầm, phía trên tròn như cái tràng (cờ phướn hình ống tròn), phía dưới có thêm mấy tầng lông đỏ tua tủa như hoa dạ hợp (hoa hợp hoan, nhụy dài tua tủa). Đó chính là lông chim xé nhỏ.

 Cây tiết trong lỗ bộ (đoàn nghi trượng đi theo hộ tống vua) ngày nay khá giống thế: đầu cũng tròn, cách nhau hơn một thước có mấy tầng tấm gỗ tròn, đính đuôi bò Tây Tạng vào, cũng là cách làm còn sót lại của lối lông chim xé nhỏ. Như vậy cây tiết đời Hán của Tô Vũ là theo chế độ tinh tiết. Còn những thứ như long tiết, hổ tiết, ngọc tiết thì thuộc loại hổ phù ngày nay (thẻ làm tin hình con hổ, chia làm hai nửa, ghép khớp lại để làm bằng), chỉ cần ghép khớp được với nhau, không nhất thiết đều là cờ. Trong tranh của Cố Khải Chi, ở đầu cây tiết có một vật giống cuộn sách, chẳng lẽ cũng là phù tín sao? Đời Hán, đồng phù làm bằng đồng, trúc phù làm bằng tre, dài năm tấc, trên khắc chữ triện (lối chữ Hán cổ, nét tròn đều).

 Sách Nghiên phổ ghi chép nghiên mực trong thiên hạ hơn bốn mươi loại, xếp nghiên đá Hồng Ti ở Thanh Châu hạng nhất, đá núi Phủ Kha ở Đoan Châu hạng nhì, đá Long Vĩ ở Hấp Châu hạng ba.

 Ban đêm cất đồ ăn thức uống trong đồ đựng mà đậy không kín, chuột muốn ăn vụng nhưng không với tới được, cứ chạy quanh đồ đựng, nước mắt nhỏ vào trong. Người ăn phải thì mắc bệnh vàng da, khắp người vàng như sáp.

 Đá thâu (đồng thau) trông giống vàng; đá vũ phu trông giống ngọc; cây mộc lan trông giống cây quế; cây hề hải (?) trông giống cây đàn hương; cây xà sàng trông giống cây mi vu (hai loại cây thuốc); nhân sâm trông giống cây tề ni (một loại cây thuốc có rễ giống sâm); cây cối trông giống cây bách; con cáo trông giống con chó; chim nhạc trạc (loài chim thần màu tím) trông giống chim phượng; ngựa hoang trông giống con lân.

 Thời Đường Túc Tông, có người tố cáo thái thú (quan đứng đầu một quận) Bảo Định làm phản. Vua sai Lý Bí cưỡi ngựa thiên lý (ngựa đi nghìn dặm một ngày) đến tra xét. Ngựa thiên lý do nước Ninh Viễn dâng, lông xoăn màu tía, dáng như bát tuấn (tám con ngựa quý của Chu Mục Vương). Người cưỡi phải mặc áo cừu, đội mũ bông, ôm chặt lấy ngựa như người phương Bắc. Sáng sớm xuất phát từ Phù Phong, lúc đầu chạy ba mươi dặm thì ngựa cứ nhảy nghiêng sang hai bên; qua ba mươi dặm thì vụt lao đi, chỉ nghe bên tai tiếng gió, đất từ vó trước văng bay vụt qua tai. Giờ Thìn (từ 7 đến 9 giờ sáng) đến Bảo Định, giờ Thân (từ 3 đến 5 giờ chiều) đã về tâu việc.

 Chuyên Đế (vua Chuyên Húc thời thượng cổ) có ba người con, chết đi thành quỷ dịch (quỷ gây bệnh dịch). Một đứa ở sông Giang làm quỷ dịch, một đứa ở sông Nhược Thủy làm võng lượng (yêu quái sông núi), một đứa ở những góc xó (?) trong nhà người ta, hay làm trẻ nhỏ giật mình sợ hãi.

