Phẩm Cầu Pháp (phẩm nói về việc tìm cầu giáo pháp), thứ hai mươi.
Khi ấy, Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Đức Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính) từ tam-muội Bất Động Biến (tam-muội: trạng thái thiền định, tâm chuyên chú vào một chỗ không tán loạn; "Bất Động Biến" là tên riêng của loại định này) thong thả, an nhiên đứng dậy. Ngài bảo Xá-lợi-phất (một trong các đại đệ tử của Phật, được xem là trí tuệ bậc nhất): "Các Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; Ma-ha-tát: "bậc lớn", chỉ những Bồ-tát có công hạnh lớn) có bốn pháp tu hành. Nhờ đó họ được trí không lui sụt, được lòng đại từ bi và trí tuệ của các tam-muội. Họ cũng đạt được Mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có, như biết đúng điều gì hợp lẽ và điều gì không, biết rõ nghiệp và quả báo của chúng sinh…) mà không gặp trở ngại.
Đối với các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, và cũng chỉ giáo lý của Phật), họ được trí tuệ phân biệt. Họ được biện tài không ngăn ngại, biện tài không đứt đoạn, biện tài nhanh lẹ, biện tài ưa giảng nói, biện tài sâu xa, biện tài sắc bén, biện tài không ngăn ngại (biện tài: tài ăn nói, giảng giải lưu loát và thuyết phục). Họ được các tổng trì (còn gọi là đà-la-ni: năng lực ghi nhớ và nắm giữ trọn vẹn giáo pháp, không để quên mất). Họ thường được gặp chư Phật. Do lòng tin mà họ xuất gia (rời bỏ đời sống gia đình để đi tu) và vâng làm theo chánh pháp (giáo pháp đúng đắn của Phật).
Đời đời sinh ra, tiền của không thiếu thốn, quyến thuộc (người thân và những người đi theo) không hao giảm, dung mạo không kém cỏi. Thân thể không tật nguyền khuyết thiếu, các căn (giác quan) mắt, tai, mũi, lưỡi, thân không bị hư hỏng. Lời nói không vụng về, tâm trí không u tối. Họ không đi theo đường tà, ý chí không tán loạn, niệm không sai lầm. Họ nhớ được những việc đời trước, có lòng biết hổ thẹn bậc cao, thường khéo suy xét và lìa bỏ mọi điều ác. Đời đời chuyển sang thân khác (tái sinh) mà không quên chánh niệm (sự ghi nhớ, tỉnh giác đúng đắn), không mất bản nguyện (lời nguyện lớn phát ra từ ban đầu).
Ấy là vì ở chỗ chư Phật họ đã gieo trồng vô lượng căn lành (những việc lành làm gốc rễ sinh ra quả tốt) có quả báo vô lượng. Họ vốn không chấp có "ta" và "cái của ta", chỉ mong cùng chung hưởng với tất cả chúng sinh, mà cũng không chấp có tướng chúng sinh (không cho rằng thật có chúng sinh). Tuy phân biệt các pháp nhưng họ không nương tựa, bám víu vào đâu. Vì không nương tựa nên ma (kẻ chuyên phá hoại việc tu hành), dân chúng của ma và các tà đạo không thể ngăn trở phá hoại được, ắt họ sẽ đến được đạo tràng (nơi Phật ngồi thành đạo).
Ngồi ở đạo tràng rồi, họ an trụ trong tam-muội Nhất Thiết Pháp Tư Lượng Tịnh Ấn (tên một loại định, nghĩa là "dấu ấn thanh tịnh suy xét tất cả các pháp"). Dùng trí tuệ tương ứng trong một niệm (chỉ trong khoảnh khắc một ý nghĩ), họ thấu suốt mọi pháp đang có: những gì có thể biết, có thể nhận thức, có thể đạt được, có thể đoạn trừ, có thể chứng ngộ, có thể tu tập; dù là hữu lậu hay vô lậu (hữu lậu: còn phiền não rỉ chảy, còn trôi lăn trong sinh tử; vô lậu: đã hết phiền não); dù là thế gian hay xuất thế gian (thế gian: thuộc cõi đời sinh tử; xuất thế gian: vượt khỏi sinh tử); dù gần hay xa, thô hay tế, dài hay ngắn; dù thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại; dù là chỗ tâm vận hành tới hay chỗ trí vận hành tới; dù là cái tâm đo lường hay cái trí đo lường; dù là đối tượng tâm nhắm tới hay đối tượng trí nhắm tới; dù là hình tướng do tâm nắm bắt hay hình tướng do trí nắm bắt.
Dù thuộc về tâm sở (các trạng thái, hoạt động tâm lý đi kèm với tâm), thuộc về các pháp, hay thuộc về chúng sinh; dù là có theo tên gọi giả đặt hay có theo pháp thật; tướng chung, tướng riêng và những người giảng nói; nguyên do khiến nói pháp, sự việc được nói ra, vì sao mà nói; dù nói bằng lời hay bằng sự việc và hình tướng; dù dơ hay sạch. Tất cả mọi lời lẽ khác nhau trong thế gian: tên gọi của mắt, tên gọi của tai, mũi, lưỡi, thân, ý; tên gọi các phần thân thể như đầu, chân, tóc, lông; trong các pháp bên ngoài thì có tên gọi của đất, nước, lửa, gió, tên gọi của các nơi sinh ra khác nhau; tên gọi của mặt trời, mặt trăng; tên gọi của Phạm thiên (vị trời làm chủ cõi Sắc), Đế Thích (vị trời làm chủ cõi trời Ba mươi ba), chư thiên và dạ-xoa (một loại quỷ thần).
Tùy theo tướng mà có, tùy theo tướng mà nói, tùy theo chỗ phân biệt và chỗ tham đắm; dù là nhân hay duyên (nhân: nguyên nhân chính; duyên: điều kiện phụ trợ); dù là đạo hay hạnh; dù là trói buộc hay cởi mở; dù là phương tiện (cách thức khéo léo để đạt mục đích) hay tiến lên dần dần; dù là trí, là tuệ, là phương tiện của trí, hay các nghề nghiệp kỹ thuật khác nhau của thế gian; dù đẹp hay xấu. Những việc như thế, an trụ trong tam-muội Nhất Thiết Pháp Tư Lượng Tịnh Ấn, dùng trí tuệ tương ứng trong một niệm mà thông đạt đến tận cùng, đoạn hết phiền não (những trạng thái tâm làm khổ não, như tham, giận, si mê) và tập khí (thói quen còn sót lại của phiền não), không còn sót chút nào.
Bốn pháp ấy là gì? Này Xá-lợi-phất, có Bồ-tát Ma-ha-tát lập tâm Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường tu hành không chỉ cầu giải thoát cho riêng mình mà cầu thành Phật để cứu độ tất cả). Vì muốn làm lợi ích sâu xa cho nhiều chúng sinh, vị ấy phát chí nguyện lớn như khoác áo giáp, rồi nghĩ thế này: "Tất cả chúng sinh tham lam, giận dữ, ngu si hừng hực, trống rỗng không có việc lành, chết thì rơi vào hố lớn, ít ai cứu được. Nay ta phải vì những chúng sinh ấy mà gom góp thuốc trí tuệ lớn để cứu chữa, khiến họ ra khỏi ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc: toàn bộ thế giới sinh tử luân hồi). Ta sẽ làm người thầy không đợi mời cho chúng sinh, chữa trị cho họ được pháp có tướng không hư hoại, tức là sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm nhóm yếu tố cấu thành con người: thân thể, cảm giác, tri giác, ý chí tạo tác, nhận thức) không hư hoại; cũng được con đường không hư hoại dẫn đến niết-bàn (trạng thái dứt hết phiền não và khổ đau, ra khỏi sinh tử)."
