Trương Tam Phong tiên sinh toàn tập, quyển hai
Trường Ất sơn nhân (người núi Trường Ất) Lý Tây Nguyệt ở Hán Gia biên soạn lại; Trương Đạo Uyên, tự Tử Thâm, kính cẩn chép.
Chu Đạo Sinh, hiệu Vãn Thành Tử, ở Lãng Trung kính cẩn khắc in.
Cháu: Chu Anh, hiệu Xuân Thành;
Chu Toản, hiệu Tố Viên, cùng hiệu đính chữ;
Con trai: Chu Hoàng, hiệu Bàn Khê.
CỔ VĂN (các bài văn xuôi)
TRUYỆN TRẦN LÔI CỐC
Ông tiên Lôi Cốc tên là Trần Khả Phục, người Định Hải. Ông sinh ra đã phóng khoáng, thoải mái, cốt cách khác thường. Từ nhỏ ông đã thích thuật tu tiên, không có ý cầu công danh. Ông gặp đạo nhân Lâm Thuyên ở Bình Giang, được truyền cho phép gọi sấm. Bấy giờ gặp lúc hạn hán lớn, cầu đảo mãi mà trời vẫn không ứng. Có kẻ nói đùa rằng: "Đạo sĩ họ Trần gọi được sấm mưa đấy." Quan liền sai gọi ông đến công đường, định chờ ông làm không linh nghiệm thì làm nhục.
Khả Phục liền dùng phép làm nổi mây, chỉ trong chốc lát sấm chớp ầm ầm, mưa xuống sâu hơn một thước. Ông thường đến quán Thiên Khánh (quán: đền thờ của đạo sĩ) ở đất Ngân. Đêm Trung thu có các phương sĩ (người theo các phép thuật thần tiên) ngắm trăng, Khả Phục không được dự cuộc vui ấy. Ông bèn đùa, ngậm nước mực phun lên không trung; chỉ lát sau mây đen che kín mặt trăng rồi mưa xuống toàn mưa đen. Khách đang ngồi hoảng hốt tránh chạy, quần áo đều nhuộm đen cả.
Mọi người biết là do ông làm, bèn mời ông vào tiệc; mây liền tan, sương liền thu, trăng lại sáng tỏ như cũ. Những lần phép của ông linh ứng đại để đều như vậy. Trong niên hiệu Chí Nguyên, Nguyên Thế Tổ xuống chiếu triệu ông vào gặp, cho làm chủ cung Trường Xuân. Lúc rảnh ông đóng cửa ngồi tĩnh lặng, không tiếp khách.
TRUYỆN TRẦN TRUNG HÀNH
Ông Trần, tên là Ngộ, tự là Trung Hành, người Kim Lăng; đời Nguyên làm sơn trưởng (người đứng đầu, phụ trách giảng dạy ở một thư viện) thư viện Minh Đạo ở Giang Đông, rồi làm giáo thụ (chức quan coi việc dạy học ở một châu, phủ) ở Ôn Châu. Ông bề ngoài hòa nhã mà bên trong cứng cỏi, hiểu sâu đạo nghĩa lớn. Khi Minh Thái Tổ (Chu Nguyên Chương, vua sáng lập nhà Minh) qua sông, ngự sử (quan giám sát, can gián) Tần Nguyên tiến cử ông. Vua gửi thư mời ông đến, trò chuyện với ông rất vừa lòng.
Vua cho ông coi việc quân, hỏi ông những việc cơ mật, phong chức cung phụng (chức quan hầu cận bên vua), ông không nhận. Về sau vua lại phong ông làm học sĩ (quan văn hầu vua, soạn thảo văn thư), trung thư tả thừa (quan phó đứng đầu Trung thư tỉnh, cơ quan cao nhất coi việc chính sự), hoằng văn đại học sĩ (học sĩ bậc cao ở quán Hoằng Văn), thái thường khanh (quan đứng đầu coi việc tế lễ ở triều đình), lễ bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Lễ), ông đều từ chối. Vua lại ban vàng, lụa và các vật khác, ông cũng không nhận.