 Bệnh cước nhược (bệnh chân yếu, tê phù, còn gọi là cước khí): dùng gỗ sam đóng thùng để ngâm rửa chân, xếp long não vào giữa hai đùi, dùng băng buộc chân giữ chặt, hơn một tháng thì thấy hiệu quả.

 Sách Tạp lệnh (một thiên luật lệ) chép: ngựa hay đá người thì buộc chân nó lại; hay cắn người thì cắt tai nó. Sách Thuyết văn (bộ từ điển chữ Hán của Hứa Thận đời Hán) chép: trâu hay húc thì gắn thanh gỗ ngang lên sừng.

 Có một đứa con ngỗ ngược, cả đời phần nhiều làm trái ý cha. Người cha lúc sắp chết dặn: "Nhất định phải chôn ta dưới nước." Ý (?) ông là nó vốn hay làm trái lệnh, thì ông sẽ được chôn trong đất. Đến khi ấy đứa con nói: "Cả đời ta trái lệnh cha, nay cha chết không dám trái lời dặn nữa." Bèn bán hết gia sản, đắp bãi cát giữa lòng đầm nước mà chôn cha.

 Sách Bản thảo kinh (sách về các vị thuốc) chép: hổ gầm thì gió nổi, rồng ngâm thì mây lên; đá nam châm hút kim, hổ phách cọ xát hút được hạt cải; sơn gặp cua thì tan ra, cây gai (?) gặp sơn thì sùi bọt, quế gặp hành thì mềm, cây gặp quế thì khô chết; nhung diêm (muối mỏ vùng Tây Bắc) giúp chồng trứng lên nhau được, mật rái cá làm rượu trong chén tách làm đôi. Đó là vì khí của chúng có liên quan mà cảm ứng với nhau (?).

 Một là thiên ký (ghi chép một giai đoạn ngắn), hai là tiểu lục (ghi chép nhân vật đương thời), ba là dật sự (chuyện sót ngoài chính sử), bốn là tỏa ngôn (lời nói vụn vặt), năm là quận sự (chuyện một quận, một địa phương), sáu là gia sử (sử một dòng họ), bảy là biệt truyện (truyện riêng về một người), tám là tạp ký (ghi chép lặt vặt), chín là địa lý (ghi chép đất đai núi sông), mười là đô ấp (ghi chép thành thị, kinh đô).

 Năm Đại Thuận thứ nhất đời Đường (năm 890), tháng sáu, vợ người lính Vương Toàn Nghĩa ở Tư Châu như có mang, cảm thấy có vật dần dần tụt xuống đùi rồi tới chân, ngón chân cái đau dữ dội. Ngón chân nứt ra sinh ra một hạt ngọc to như viên đạn bắn, tròn, rồi lớn dần to bằng cái chén.

 Kinh Tương Phiên (?) nói: ở đất Kinh có đình Tiểu Tác, tục truyền đây vốn là nơi anh em họ Tác ở, lại có sông Tác. Sách Tấn chí chép: đất Kinh có đình Đại Tác và đình Tiểu Tác. Sách Hán thư nói "khoảng giữa Kinh và Tác" chính là chỗ này.

 Kỷ Tín (tướng của Hán Cao Tổ, giả làm vua để vua thoát vòng vây ở Huỳnh Dương) — (mộ?) ở cách thành Huỳnh Dương ba dặm về phía tây bắc.

 Đinh Hoãn, người thợ khéo ở Trường An đời Hán, làm ra chiếc lò hương để trong chăn đệm, dù lăn thế nào thân lò vẫn luôn thăng bằng. Ông lại làm chiếc quạt bảy bánh xe, nối liền bảy bánh, mỗi bánh đường kính một thước, chỉ một người quay mà cả nhà lạnh run. Nay hai cách làm ấy đều còn.