Khi các Bồ-tát phát tâm ấy, vì cầu pháp mà phát chí nguyện lớn. Thế nào gọi là pháp? Là những gì có thể giúp đạt vô thượng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột không gì hơn, tức quả vị Phật) và gom góp các pháp của Phật, tức là kinh Bồ-tát Tạng (kho kinh điển dành cho Bồ-tát) có thể dứt các mối nghi, khiến mọi người vui mừng. Đọc tụng, nhận lấy và giữ gìn, tu hành đúng như lời dạy; tùy theo căn tính của chúng sinh có lanh lợi hay chậm lụt mà giảng giải cho họ. Khi Bồ-tát chuyên tâm cầu pháp như thế, cho đến dù chỉ được một bài kệ bốn câu (kệ: thể văn vần trong kinh) do Phật nói, có phương tiện rất sâu và ý nghĩa thiết yếu, mà vị ấy nhận lấy, giữ gìn, đọc tụng, chép ra, cho đến có thể giảng cho một người nghe, thì trước hết phát nguyện thế này: "Mong người này thuận theo nghĩa ấy, và tất cả chúng sinh cũng đều hiểu được." Nhờ nhân duyên giảng pháp ấy, Bồ-tát sẽ đạt được điều tối thượng, được Phật chấp thuận và được người trí khen ngợi.
Bốn pháp như thế là gì? Một là đối với Phật pháp được niệm không đứt đoạn và niệm quyết định. Hai là thân mình có thể làm pháp khí (đồ chứa pháp, tức người xứng đáng tiếp nhận giáo pháp). Ba là làm người đứng ra hỏi đáp để chư Phật giảng giải, giúp việc giáo hóa bằng pháp. Bốn là đạt được các đà-la-ni. Đời đời chuyển thân đều có thể làm nảy sinh Phật pháp; sinh ra ở đâu cũng không rơi vào cửa tà kiến (thấy biết sai lệch); trong Phật pháp thường vui thích xuất gia, chán lìa năm dục (năm thứ ham muốn: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị ngon, cảm giác xúc chạm). Đó là bốn pháp.
Nhờ nhân duyên căn lành của bốn pháp ấy, Bồ-tát sẽ được mười pháp. Mười pháp là gì? Đối với các pháp, có thể dứt hết nghi ngờ và hối hận; biết điều tâm chúng sinh ưa thích; có thể đạt được sự giải thoát không ngăn ngại của chư Phật (giải thoát: thoát khỏi mọi trói buộc). Nhờ sự giải thoát ấy, mỗi lỗ chân lông trên thân Phật đều phát ra trăm nghìn vạn ức vô số tia sáng. Mỗi tia sáng chiếu khắp trăm nghìn vạn ức a-tăng-kỳ (con số lớn không thể đếm xuể) thế giới. Mỗi tia sáng đều có trăm nghìn vạn ức a-tăng-kỳ hoa sen báu tuyệt đẹp. Trên mỗi hoa sen đều có một vị Phật ngồi. Mỗi vị Phật chỉ bằng một lần thuyết pháp đều có thể cứu độ trăm nghìn vạn ức vô số chúng sinh, khiến họ được pháp không hư hoại.
Nhờ sức giải thoát ấy, ánh sáng hiện ra nơi mỗi lỗ chân lông của Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý mà đến) đều tuôn ra trăm nghìn vạn ức ngọn lửa lớn như núi Tu-di (núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm vũ trụ của Phật giáo), cũng tuôn ra những dòng nước lớn nhiều như cát sông Hằng. Nhờ sức giải thoát không ngăn ngại ấy, Ngài có thể đặt cả tam thiên đại thiên thế giới (một hệ thống vũ trụ gồm một tỷ thế giới nhỏ) vào trong một lỗ chân lông rồi ném sang phương khác, vượt qua vô lượng cõi nước nhiều như cát sông Hằng, mà các chúng sinh không bị tổn hại gì, cũng chẳng hề cảm thấy mình đi qua đi lại.
Này Xá-lợi-phất, nhờ sức giải thoát không ngăn ngại ấy, Ngài có thể hiểu mọi khác biệt trong lời nói của tất cả chúng sinh ở mười phương, cũng biết rõ dòng tâm niệm nối nhau suốt trăm nghìn vạn ức a-tăng-kỳ kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) của tất cả chúng sinh trong mười phương thế giới, cũng dẹp bỏ được những chướng ngại của chúng sinh ở vô lượng a-tăng-kỳ thế giới không có Phật pháp. Lại nhờ sức giải thoát không nghi ngờ, Ngài biết được tâm của chúng sinh khi đã được điều phục, khi đang hừng hực phiền não, và tâm theo thứ lớp; biết tướng sai khác của tất cả các pháp; cũng biết chắc chắn rằng rốt cuộc tất cả đều là không, trong đó không có ta và cái của ta. Ngài xả bỏ mọi tướng hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt). Vì sao vậy? Như Lai xét tìm trong các pháp hữu vi, thấy có nhiều lỗi lầm tai hại, lìa xa mọi công đức, không có gì đáng giữ lấy. Vì biết như thế nên được pháp này.
Này Xá-lợi-phất, nhờ sức giải thoát ấy, Như Lai lại có bốn pháp. Bốn pháp là gì? Một là dứt sạch phiền não và tập khí. Hai là khi Phật đi, chúng sinh nào được chân Ngài chạm tới (?) thì được hưởng an vui suốt bảy ngày. Ba là khi Như Lai xoay mình sang phải, mặt đất sâu tám vạn bốn nghìn do-tuần (đơn vị đo đường dài thời Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số) xoay chuyển theo như bánh xe. Bốn là thường ở trong định, chưa từng lui sụt. Này Xá-lợi-phất, nói tóm lại, Bồ-tát cầu pháp thì có thể thâu nhiếp hết thảy Phật pháp." Khi ấy Thế Tôn muốn làm rõ nghĩa này nên nói kệ rằng:
Nếu người cầu trí Phật, và muốn có đại từ bi,
đến bờ bên kia của trí tuệ (thoát khỏi mê lầm, đạt trí tuệ trọn vẹn), thì nên hết lòng cung kính Pháp.
Muốn được thần thông lớn (năng lực siêu phàm do tu tập mà có), làm rung chuyển cả ba nghìn thế giới,
và biết được tâm chúng sinh, thì nên hết lòng cung kính Pháp.
Nếu muốn trong một niệm, biết khắp mọi tâm,
[biết] tâm ấy không hình không sắc, như ảo ảnh, chẳng bền chắc;
nhờ cung kính Pháp, thường được quả báo cao quý,
lại có thể chứng ngộ vô lượng vô biên pháp của chư Phật.
Nhờ cung kính Pháp, thường được không mất niệm;
sinh ra ở bất cứ nơi đâu, chánh niệm thường tăng trưởng.
Nhờ cung kính Pháp, thường không mất dung sắc đẹp;
sinh ra thường đoan chính, các phần thân thể đều đầy đủ.
Được gặp chư Phật, gặp Phật thì lòng tin ưa,
vì tâm trong sạch nên có thể hết lòng cúng dường Phật.
Đời đời sinh ra ở đâu, sức tin thường tăng trưởng;
lìa năm dục dơ bẩn xấu ác, thường vui thích xuất gia.
Nhờ sức tin ấy, an trụ trong việc giữ giới (giới: những điều răn cấm người tu phải giữ);
chỉ để cầu thiền định (tập trung tâm ý, lắng sâu trong định), chẳng vì giữ giới mà tự cao.
Thường vui được các tầng thiền, mà chẳng chấp đó là pháp [để bám giữ] (?).
Vì cầu trí tuệ chân thật, nên dứt được các lậu (phiền não khiến tâm rỉ chảy, trôi lăn trong sinh tử).
Thường vui thực hành trí tuệ, mà không chấp tướng của trí tuệ;
chỉ dùng trí tuệ không chấp tướng, hết lòng tìm cầu Phật pháp.