Cao miếu (tức Thái Tổ) ba lần đích thân đến nhà ông, lại mời ông vào trong cung ban cho ngồi; ông ốm thì vua ban thầy thuốc và thuốc men. Năm bảy mươi hai tuổi, ông không bệnh tật gì mà mất. Vua mấy lần bàng hoàng thương xót, ban áo quan và vải lụa. Các công khanh trong triều bấy giờ đều cho rằng chưa ai được vua ưu đãi như thế.
Lúc ông mới gặp Thái Tổ, ông chỉ khuyên vua chớ giết chóc, để làm chỗ trông cậy cho dân. Đến khi vua gặng hỏi chính sự nhà Nguyên ra sao, ông chỉ rơi nước mắt mà thôi. Những lúc rảnh sau khi được triệu vào đối đáp, ông đốt hương ngồi ngay ngắn, như một vị sư già trong núi. Thái Tổ mấy lần sai người dò xem, thì thấy ông đang tụng kinh Kim Cương rằng: "Cứ như thế mà hàng phục tâm mình, cứ như thế mà hàng phục tâm mình." Vì vậy trước sau vua không hề nghi ngờ ông. Thế nhưng việc ông không nhận chức của người khác cũng có thể gọi là trung với nhà Nguyên vậy. Sách Nguyên sử không chép, nên tôi nêu lên mà ghi lại.
LIỆT TRUYỆN HOÀN PHÁC TỬ
Hoàn Phác Tử họ Trình, tên Dao, tự Quang Tiêu, người Tân An, là con của trưng sĩ (người có tài đức được triều đình mời ra làm quan nhưng không nhận) Trình Đoàn Tiêu. Ông thân hình cao lớn, tính tình hào phóng, phóng khoáng. Mẹ ông là bà Nghê nằm mộng thấy thần nhân trao cho viên ngọc đỏ rồi sinh ra ông. Từ nhỏ ông đã thông minh kỳ lạ, đọc kinh sử như thể đã thuộc từ trước. Bà Nghê mất, ông thương xót đến gầy mòn như người lớn. Từ đó ông ngày ngày chăm học, những điều gọi là phép truyền tâm của Khổng Mạnh và tông chỉ của Hà Lạc (Hà đồ và Lạc thư, hai đồ hình cổ làm nền tảng cho học thuyết Kinh Dịch), ông đều thông suốt.
Lớn lên, ông cưới người họ Chu, tên Tích, tự Nguyên Cơ. Nàng lớn lên hiểu sách vở lẽ phải, đọc sách Cương mục cùng các truyện ký, có thể so sánh chỗ giống chỗ khác, được gọi là "bác sĩ trong khuê phòng" (người học rộng trong giới phụ nữ). Nguyên Cơ cùng tuổi với ông, nhưng ông sinh vào tiết Đông chí, còn Nguyên Cơ sinh vào tiết Hạ chí; ấy là một người thuộc thiếu dương, một người thuộc thiếu âm (Đông chí là lúc khí dương bắt đầu sinh nên gọi là thiếu dương — dương còn non; Hạ chí là lúc khí âm bắt đầu sinh nên gọi là thiếu âm — âm còn non). Nàng hiếu thảo với cha chồng, kính trọng chồng; lúc rảnh thì nghe Quang Tiêu đọc sách, thường cùng nhau bàn hỏi nghĩa lý.
Sau khi Đoàn Tiêu qua đời, ông giữ tang đúng lễ. Mãn tang, ông đi chơi lên phương bắc. Tống Liêm vừa gặp đã lấy làm lạ, nói: "Đây là người ở ngoài cõi gió bụi. Đoàn Tiêu coi như chưa chết vậy." Ít lâu sau ông từ biệt ra đi, theo Ngô Trinh học kiếm, vừa tròn một tháng đã học hết tài nghệ, bèn đeo kiếm đi chu du. Ông gặp Vương Trọng Đô ở núi Câu Khúc, được truyền cho đại đạo, và được dặn chọn nơi mà tu luyện. Ông bèn trở về núi Bắc Nhạc, âm thầm tu luyện mười hai năm thì đạo thành, khi ấy ba mươi sáu tuổi.