 Kế Nhiên (mưu sĩ thời Xuân Thu, tương truyền là thầy của Phạm Lãi) nói: con người nhận mệnh của trời đất, biến hóa mà sinh ra. Tháng thứ nhất thành chất cao (chất đặc như mỡ), tháng thứ hai thành mạch, tháng thứ ba thành phôi — tức là có dạng như bọt nước; tháng thứ tư thành thai — tức là như thai con tôm, con cóc (?) trong nước; tháng thứ năm có gân, tháng thứ sáu có xương — tức là huyết khí biến thành thịt, thịt thành mỡ, mỡ thành xương; tháng thứ bảy thành hình, tháng thứ tám cử động, tháng thứ chín cựa quậy, tháng thứ mười thì sinh ra.

 Các phép tính trong Cửu chương toán pháp (sách toán cổ chín chương): Phương điền là một (tính diện tích ruộng), Túc mễ là hai (quy đổi các loại thóc gạo), Sai phân là ba (chia theo tỉ lệ), Thiểu quảng là bốn (tìm cạnh khi biết diện tích, tức khai căn), Quân thâu là năm (phân bổ thuế và phu dịch cho công bằng), Phương trình là sáu (giải hệ phương trình), Bàng yếu là bảy (?), Doanh túc là tám (bài toán thừa thiếu), Câu cổ là chín (tính toán tam giác vuông).

 Sách Ngữ lâm chép: Vương Trung lang (tức Vương Thản Chi, làm chức Trung lang) gọi cờ vây là "tọa" (ngồi ẩn) (?), có người gọi là "thủ đàm" (trò chuyện bằng tay), lại gọi là "kỳ thánh" (?).

 "Lũ tẩu" (vòng đệm đội đầu): Vương Duệ nói, Đông Phương Sóc cho đó là "ký sinh" (?). Người bán bánh bện cỏ tranh thành vòng như dây điệt (vòng dây gai), đội lên đầu, hình như cái vòng.

 Loài cua gọi là "đấu tinh" (?), trên mai có lỗ, bên trong có trứng, có bùn, ăn vào thì chết người.

 Lộ bố (văn thư công bố không niêm phong) là tên khác của hịch thư (?), viết trên lụa rồi treo lên ngọn sào. Ngụy Vũ Đế (Tào Tháo) gọi văn tấu không niêm phong là "lộ bản". Công Tôn Long (nhà biện luận thời Chiến Quốc) căn cứ vào câu trong sách nói "bốn mắt, bốn tai" (nghe khắp bốn phương), bèn lấy việc nghe trời, đất, người mà cho rằng "Tang có ba tai" — "tang" nghĩa là tốt. Ông lại lấy thuyết "ngựa trắng không phải là ngựa" để dạy người (?). Ý ông là nếu bỏ thuyết ấy đi thì không có gì để dạy người.

 Trong Dịch, sự sinh thành của muôn vật theo số chẵn lẻ của tam tài (ba ngôi: trời, đất, người). Ba lần ba là chín, chín lần chín là tám mươi mốt, ứng với mặt trời; số của mặt trời là mười, cho nên người mười tháng thì sinh. Tám lần chín là bảy mươi hai, số chẵn nối theo số lẻ; số lẻ ứng với thìn (mười hai giờ trong ngày), thìn ứng với tháng, tháng ứng với ngựa, cho nên ngựa mười hai tháng thì sinh. Bảy lần chín là sáu mươi ba, ba ứng với sao Bắc Đẩu, Bắc Đẩu ứng với chó, cho nên chó ba tháng thì sinh. Sáu lần chín là năm mươi tư, bốn ứng với bốn mùa, mùa ứng với lợn, cho nên lợn bốn tháng thì sinh. Năm lần chín là bốn mươi lăm, năm ứng với ngũ âm (năm âm cơ bản của nhạc cổ: cung, thương, giốc, chủy, vũ), âm ứng với vượn, cho nên vượn năm tháng thì sinh. Bốn lần chín là ba mươi sáu, sáu ứng với lục luật (sáu âm luật chuẩn trong nhạc cổ), luật ứng với chim muông, cho nên chim và hươu (?) sáu tháng thì sinh. Ba lần chín là hai mươi bảy, bảy ứng với sao, sao ứng với hổ, cho nên hổ bảy tháng thì sinh. Hai lần chín là mười tám, tám ứng với gió, cho nên sâu bọ tám tháng thì hóa thành.