Được ánh sáng trí tuệ về các pháp, được tổng trì mà Phật khen ngợi,
xứng đáng làm pháp khí, được thần thông của Phật che chở.
Người ấy nhờ Phật che chở, được bốn trí không ngăn ngại (thông suốt không trở ngại về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ, và về tài giảng nói),
biện tài không thể đo lường, vì lợi ích chúng sinh mà thuyết pháp.
Trong ba thời giữ gìn Chánh pháp: lúc đầu, lúc giữa và lúc sau cùng,
thường được Phật khen ngợi, làm lợi ích lớn cho chúng sinh.
Được chư thiên che chở, rồng, thần… đều cung kính;
được chư Phật hộ niệm (che chở và ghi nhớ đến), tiếng tăm vang khắp mười phương.
Danh tiếng thường không suy giảm, ưa làm các việc lành,
trọn không ưa điều phi pháp, thường tu hành Phật đạo.
Thường thắp sáng ngọn đèn Pháp, dẹp trừ mọi ngờ vực;
làm trong sạch bản tính trí tuệ, diệt lo buồn khổ não của chúng sinh.
An trụ nơi đường chính, trọn không nói lối tà;
tu hành pháp tối thắng, tức là đạo vô thượng.
Người ấy không nương vào tâm, mà cũng chẳng phải không nương;
biết tâm và pháp đều như ảo ảnh, nên không nương tựa vào đâu.
Dùng tâm không nương tựa ấy, thường tu hành Phật đạo;
đi giữa chốn đông người, mà tâm không vướng mắc.
Vui đi khắp các phương giáo hóa, đến đâu cũng không bị ràng buộc;
không tham danh tiếng và lợi lộc, lìa người thân và mọi tình cảm vướng víu.
Không có chút tì vết dơ bẩn, tâm trong sạch như hư không;
ai thấy Bồ-tát ấy, mà lại không cung kính?
Vì vậy nghe pháp này, nên một lòng học tập;
vì được Phật pháp này, nên làm lợi ích lớn cho chúng sinh.
Trong pháp mầu nhiệm này, không có gì hạn chế ngăn ngại.
Ta nói con đường chân chính này, chỉ người trí mới học được.
Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát Ma-ha-tát vì cầu pháp nên phải học đa văn (nghe nhiều, học rộng) và phương tiện của đa văn. Thế nào là đa văn và phương tiện của đa văn? Này Xá-lợi-phất, đa văn là nghe từ người khác. Phương tiện của đa văn là có thể tự mình suy xét, chuyên tâm giữ chánh niệm. Nghe từ người khác là những lời thuận theo đạo do chư Phật nói, tức là mười hai thể loại kinh: tu-đa-la (khế kinh, phần văn xuôi giảng giáo lý), kỳ-dạ (trùng tụng, kệ nhắc lại ý phần văn xuôi), xà-già-la-na (thọ ký, lời Phật báo trước việc người nào đó sẽ thành Phật), già-đà (cô khởi, kệ đứng riêng), ưu-đà-na (tự thuyết, lời Phật tự nói ra không đợi ai hỏi), ni-đà-na (nhân duyên, kể duyên cớ của việc thuyết pháp), a-ba-đà-na (thí dụ), y-đế-vị-đa-già (bổn sự, chuyện đời trước của các đệ tử), xà-đa-già (bổn sinh, chuyện các đời trước của Phật), quảng kinh (phương quảng, kinh giảng nghĩa lý rộng lớn), vị tằng hữu kinh (kinh chép những việc hiếm có), ưu-ba-đề-xá (luận nghị, phần bàn luận phân tích giáo lý). Đó gọi là những lời thuận theo đạo nghe từ người khác.
Thế nào là suy xét, chuyên tâm giữ chánh niệm? Là trong phương tiện đối với pháp, khéo biết năm ấm (năm nhóm yếu tố cấu thành con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là tri giác, hành là ý chí tạo tác, thức là nhận thức), mười hai nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, cùng sáu đối tượng tương ứng: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, các pháp), mười tám giới (sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu loại nhận thức sinh ra từ đó), mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối nhau làm thành vòng sinh tử, bắt đầu từ vô minh tức sự mê muội không biết chân lý, cho đến già chết) và các pháp do duyên sinh ra; biết đây là trắng, đây là đen, đây là tốt, đây là xấu; phân biệt chọn lựa để tất cả đều đi vào pháp tánh (bản tính chân thật của các pháp), pháp tướng (hình tướng chân thật của các pháp) và pháp vị (chỗ đứng chân thật, bất biến của các pháp). Thông đạt như thế gọi là chánh niệm.
Vì sao vậy? Này Xá-lợi-phất, Như Lai dùng phương tiện mà nói năm ấm nhưng không phải năm ấm, nói mười hai nhập và mười tám giới nhưng không phải giới hay nhập, nói mười hai nhân duyên nhưng không phải nhân duyên, nói các pháp do duyên sinh ra nhưng không có tướng cố định. Vì để cứu độ chúng sinh mà nói như vậy. Cho nên các ông hãy nương theo nghĩa, chớ nương theo lời. Phàm phu không có trí thì chạy theo lời nói; người trí thì theo nghĩa.
Này Xá-lợi-phất, thế nào là lời nói? Mọi khác biệt về âm thanh, chữ nghĩa; nắm lấy tướng mà suy tìm, cho là có thể biết, có thể nhận thức, có thể thấy, có thể đoạn, có thể chứng, có thể tu; có tướng hay không tướng; theo tâm và tâm sở; những chỗ đáng nghi ngờ hối hận; có cái này, có cái kia; phân biệt rồi tuyên bày ra — những pháp như thế đều gọi là lời nói. Này Xá-lợi-phất, thế nào là nghĩa? Cái mà lời nói chỉ tới gọi là nghĩa. Nếu đem nghĩa ra phân biệt thì đó lại là lời nói. Vì vậy, Xá-lợi-phất, nên biết nghĩa thì không thể nói ra được. Vì lẽ ấy mà trong kinh Ta nói: "Như Lai không tranh cãi với thế gian, chỉ có thế gian tranh cãi với Ta."
Này Xá-lợi-phất, chỉ có Như Lai mới có thể dùng phương tiện mà nói về ấm, giới, nhập, mười hai nhân duyên và các pháp do duyên sinh ra; ngoài ra không ai làm được. Này Xá-lợi-phất, pháp do Phật nói và việc chọn lựa pháp không có tranh cãi. Thế nào là pháp? Thế nào là chọn lựa? Này Xá-lợi-phất, mắt chính là pháp; tai, mũi, lưỡi, thân, ý chính là pháp. Vì sao vậy? Con mắt này ở quá khứ và vị lai còn là không, huống gì hiện tại. Vì sao vậy? Vì bản tính của mắt vốn như thế, nên gọi là pháp. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý ở quá khứ và vị lai còn là không, huống gì hiện tại. Vì sao vậy? Vì bản tính của ý vốn như thế, nên gọi là pháp.
Thế nào là chọn lựa? Chọn lựa mắt là: mắt do duyên sinh ra, trống rỗng, không có tướng cố định. Nếu có tướng cố định thì lẽ ra mắt phải nắm được mắt; nếu mắt nắm được mắt thì có hai con mắt; như thế thì lẽ ra bên trong cũng phải có một kẻ đang thấy — có những lỗi như vậy. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như thế. Chọn lựa như vậy gọi là pháp nhãn (con mắt thấy rõ chân lý). Trong nghĩa này, bậc đại sĩ (chỉ Bồ-tát) có chánh kiến nên quán xét: tên gọi giả đặt là "mắt", con mắt, và pháp của mắt — trong ba thứ này, thứ nào là thật? Biết như thế thì thấy ba thứ đều là không, chỉ có lời nói, không có gì chân thật cả.