Bấy giờ ông mới về nhà gặp Nguyên Cơ, dạy con đọc sách, rồi ngủ một mình ở nhà giữa. Nguyên Cơ lén nhìn trộm, thấy ông ngồi xếp bằng trên giường, trên đỉnh đầu có ánh vàng chiếu sáng cả gian phòng. Sáng hôm sau nàng xin rằng: "Sao chàng không truyền đạo cho thiếp?" Quang Tiêu nói: "Ta đang muốn độ hết thiên hạ, há lại tiếc gì với nàng! Chỉ vì chưa đến tạ ơn thầy nên chưa dám đó thôi." Rồi ông đến núi Đại Cách bái kiến Vương chân quân (chân quân: danh hiệu tôn xưng bậc tiên đã đắc đạo), được ban hiệu là Hoàn Phác Tử, ông lạy tạ rồi đi, mang kiếm đi chơi đất Tấn Dương.
Ông lại chuyển sang vùng Kinh Sở. Bấy giờ có người tên Diêu Quảng Hiếu xuất gia ở am Diệu Trí, pháp danh Đạo Diễn, tuy theo đạo Phật mà lại thích bàn chuyện binh pháp. Có lần y đến Tân Dã ở Nam Dương, thăm di tích của Ngọa Long (tức Gia Cát Lượng, quân sư nước Thục đời Tam Quốc), đề thơ trong miếu, lấy làm đắc ý lắm. Bỗng có một người ngồi bên cạnh quát lớn: "Hòa thượng là ai mà dám chê bai Vũ hầu (tức Gia Cát Lượng)?" Đạo Diễn giật mình, thấy người ấy mặc áo đạo sĩ, đeo kiếm, dung mạo thanh tú khác thường, bèn chào mà nói: "Chỉ là ngâm vịnh vô tình, sao đạo trưởng trách nặng thế? Dám xin hỏi ngài từ đâu đến." Đạo sĩ nói: "Ta hiệu là Hoàn Phác, chỉ thích ngao du; rừng xanh, núi biếc đều là nhà ta." Rồi ngửa mặt lên trời cười lớn mà đi. Về sau Đạo Diễn được Yên vương (Chu Đệ, con Minh Thái Tổ, sau cướp ngôi thành Minh Thành Tổ) tin cậy, giúp kẻ ác cướp nước, cho nên Hoàn Phác làm nhục y lần thứ nhất là vậy.
Đầu niên hiệu Kiến Văn, Yên vương vào kinh dự lễ tang xong, trở về đến Hoài Âm, con thứ là Cao Hú đem quân ra đón. Bỗng gió mù nổi dữ dội, cát đá bay loạn, không có lối ra; chợt nghe tiếng quát: "Tạm tha cho ngươi!" Trời liền trong sáng trở lại. Thấy một đạo sĩ tay đặt trên kiếm mà cười mỉa. Cao Hú định hỏi han thì gió qua, người đã biến mất. Về nhà, y sai Đạo Diễn bói, Đạo Diễn nói: "Đây là trò đùa của nhà tiên mà thôi." Ấy là vì Hoàn Phác từ sau khi làm nhục Đạo Diễn đã biết Yên vương vào triều, nên giữa đường hiện phép độn giáp (thuật ẩn hình và làm biến đổi trời đất theo phép Kỳ môn) để răn đe.