 Vợ của Đáp Tử ở đất Đào nói: núi Nam có con báo, gặp mưa mù suốt bảy ngày vẫn không xuống núi kiếm ăn, là vì muốn để lông được thấm ướt mà thành vằn đẹp, cho nên ẩn mình để tránh tai họa.

 Sách Tề dân yếu thuật (sách nông học đời Bắc Ngụy) chép: cây ngô đồng mọc giữa khe đá trên núi, đem làm nhạc cụ thì tiếng vang.

 Sách Chu thư chép: vào ngày tiết Thanh minh (một trong hai mươi bốn tiết khí trong năm, khoảng đầu tháng Tư dương lịch), cây đồng bắt đầu ra hoa. Nếu cây đồng không ra hoa thì năm ấy sẽ có rét lớn.

 Núi Thái Hàng chính là tên khác của núi Ngũ Hành. Sách Hoài Nam tử chép: Vũ Vương (vua sáng lập nhà Chu) muốn xây cung ở núi Ngũ Hành.

 Y Đốn là một kẻ sĩ nghèo nước Lỗ, cày ruộng mà vẫn thường đói rét. Nghe nói Chu công (Đào Chu công, tức Phạm Lãi, người nổi tiếng giàu có) giàu có, bèn đến hỏi cách làm giàu. Chu công nói: "Ngươi muốn giàu nhanh thì nên nuôi năm loại gia súc cái."

 Đứa trẻ cầm giáo đánh nhau với Mạnh Bôn (dũng sĩ nổi tiếng thời Chiến Quốc) thì Mạnh Bôn không lần nào không thắng. Nhưng nếu đứa trẻ giữ lễ, hết lòng cung kính thì dù là Mạnh Bôn cũng không nỡ xúc phạm.

 Chim cưu ăn quả dâu thì say, mèo ăn bạc hà thì say, hổ ăn thịt chó thì say.

 Quản Tử nói: nghe âm cung (âm trầm nhất trong năm âm của nhạc cổ) giống như tiếng bò rống trong hầm.

 Bò thì điếc đặc, câu "thổi kèn trước mặt con bò" (như "đàn gảy tai trâu") là nói chuyện ấy.

 Chất quả bồ kết vào bình dầu thì bình mãi không bị mọt (?). Giẫm phải vỏ trứng gà khiến người mắc bệnh bạch điến phong (bệnh da mất màu, nổi mảng trắng). Giẫm hỏng đất bếp khiến người sinh mụn nhọt.

 Tro củi dâu lọc lấy nước, đun với phèn chua trắng, chữa được nọc độc của con bích kính (một loài nhện ở tường) và nọc rắn. Quả thạch lựu gọi là "thiên tương" (nước trời), chữa được độc của nhũ thạch (thạch nhũ, vị thuốc khoáng vật, uống lâu sinh độc).

 Lấy rễ đào làm ấn thì có thể gọi được quỷ.

 Khi nằm nên co chân, không nên nằm nghiêng về sườn trái.

 Dữu Lý ở huyện Thang Âm. Sách Quảng nhã (một bộ từ điển cổ) gọi nhà ngục là "ngạn". Đời Hạ gọi nhà ngục là Hạ Đài, đời Thương gọi là Dữu Lý, đời Chu gọi là Linh Ngữ, đều là "viên thổ" (nhà ngục có tường đất đắp vòng tròn).

 Tục Bác vật chí, hết quyển chín.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video