Vì sao vậy? Mọi lời nói đều là chỗ của thức (sự nhận biết phân biệt); những gì thức biết được đều là thế gian. Nếu là pháp thế gian thì không phải xuất thế gian. Không ra khỏi thế gian là nghĩa của ngoại đạo (các đạo khác ngoài Phật giáo). Nếu là nghĩa của ngoại đạo thì không phải lời Phật nói. Vì sao vậy? Lời Phật nói có [nghĩa] xuất thế gian, mà pháp xuất thế gian thì không có lời nói: đường ngôn ngữ đã dứt, chỗ tâm vận hành đã diệt. Cho nên Như Lai tuy có nói mà không vướng mắc, cũng không quyết định phân biệt tướng của mắt là do nhân duyên của nghiệp lành hay nghiệp chẳng lành sinh ra (nghiệp: hành động có tạo quả báo).
Vì sao vậy? Vì mắt là "hữu phần" (phần thuộc về sự tồn tại trong sinh tử). Thế nào là hữu phần? Từ mười hai nhân duyên mà sinh ra ba hữu (ba cõi tồn tại: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc). Này Xá-lợi-phất, vì sao gọi là hữu phần? Vì tự nghĩ: "Ta sẽ được con mắt như thế này", rồi phân biệt đủ điều, ưa thích quả báo của mắt để tiếp nhận các trần (các đối tượng của giác quan), chấp rằng mắt là ta, mắt là của ta; nên gọi là hữu phần. Lại nữa, suy tàn rồi lại hừng hực trở lại; mọi khổ não đều do cho là ta và của ta, rơi vào hai bên cực đoan; nên gọi là hữu phần.
Này Xá-lợi-phất, ví như cái chuông đồng, gõ vào thì có tiếng. Ông cho rằng tiếng ấy từ bên ngoài đến hay vốn có ở bên trong?" Xá-lợi-phất thưa: "Bạch Thế Tôn, tiếng ấy chỉ do nhiều nhân duyên hợp lại mà có, không ở trong cũng không ở ngoài." Phật bảo Xá-lợi-phất: "Ông đã thông suốt pháp do các duyên hợp thành ấy chưa?" Thưa: "Chưa ạ." Phật nói: "Tiếng ấy vốn không có gì, chỉ mượn các duyên mà lừa dối tai. Cũng vậy, phàm phu đối với con mắt trống rỗng mà sinh tham đắm, nhưng trong mắt rốt cuộc không thể tìm được tướng mắt. Xét tìm như thế mà không tham đắm gì, gọi là chọn lựa — tức là không có mắt, cũng không có tướng mắt. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như thế." Khi ấy Thế Tôn muốn làm rõ nghĩa này nên nói kệ rằng:
Tuy nói mắt vô thường (không thường còn, luôn đổi thay), nhưng mắt vốn không có gì;
nếu mắt không có gì, thì cái gì là vô thường?
Tuy nói tai vô thường, nhưng tai vốn không có gì;
nếu tai không có gì, thì cái gì là vô thường?
Tuy nói mũi vô thường, nhưng mũi vốn không có gì;
nếu mũi không có gì, thì cái gì là vô thường?
Tuy nói lưỡi vô thường, nhưng lưỡi vốn không có gì;
nếu lưỡi không có gì, thì cái gì là vô thường?
Tuy nói thân vô thường, nhưng thân vốn không có gì;
nếu thân không có gì, thì cái gì là vô thường?
Tuy nói ý vô thường, nhưng ý vốn không có gì;
nếu ý không có gì, thì cái gì là vô thường?
Theo mười hai nhập này, nên có mười hai tên gọi;
nếu theo mười hai tên gọi, thì lẽ ra phải có mười hai nhập [thật có].
Do đất, nước, lửa, gió hòa hợp, nên gọi là người;
phàm phu chạy theo tên gọi, như chó đuổi theo hòn ngói hòn đá (như con chó chỉ biết đuổi theo hòn đá bị ném mà không biết người ném; ý nói chạy theo cái ngọn mà không thấy cái gốc).
Nếu người không chạy theo tên gọi, cũng không phân biệt có "ta",
biết "ta" chỉ là tên gọi giả đặt, người ấy được tịch diệt (yên lặng, dứt hết phiền não, tức niết-bàn).
Trong tịch diệt không có pháp nào, có thể gọi là tịch diệt;
nói như thế là nói mà không nói, không nói chính là tịch diệt.
Trong pháp này không có sự đi, cũng không có kẻ đi;
nếu người thông đạt điều này, thì biết được tướng tịch diệt.
Nếu diệt chỗ tâm vận hành, dứt mọi đường ngôn ngữ,
không có ta, không có chúng sinh, đó gọi là tịch diệt.
Không phân biệt có hay không, mà sự phân biệt ấy cũng là không;
nếu tâm nghĩ tưởng đến nê-hoàn (tức niết-bàn), thì tâm ấy cũng chẳng có thật.
Đối với pháp không thấy xa, cũng không thấy gần;
ai được con mắt trí tuệ ấy, tự biết nghĩa tịch diệt.
Nếu người nghe pháp này, mà có thể quán xét đúng đắn,
sẽ dứt mọi nghi ngờ hối hận, sự u mê si tối hết sạch không còn.
Không nghi cũng không hối, khéo yên lặng, không sợ hãi,
quyết định an trụ nơi thật tướng (tướng chân thật của các pháp), đối với pháp không chút ngăn ngại.
Bồ-tát Ma-ha-tát, tự gỡ được lưới mê lầm,
vì thương xót chúng sinh, nên dứt nghi ngờ trong pháp cho họ.
Dùng lời luận cao siêu mầu nhiệm này, bày tỏ thật tướng của các pháp,
để diệt các hý luận (những lời bàn suông, phân biệt vô ích); các ông chớ sinh lòng nghi.
Lời nói đều là tranh cãi, vì thế mà rơi vào đường ác (cõi địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh);
nếu người tham đắm điều ấy, thì không đủ sức giảng Chánh pháp.
Như thế gọi là theo nghĩa, thì không có lo lắng tai họa,
cũng gần với đạo vô thượng, vì có thể thực hành nghĩa ấy.
Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát Ma-ha-tát nên siêng năng tinh tấn (nỗ lực không ngừng trong việc tu hành) trong bốn việc. Bốn việc là gì? Vì xuất gia mà siêng năng tinh tấn; ở nơi vắng vẻ xa lánh mà siêng năng tinh tấn; trong giáo pháp của Phật mà siêng năng tinh tấn; thấy chúng sinh khổ mà siêng năng tinh tấn. Vì muốn mau đạt vô thượng bồ-đề, vị ấy nghĩ rằng: "Bao giờ ta mới được trí tuệ lớn, diệt khổ cho chúng sinh và thuyết pháp cho họ?" Này Xá-lợi-phất, Ta sẽ nói cho ông nghe việc các Bồ-tát siêng năng tinh tấn nên mau thành vô thượng bồ-đề, ông hãy lắng nghe cho kỹ.
Này Xá-lợi-phất, thuở quá khứ cách đây vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp không thể nghĩ bàn, có một vị Phật hiệu là An Vương, thọ bảy vạn tuổi. Ngài ba lần mở hội thuyết pháp cho chúng thanh văn (những người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát). Ở hội thứ nhất, hai mươi ức người chứng quả A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn phải tái sinh). Ở đại hội thứ hai, bốn mươi ức người chứng A-la-hán. Ở đại hội thứ ba, sáu mươi ức người cũng chứng A-la-hán.