Mùa hạ tháng tư, đến lễ tiểu tường (lễ giỗ đầu, tròn một năm sau khi mất) của Thái Tổ, Yên vương sai thế tử (con trưởng được lập làm người nối ngôi tước) cùng Cao Hú, Cao Toại vào viếng. Ngụy quốc công Từ Huy Tổ mật tâu xin giữ họ lại; Cao Hú vào chuồng ngựa của Huy Tổ, trộm ngựa tốt trốn trước. Bấy giờ Hoàn Phác đến Võ Đang thăm tôi, từ xa thấy Cao Hú tới, bèn rút kiếm chỉ vào; con ngựa kinh sợ hí vang, quay đầu chạy, ghìm cương mãi không dừng, muốn xuống cũng không được, chạy thẳng đến cửa sông, như từ trong mây mù rơi xuống.
Về sau Yên vương vây Tế Nam, Thiết Huyễn bảo quân dân giả vờ đầu hàng, rồi đánh bại quân Yên dưới chân thành. Bấy giờ Đạo Diễn cũng ở trong quân, ra khỏi doanh đi tuần, có một người đến trước mặt nói: "Ta có bí quyết phá thành", trao cho y một phong thư kín rồi đi ngay. Đạo Diễn mở ra xem, thấy viết: "Bày mưu việc quân mà chẳng nhận ra kế giả hàng; quân thầy đến Tế Nam phần nhiều chẳng nên việc (chơi chữ: chữ "tế" trong Tế Nam cũng có nghĩa là nên việc); hỏi so với Lưu Thành Ý (tức Lưu Cơ, tự Bá Ôn, mưu thần của Minh Thái Tổ, tước Thành Ý bá) thì thế nào? Hoàn toàn chưa bằng." Đạo Diễn đọc xong vừa thẹn vừa sợ, nhớ kỹ lại người ấy thì giống hệt người đã gặp trước miếu Vũ hầu.
Hoàn Phác lại đi chơi vùng sông Hoài, gặp lúc quân Yên tiến đánh Thương Châu, Cao Hú đi chặn hậu. Bỗng mưa đá nổi dữ dội, cùng đổ ập vào quân phương bắc; Cao Hú (?) mang thương nặng mà chạy. Vừa lúc chân nhân Chu Ẩn Dao đến, gặp ông, lấy làm lạ mà hỏi: "Yên vương là bậc chủ ứng vận (người hợp với vận trời để làm vua), sao ông lại làm cho thua?" Hoàn Phác nói: "Tiên sinh lầm rồi! Yên vương Đệ là Quản Thúc, Thái Thúc của ngày nay (hai người em của Chu Vũ vương, mưu phản triều đình, bị Chu Công dẹp)."
"Nay không có Chu Công, khiến hắn được thỏa chí. Thế mà tiên sinh lại cho là ứng vận; nếu vậy thì phiên vương nào mạnh mà phản nước cũng đều gọi là ứng vận, và cương thường (những phép tắc đạo lý căn bản giữa vua tôi, cha con, vợ chồng) từ nay rơi xuống đất mất. Kẻ hèn này nghĩ đến điều đó, thật không dám chiều theo thói thường, nên đã hai lần làm nhục Quảng Hiếu, ba lần làm nhục Cao Hú; ấy là muốn chấn chỉnh đạo lớn của con người, giữ gìn danh giáo (lễ giáo dựa trên danh phận), để nghìn năm sau người ta biết rằng quân của Yên vương là thứ mà các khách tiên chốn núi rừng không dung thứ, ắt hẳn không phải là bậc chủ ứng vận."
"Từ xưa, bậc chân nhân (ở đây chỉ người thật sự được trời trao mệnh làm vua) nổi lên thì ắt diệt kẻ tàn ác, trừ kẻ bạo ngược; bậc trên như vua Thang, vua Vũ, bậc kế như Hán Cao Tổ, Quang Vũ, mới đáng gọi là ứng vận. Gần đây như Thái Tổ dựng nước, dẹp giặc cướp, tiếp nối nhà Đại Nguyên, cũng có thể gọi là ứng vận. Nhưng trời đã đem thiên hạ trao cho nhà Minh, thì đại để phải coi việc tổ tông truyền lại là mệnh trời mà tôn trọng. Nếu Yên vương không chiếm ngôi, sao biết sau vua Kiến Văn lại không có thế tử nối ngôi? Huống chi từ khi vua Kiến Văn lên ngôi, lòng dạ nhân từ hiếu thảo, trời vốn không có ý thay đổi; thế mà Yên vương cậy mạnh hiếp yếu, việc này chẳng qua như kẻ cường hào trong làng cướp đoạt của cải của người cùng họ, có can hệ gì đến mệnh trời?"