Thuở ấy cõi Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người ở) rất rộng lớn, đến chín vạn do-tuần. Trong đó có tám vạn bốn nghìn thành lớn, mỗi thành dài mười hai do-tuần, rộng bảy do-tuần, do bảy báu hợp thành: vàng, bạc, lưu ly (ngọc màu xanh biếc), pha lê, chân châu (ngọc trai), xa cừ (một loại vỏ sò quý), mã não. Các thành ấy thanh tịnh, trang nghiêm bậc nhất, dân chúng đông đúc, giàu vui yên ổn. Thành có bảy lớp tường, bảy lớp hào, đều bằng bảy báu. Trong mỗi lớp hào đều có nước chảy vòng quanh, sen xanh, vàng, đỏ, trắng nhiều màu xen nhau bày trên mặt nước; vịt trời, ngỗng, uyên ương, hồng hộc, công, tinh tinh (?) và nhiều loài khác lạ vui đùa trong đó. Trên bờ các hào đều có bảy hàng cây bằng bảy báu.
Cây vàng thì cành lớn bằng bạc, nhánh nhỏ bằng mã não, lá bằng lưu ly, hoa bằng pha lê, quả bằng xa cừ, rễ bằng chân châu đỏ. Cây bạc thì cành lớn bằng vàng, nhánh nhỏ bằng pha lê, lá bằng lưu ly, hoa bằng xa cừ, quả bằng mã não, rễ bằng chân châu đỏ. Cây lưu ly thì cành lớn bằng san hô, nhánh nhỏ bằng xa cừ, lá bằng mã não, hoa bằng bạc, quả bằng vàng, rễ bằng pha lê. Cây xa cừ thì cành lớn bằng mã não, nhánh nhỏ bằng san hô, lá bằng bạc, hoa bằng vàng, quả bằng pha lê, rễ bằng lưu ly. Cây mã não thì cành lớn bằng san hô, nhánh nhỏ bằng bạc, lá bằng vàng, hoa bằng pha lê, quả bằng lưu ly, rễ bằng xa cừ. Cây san hô thì cành lớn bằng vàng, nhánh nhỏ bằng bạc, lá bằng pha lê, hoa bằng lưu ly, quả bằng xa cừ, rễ bằng mã não.
Mỗi thành có tám vạn khu vườn, dài rộng đều hai mươi do-tuần, có bảy lớp tường bằng bảy báu bao quanh. Trong các vườn đều có lầu gác bảy tầng bằng bảy báu, lan can bằng bảy báu, lưới báu bằng bảy báu phủ khắp bên trên, có bảy lớp hào báu trang nghiêm giống như thành. Trong vườn có đủ loại cây: cây chiên-đàn (gỗ đàn hương), các cây trầm thủy (trầm hương), cây ca-la-na và nhiều loại cây thơm khác, các cây phát ra âm nhạc; lại có đủ loại cây hoa, cây quả, cây sinh ra đồ dùng, cây sinh ra đồ ăn uống. Trong đó cũng có cây vàng, cây bạc, cây lưu ly, pha lê, xa cừ, mã não, san hô. Có đủ loại hoa: hoa a-đề-mục-đa, hoa chiêm-bặc, hoa bà-lợi-sư, hoa đà-thố-già-lợi (?), hoa văn-đà-la, hoa hòa-lợi, hoa đa-la-lợi, hoa cù-đa-la-lợi, hoa mạn-đà-la (một loài hoa cõi trời), hoa năm màu, hoa nguyệt thượng — có các loại hoa như thế.
Trong mỗi vườn có bảy trăm ao lớn, dài rộng năm dặm, chứa đầy nước tám công đức (nước có tám đức tính tốt: trong, mát, ngọt, nhẹ, mềm mại, êm ả, uống vào hết đói khát, không hại thân). Các ao đều trang hoàng bằng bảy báu, đáy trải cát vàng, có bậc thang bằng bốn thứ báu, lưới báu che phủ; sen xanh, vàng, đỏ, trắng nhiều màu nở khắp mặt nước.
Bấy giờ vua cõi Diêm-phù-đề tên là Kiện Đức. Vua cho đặt cung điện ở khắp tám vạn bốn nghìn thành lớn ấy, mỗi cung điện đều có tám vạn bốn nghìn thể nữ (cung nữ hầu hạ vua) làm quyến thuộc. Trong các thành có một thành rất lớn, rộng bốn mươi do-tuần, dài tám mươi do-tuần, vua Kiện Đức ở trong thành này. Thành ấy được trang hoàng bằng bảy báu thù thắng như đã kể ở trên, giàu vui yên ổn, dân chúng đông đầy. Trong thành lớn ấy có cung vua, vuông mười do-tuần, làm bằng bảy báu tuyệt đẹp. Trong cung có nhiều điện đường và lầu quán. Ở giữa có một điện lớn tên là Pháp Điện, trang nghiêm đẹp đẽ như điện Thù Thắng của trời Đế Thích. Trong cung có khu vườn đẹp tên là Thiện Pháp. Trong vườn có đủ loại cây: cây hoa, cây thơm, cây phát ra âm nhạc, cây sinh chuỗi ngọc, cây sinh y phục, cây sinh đồ ăn uống; cũng có các cây bằng bảy báu trang hoàng khu vườn. Cung vua ấy vuông vức, nghiêm chỉnh, rộng lớn, cao vút; có đài lớn cao trang hoàng bằng bảy báu, bên trong giăng màn trướng bằng bảy báu.
Này Xá-lợi-phất, đệ nhất phu nhân của vua Kiện Đức sinh được một thái tử. Thái tử đời trước từng cúng dường vô lượng chư Phật, nên tướng mạo đoan chính đẹp đẽ khác thường, được mọi người yêu kính, có uy tướng lớn, phúc đức đầy đủ. Vua ban cho thái tử một thành lớn để ở. Ngày thái tử sinh ra, trong thành ấy có bốn mươi ức bé gái cùng lúc ra đời. Vua liền ra lệnh đem cấp cho thái tử làm quyến thuộc. Vua và phu nhân họp các đại thần, đặt tên cho con là Diệu Đức. Lúc thái tử sinh ra, chư thiên vui mừng, trỗi các thứ nhạc, mưa hoa mạn-đà-la, cùng cất tiếng nói: "Thái tử Diệu Đức nay đã ra đời! Nay đã ra đời!" Vì thế mà đặt tên là Diệu Đức.
Thái tử dần lớn lên, cùng các thể nữ và quyến thuộc vây quanh vào vườn dạo chơi, ngồi thuyền gỗ chiên-đàn hưởng thú vui năm dục. Khi ấy, dưới mặt nước, thái tử thấy hình tướng thân Phật đoan chính bậc nhất, trong sạch hơn vàng đã luyện qua lửa, sáng hơn mặt trời mặt trăng, như đống vàng ròng, như ngọn lửa trên núi vàng, như cột báu trang nghiêm, có đủ ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp phụ (những đặc điểm thân thể tốt đẹp riêng của Phật), thân phát ra trăm nghìn vạn ức tia sáng, đang ở giữa chúng đệ tử vây quanh mà thuyết pháp.
Thái tử thấy rồi nghĩ: "Người này đoan chính, dáng vẻ nổi bật hơn hẳn. Sao nay ta không có được thân như thế?" Ngay lúc vừa khởi tâm ấy thì hình tướng Phật biến mất. Vì không còn thấy nữa nên lòng thái tử sinh buồn rầu, không còn vui chơi với thể nữ nữa, không gần nữ sắc. Thái tử rời thuyền, lên lầu bảy báu, ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân đặt ngửa lên hai đùi), tự nghĩ: "Bao giờ ta mới được thân tướng như Phật?"
Lúc ấy các thể nữ muốn đến vui đùa. Thái tử nhìn thấy từ xa, lòng sinh chán lìa, đóng cửa không cho vào, rồi nghĩ: "Những chúng sinh này lòng tham dục hừng hực, nhiều khổ não. Ta nguyện được thân tối thắng có trí tuệ lớn này. Nếu ta giống như những chúng sinh mang bệnh khổ tham dục kia thì có gì khác họ? Ta là người tu hành, họ không phải người tu hành. Những chúng sinh này lòng giận dữ hừng hực, nhiều khổ não. Ta nguyện được thân vi diệu bậc nhất có trí tuệ lớn này. Nếu ta giống như những chúng sinh mang bệnh khổ giận dữ kia thì có gì khác họ? Ta là người tu hành, họ không phải người tu hành. Ta phải tự điều phục mình, không sinh giận dữ phiền não đối với chúng sinh. Những chúng sinh này đầy dẫy ngu si, nhiều khổ não. Ta nguyện được thân vi diệu cao tột có trí tuệ lớn này. Nếu ta giống như những chúng sinh mang bệnh khổ ngu si kia thì có gì khác họ? Ta là người tu hành, họ không phải người tu hành. Những chúng sinh này bị keo kiệt và ganh ghét trói buộc, nhiều khổ não. Nếu ta giống như những chúng sinh keo kiệt ganh ghét kia thì có gì khác họ? Ta phải diệt hết tham dục, giận dữ, ngu si, khởi lòng đại từ bi đối với chúng sinh để cầu chánh đạo, và nhờ chánh đạo ấy mà xả bỏ mọi tâm chẳng lành như tham dục, giận dữ, ngu si, keo kiệt, ganh ghét."
Vì đã sinh tâm chán lìa như vậy, thái tử rất ưa thích pháp, không ham vui đùa, ngồi một mình suy nghĩ, lìa xa chỗ ồn ào. Khi ấy vua Kiện Đức và đại phu nhân đều nghe tin thái tử không thích vui đùa, chán lìa năm dục, thấy các thể nữ thì ngăn không cho vào. Vua và phu nhân nghĩ: "Ai đã làm điều không phải, quấy rối thái tử, khiến con không còn thích thú vui năm dục, chán ghét nữ sắc? Chúng ta nên tự đến hỏi con." Nghĩ xong, vua và phu nhân đến chỗ thái tử, nói kệ hỏi rằng:
Pháp Điện của con thanh tịnh, thể nữ cũng đông đầy,
vườn trang hoàng bằng các loại cây, cớ sao con không vui?
Trong thành lớn như thế, Pháp Điện rất cao rộng,
nhìn thấy khắp bốn châu thiên hạ (bốn đại lục quanh núi Tu-di), cớ sao con không vui?
Kẻ nào đã làm điều không phải, quấy rối lòng con?
Nay con buồn bã ngồi một mình, như người buôn bị mất của báu.
Ta là cha mẹ con, con hãy nói thật hết cho ta biết:
kẻ nào nay cần trừng trị? Vì ta có toàn quyền làm việc ấy.
Bấy giờ thái tử dùng kệ đáp rằng:
Không có ai làm điều gì sai trái, sao con lại nói dối được?
Chớ đem điều ác gán cho người, chỉ nên tự chế ngự tâm mình.
Con dạo chơi trên mặt nước, thấy thân tướng tốt đẹp của Phật,
như đống vàng Diêm-phù (thứ vàng quý nhất), ánh sáng chiếu khắp mười phương.
Ánh sáng ngọc châu, mặt trời, mặt trăng, ánh lửa, đèn đuốc và sao trời,
trước ánh sáng Phật đều lu mờ không hiện. Con thấy tướng như vậy,
liền mong muốn có được thân trí tuệ như thế,
để cứu độ chúng sinh đang khổ vì già, bệnh, chết và ngu si phiền não.
Được thân tướng và trí tuệ, thế lực không thể nghĩ bàn,
thì sẽ làm lợi ích rộng khắp cho chúng sinh, khiến họ ra khỏi sinh tử.
Con thôi các thú vui dục lạc, [bỏ] thể nữ và quyến thuộc,
nay xuất gia tu đạo, theo học để sẽ thành Phật.
Xuất gia khoác pháp phục (áo của người tu), siêng năng tu tập pháp lành.
Cha mẹ cũng nên xuất gia, cùng nhau tu đạo này.
Nên tu hành Chánh pháp; ở trong năm dục thì không an ổn.
Ái dục làm hại pháp lành, sự trói buộc của dục là bền chặt nhất;
những người khác không ai cắt đứt được, chỉ riêng con xa lìa nó.
Nhờ thực hành sự xa lìa ấy, sẽ được trí tuệ của Phật.
Việc xuất gia trong Phật pháp, nếu ai gây trở ngại,
người ấy không được lợi ích gì; con vì thương họ nên mới nói.
Nước, của cải, con cái có ích gì? Giàu sang đều vô thường;
nếu nay không buông bỏ, chẳng bao lâu cũng tan tác.
Nhờ nhân xuất gia, có thể sinh ra mọi pháp lành.
Qua lại trong sinh tử, đời đời chịu đủ thứ khổ;
cứ lần lượt sinh ra như thế, trống rỗng, chẳng có đứa con nào là cố định [của mình].
Đối với pháp không quán xét đúng đắn, chỉ vướng vào tên gọi giả đặt.
Chớ vì con cái mà gây tội, hãy cùng nhau xuất gia theo Pháp.
Con đã lâu lìa khỏi các nạn (những hoàn cảnh khiến không gặp được Phật pháp), nay mọi người đều đang ở thời không có nạn;
được thân người đầy đủ, lâu lắm mới tin pháp lành,
được gặp Phật An Vương, nay nên cùng nhau xuất gia.
Thái tử Diệu Đức nói kệ xong, liền đến chỗ Phật An Vương, cúi đầu lạy sát chân Phật, chắp tay hướng về Phật mà nói kệ rằng:
Con sinh trong lưới của ma, làm tăng thêm các hạnh tà;
nay muốn xé rách lưới ấy, xin Phật cho con xuất gia.
Cha con bị trói buộc bền chặt, bản thân con cũng ở trong sự trói buộc đáng sợ (?);
ở đó không có niềm vui bền chắc, chỉ là gốc của mọi khổ đau.
Nay con muốn cởi mọi trói buộc, xé rách mọi lưới ma,
xuất gia trong Phật pháp, thành Phật, bậc Lưỡng Túc Tôn (bậc tôn quý nhất trong loài hai chân, tức Phật).
Con rất sợ các dục, hưởng dục rốt cuộc không yên ổn;
dục là pháp của kẻ ngu si, đáng sợ (?), con sẽ bỏ nó để tu Phật đạo.
Này Xá-lợi-phất, khi ấy Phật An Vương liền cho Diệu Đức xuất gia thọ giới. Có tám vạn bốn nghìn người cùng các quyến thuộc khác và thể nữ đều theo xuất gia. Lại có trăm ức bạn lành cũng theo xuất gia. Vua nghe thái tử xuất gia học đạo, liền chỉnh đốn bốn binh chủng (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ), cùng các đại thần đến chỗ Phật An Vương, cúi đầu lạy sát chân Phật, đứng một bên, chắp tay hướng về Phật mà nói kệ rằng:
Xuất gia không có phiền não nóng bức, yên lặng an ổn không lay động;
đó là gốc của mọi niềm vui, con nguyện theo Phật xuất gia.
Con bỏ nước, của cải, vợ con, và quyến thuộc mình quý mến.
Hưởng các dục mà không biết chán, pháp ấy luôn hư hỏng dơ bẩn;
hưởng năm dục tốt đẹp, là việc làm của kẻ phàm phu trí nhỏ.
Tu pháp mà Phật khen ngợi, thì diệt được mọi khổ đau.
Con bỏ hết nước, thành và mọi thứ mình có, dâng cúng Phật và chúng tăng;
nguyện Phật cho con xuất gia, để thành Phật, bậc Phổ Kiến Tôn (bậc tôn quý thấy biết khắp tất cả),
để làm lợi ích lớn cho chúng sinh, cứu độ mọi khổ não,
muốn khiến họ lìa các nạn, lìa nạn rồi được tịch diệt.
Khi ấy Phật vui mừng khen: "Lành thay, ông phát tâm lớn,
biết kính trọng trí tuệ sâu xa của Phật. Thiện lai (lời Phật gọi để chấp nhận cho xuất gia, nghĩa là "đến đây, tốt lắm"), Ta cho ông xuất gia."
Vua được nghe Phật chấp thuận, trong lòng vô cùng vui mừng:
"Ta ắt sẽ thành bậc Lưỡng Túc Tôn, vì được Phật an ủi."
Khi ấy vua liền xuất gia, cùng với cả bốn binh chủng;
tất cả đều phát tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật), sẽ thành đạo vô thượng.
Chúng ấy xuất gia rồi, đều đạt vô sinh pháp nhẫn (chứng biết các pháp vốn không sinh không diệt, tâm an trụ vững vàng không lay động);
khi bỏ thân ở nơi này, tất cả đều được sinh lên cõi trời,
được gặp hai mươi ức vị Phật có danh tiếng lớn,
đều xuất gia ở chỗ các vị Phật ấy, tu hành Chánh pháp.
Những người ấy thường tinh tấn, được trí tuệ không sợ hãi,
làm lợi ích lớn cho chúng sinh, khiến họ thoát vô lượng khổ.
Gặp được vị Phật nào, đều nhận lấy và giữ gìn Chánh pháp;
chỉ để lưu truyền rộng rãi, mà không tiếc thân mạng.
Được quả lớn như thế, trí tuệ vi diệu cao tột,
chứng pháp không thể nghĩ bàn — ai lại không cầu Phật đạo?
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Ông cho rằng vua Kiện Đức thuở ấy là người nào khác chăng? Chính là thân Ta đây. Còn thái tử Diệu Đức chính là Bồ-tát Ma-ha-tát Kiên Ý. Như vậy, Xá-lợi-phất, Bồ-tát Ma-ha-tát vì ưa thích pháp, thấy chúng sinh bị phiền não khổ đau bức bách, khởi lòng đại từ bi mà giáo hóa, khiến họ an trụ trong nhân duyên của pháp lành, dần dần được giải thoát.
Lại nữa, Xá-lợi-phất, các Bồ-tát Ma-ha-tát vì ưa thích pháp sâu xa nên tìm cầu pháp sâu xa, cũng vì chúng sinh mà nói pháp sâu xa ấy. Thế nào là pháp sâu xa? Là điều mà những người tinh tấn có thể thực hành. Người tinh tấn tức là chúng Bồ-tát Ma-ha-tát, là những người cầu đạo vô thượng không lui sụt. Những vị ấy đều có thể hiểu thấu sâu xa các pháp. Thế nào là hiểu thấu sâu xa? Nếu tìm tướng của mắt thì đó chỉ là tên gọi giả đặt, không phải hiểu thấu sâu xa tướng của pháp. [Hiểu thấu sâu xa] là: không trong, không ngoài, không phải ta, không phải của ta, không dơ, không sạch, không sinh, không diệt. Vì sao vậy? Vì bản tính vốn thường như thế. Pháp tánh như vậy không phải do làm ra, cũng không phải không do làm ra. Đó gọi là thông đạt pháp rất sâu của mắt. Tìm tướng của tai, mũi, lưỡi, thân, ý thì đó chỉ là tên gọi giả đặt, không phải hiểu thấu sâu xa tướng của pháp. [Hiểu thấu sâu xa] là: không trong, không ngoài, không phải ta, không phải của ta, không dơ, không sạch, không sinh, không diệt. Vì sao vậy? Vì bản tính vốn thường như thế. Pháp tánh như vậy không phải do làm ra, cũng không phải không do làm ra. Đó gọi là thông đạt pháp rất sâu của ý.
Này Xá-lợi-phất, hiểu thấu rất sâu tức là thật tướng của pháp. Nếu nắm lấy cái "không" của pháp thì đó là nắm lấy sai lầm. Nếu nắm lấy "vô tướng" (không có hình tướng) thì đó lại thành tướng. Nếu nắm lấy "vô nguyện" (không mong cầu gì) thì đó cũng thành mong cầu. Này Xá-lợi-phất, pháp tánh xưa nay không tăng không giảm; đó gọi là hiểu thấu sâu xa các pháp. Vì thế mà nói các Bồ-tát Ma-ha-tát là người tinh tấn.
Này Xá-lợi-phất, vì nghĩa gì mà gọi là Bồ-tát? Vì có thể biết rõ ràng rằng không có pháp nào là chúng sinh, nên gọi là Bồ-tát. Lại nữa, người này hành động lấy trí tuệ làm đầu, nên gọi là Bồ-tát. Lại khiến chúng sinh biết các pháp mình thực hành đều không có thật, nên gọi là Bồ-tát. Lại nữa, Xá-lợi-phất, nghĩa "không có gì" là nghĩa Bồ-tát; nghĩa "không có gì để bày ra" là nghĩa Bồ-tát; cho nên nghĩa Bồ-tát không hai, không gì sánh bằng. Lại nữa, Xá-lợi-phất, không vượt quá cũng không chìm mất, đó gọi là Bồ-tát.
Lại nữa, Xá-lợi-phất, không chính là bồ-đề (giác ngộ). Thế nào là không? Vì không có tất cả các pháp nên gọi là không. Này Xá-lợi-phất, nếu trong pháp mà quyết định có dù chỉ một tướng nhỏ như đầu sợi lông, tức là chấp tướng, chấp ta, chấp người, chấp tướng chúng sinh, chấp tướng các pháp. Trong pháp không, không có các tướng ấy, nên gọi là không. Không chính là bồ-đề. Vì nghĩa ấy mà tất cả các pháp đều gọi là bồ-đề.
Này Xá-lợi-phất, ông nên thuận theo lời dạy của Như Lai mà thực hành, chớ làm trái. Vì sao vậy? Bồ-đề của chư Phật sâu xa bậc nhất, tất cả phàm phu không thể theo kịp. Này Xá-lợi-phất, hãy tạm gác phàm phu sang một bên; tất cả thanh văn và Bích-chi-phật (người tự tu tự ngộ, không cần nghe Phật dạy, nhưng không đi giáo hóa người khác) cũng không thấy, không quán được, cũng không thể thông đạt bồ-đề của chư Phật. Tuy họ có đủ tận trí (trí biết rằng phiền não đã dứt hết) và vô sinh trí (trí biết rằng phiền não không còn sinh lại) để quán xét. Do dứt hết pháp gì mà gọi là tận trí? Không có pháp nào để dứt hết; các pháp vốn lìa sự dứt hết mà đi vào chỗ dứt hết rốt ráo, nên gọi là tận trí. Nhưng họ không thể biết trong từng niệm, từng niệm, có bao nhiêu đã diệt hết, bao nhiêu chưa diệt hết. Vì thế nói thanh văn và Bích-chi-phật không thể thông đạt bồ-đề của chư Phật.
Này Xá-lợi-phất, vô sinh trí là: biết trong các pháp không hề có chút sinh khởi nào. Biết được như thế gọi là vô sinh trí. Nhưng họ không thể biết trong từng niệm, từng niệm, có bao nhiêu không sinh và bao nhiêu chưa phải không sinh. Tất cả thanh văn và Bích-chi-phật không có trí như thế. Cho nên trí của Phật gọi là vô đẳng (không gì sánh bằng), vì không ai theo kịp. Lại nữa, trí này bình đẳng, không có tà chánh, nên gọi là bình đẳng.
Này Xá-lợi-phất, tuệ của Như Lai là giác ngộ chân chính đến tận cùng, không có sai lầm, nên gọi là Phật tuệ. Trí tuệ Phật ấy phải tìm cầu suốt vô biên vô lượng a-tăng-kỳ kiếp mới được, nên gọi là giác. Này Xá-lợi-phất, vì sao Như Lai được gọi là Giác giả (người tỉnh thức)? Tất cả chúng sinh ngủ mãi trong sinh tử, hoặc trôi dạt hoặc chìm đắm (?), không thể thông đạt; chỉ có Bồ-tát một mình tỉnh ngộ được, nên gọi là Giác giả. Lại nữa, Xá-lợi-phất, vì giác ngộ đúng đắn các pháp nên gọi là Giác giả. Thế nào là giác ngộ đúng đắn? Biết tất cả các pháp không phải pháp, cũng không phải không phải pháp; không dơ không sạch; cũng không phải quá khứ, vị lai, hiện tại. Thuận theo tướng ấy nên gọi là Giác giả. Cũng giác ngộ rằng không có pháp nào sinh hay diệt, đến hay đi, nên gọi là Giác giả.
Này Xá-lợi-phất, nghĩa của "giác" là vô lượng vô biên, không thể nghĩ bàn, khó tìm thấy bờ đáy. Ví như biển lớn, nước chỉ có một vị, không tăng không giảm, nhận hết các dòng sông mà không tràn, càng vào càng sâu dần, sâu bậc nhất. Này Xá-lợi-phất, biển lớn Như Lai cũng như vậy: không, không sinh diệt, chỉ một vị giải thoát. Thuyết pháp theo thứ lớp, gọi là càng vào càng sâu dần. Được nhất thiết trí (trí biết tất cả), gọi là sâu bậc nhất. Thông đạt đến tận cùng vô thượng bồ-đề, đối với tất cả các pháp không có sai lầm, nên gọi là không tăng không giảm. Mọi câu hỏi vặn đều không thể làm cho cùng tận, nên gọi là khó làm giảm. Có thể gom hết mọi công đức lành, gọi là nhận các dòng sông.
Này Xá-lợi-phất, nếu Ta nói hết nghĩa của Như Lai thì ai có thể tiếp nhận nổi? Như Long vương Sa-già-la (vua rồng ở biển lớn) muốn làm mưa lớn thì chỉ đổ xuống biển lớn, ngoài ra không nơi nào chứa nổi. Như Lai cũng vậy: nếu giảng bày hết trí tuệ của Phật thì tất cả chúng sinh, cho đến thanh văn và Bích-chi-phật, đều không ai tiếp nhận nổi. Chỉ có các Bồ-tát đã phát tâm Đại thừa, được Phật gia thêm thần lực (?), mới có thể tiếp nhận và giữ gìn.
Này Xá-lợi-phất, ở đời có bốn việc khó có được nhất. Bốn việc là gì? Được thân người là khó; sinh ở vùng trung tâm (nơi có Phật pháp, văn hóa phát triển) là khó; tin Phật pháp là khó; đã tin hiểu rồi mà biết hỏi những điều cần hỏi, đó là rất khó. Bốn việc khó này các ông đều đã có được. Nay hãy hỏi Phật những điều còn nghi trong các pháp. Nay Ta cho phép các ông, tất cả chư thiên, loài người… trong thế gian, cứ tùy ý mà hỏi. Như Lai không bao lâu nữa sẽ nhập niết-bàn, đừng để sau này phải hối tiếc."
Khi ấy Xá-lợi-phất liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, để trần vai phải (cách mặc áo tỏ lòng cung kính), quỳ gối phải sát đất, chắp tay hướng về Phật mà thưa: "Bạch Thế Tôn, con có điều muốn hỏi, cúi xin Ngài cho phép." Phật nói: "Ta đã cho phép, nay ông cứ tùy ý hỏi; Ta sẽ tùy theo câu hỏi mà đáp cho các ông." Xá-lợi-phất thưa: "Vâng, bạch Thế Tôn. Nay con xin vì các Bồ-tát có hạnh cao mà thưa hỏi Như Lai." Rồi liền nói kệ rằng:
Bậc an trụ nơi công đức cao, tu đạo thanh tịnh, cao quý tôn nghiêm,
ưa thực hành nhẫn nhục nhu hòa — con xin hỏi về những hạnh như thế:
Bồ-tát bố thí thế nào, để bố thí xong lòng vui mừng?
Phát tâm lành thế nào, để làm lợi ích lớn cho chúng sinh?
Giữ giới trong sạch thế nào, [giữ] tâm nhẫn nhục nhu hòa [thế nào]?
Thực hành tinh tấn thế nào, để không lui sụt, không ngơi nghỉ?
Thấy chúng sinh khổ não, thương xót họ thế nào?
Tâm sâu xa ưa thích bồ-đề — cúi xin Thế Tôn giảng nói.
Làm sao suốt vô lượng kiếp, trang nghiêm con đường bồ-đề,
mà tâm trọn không lui sụt, lại sinh lòng vui mừng lớn?
Thực hành thiền định thế nào, và tu tập trí tuệ [thế nào]?
Nên cầu pháp thế nào, để thành người đa văn?
Pháp nào nên nghe, pháp nào nên dạy,
để phát tâm bồ-đề và thực hành? Nay con xin hỏi những việc ấy.
Cầu Chánh pháp thế nào, để trong đó ưa thích sâu xa?
Lìa các dục thế nào, để lìa rồi có thể xuất gia?
Khi xuất gia làm sao, có thể sinh lòng vui mừng?
Xuất gia rồi làm sao, để công đức cao vời tôn quý?
Tâm hồi hướng (đem công đức đã làm hướng về giác ngộ và lợi ích chúng sinh) thế nào, để khởi được sức phương tiện?
Làm sao có thể đời đời, thường không mất chánh niệm?
Làm sao khi ở trong thai mẹ, thường tập tâm bồ-đề,
lại có thể thấy chư Phật, mà không bị chướng ngại?
Làm sao giảm bớt tham dục, dùng tâm từ giảm bớt giận dữ?
Làm sao giảm bớt ngu si, để tâm thường không sai lầm?
Làm sao sinh vào nhà vua, cũng lo việc trị nước,
mà vẫn lìa được các nạn, thường được sinh vào chỗ tốt lành?
Làm sao lo việc đời, mà tâm thường vui vẻ,
lại cảm được các Như Lai, thường được thấy chư Phật?
Làm sao có đủ thân sắc, đoan nghiêm thường bậc nhất,
lại có quyến thuộc đầy đủ, đều phát tâm bồ-đề?
Làm sao sinh ra ở đâu, cũng thường chán lìa gia đình,
thường ưa thích xuất gia, không có lòng tham đắm?
Làm sao xuất gia rồi, có thể giữ gìn bồ-đề,
sau khi Phật diệt độ (nhập niết-bàn, qua đời), có thể giữ gìn Chánh pháp?
Làm sao ở thời loạn lạc, mà được tâm không rối loạn,
thấy chúng sinh khổ não rối ren, đều có thể an ủi họ?
Làm sao nghe rồi giữ được, đi vào cửa đà-la-ni,
dùng biện tài không ngăn ngại, có thể nói pháp vô thượng?
Làm sao biết được tâm chúng sinh, với đủ loại khác biệt?
Làm sao đối với pháp lành, mà tự điều phục được mình?
Vì các Bồ-tát, con hỏi bậc Nhị Túc Tôn (bậc tôn quý nhất trong loài hai chân, tức Phật).
Những hạnh của Bồ-tát ấy, cúi xin Ngài phân biệt giảng nói.
Nếu người vì Phật pháp, mà phát tâm bồ-đề,
người ấy nghe Phật giảng, thì sinh lòng vui mừng lớn.
Phật đối với tất cả các pháp, trí tuệ không chướng ngại;
con dùng trí tuệ có hạn, mà hỏi Thế Tôn.
Con tuy có điều hỏi, nhưng không thể thông đạt hết;
những điều con không thể hỏi đến, xin Phật giảng nói đầy đủ.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video