"Đến như Cao Hú hung bạo, giúp cha dấy binh; Đạo Diễn là tên nô gian, phò hắn mặc sức làm càn; người hiểu biết nông cạn còn bất bình, huống chi là bậc hào sĩ! Tôi nghe tiên sinh là cháu hiền của ông Giác Lý (Giác Lý tiên sinh, họ Chu, một trong Tứ Hạo — bốn ông già tóc bạc ở núi Thương). Xin thử nghĩ: bốn ông ở núi Thương ra phò giúp, sao không trọng con nhỏ mà lại trọng con đích (con trưởng của vợ chính)? Nếu ngày ấy con của Thích phu nhân (người con Hán Cao Tổ muốn lập thay thái tử) cũng ngồi vào ngôi của Huệ đế, tiên sinh có chấp nhận chăng?" Ẩn Dao cứng họng, rồi hai người chia tay mà đi.
Hoàn Phác lại trở về ở trong núi. Nguyên Cơ đến lạy mà thưa: "Việc cưới gả cho con cái, thiếp đã thay chàng lo xong cả rồi, sao chàng không truyền đạo cho thiếp?" Ông bèn truyền cho nàng bí quyết phản bản hoàn nguyên (trở về gốc, quay lại trạng thái nguyên sơ của tinh khí thần lúc mới sinh), nàng ngày đêm tu luyện. Hoàn Phác Tử cũng tự ôn dưỡng thai anh (nuôi ấm giữ gìn "đứa hài nhi", tức nguyên thần kết thành trong thân khi luyện nội đan). Chín năm sau thì "thai cháu" lại kết thành (thân thần thứ hai sinh ra từ thánh thai), có thể phân thân ứng phó với việc đời, thần du đi nghìn dặm. Bấy giờ dung nhan Nguyên Cơ mỗi ngày một trẻ lại, tỏ ngộ được nhân duyên kiếp trước, bèn cùng Hoàn Phác Tử lên đảo Dao (cõi tiên).
Lời khen rằng: Trình Hoàn Phác là bậc thần tiên trung nghĩa. Nhưng việc ông làm nhục Quảng Hiếu, đánh bại Cao Hú, thuyết phục Ẩn Dao, hùng tráng thì có hùng tráng thật, nhưng chẳng phải là tính rồng chưa thuần đó sao (ví tính khí cương ngạo, chưa được mài giũa cho hiền hòa)? Rồi nghe ông ôn dưỡng thêm "thai cháu", vào Phu lâu ở núi Bao Sơn, cùng ông Từ biên soạn bộ Tiên sử, thì lại nho nhã biết bao.
LIỆT TRUYỆN TUỆ THÔNG TỬ
Tuệ Thông Tử họ Từ, tên Nhân Thụy, tự Tập Ngũ, là con của Điền Trì hầu Từ Cảnh Phu, tên Anh. Mẹ là bà Hoằng, trước sinh một người chị tên Đại Cô, sau sinh Tuệ Thông, vào ngày mùng tám tháng tư năm Hồng Vũ thứ nhất. Năm lên bảy, tám tuổi, ông chết đi rồi sống lại, bỗng mở ra trí tuệ thần diệu. Trước đó Điền Trì hầu tính tình hào phóng, quyết chí tòng quân, chuyển dời nơi xa, rốt cuộc không về được; khi ấy Tuệ Thông còn bé.
Ông từng theo học giáo thụ họ Hàn, thông suốt kinh sử, người trong làng gọi là thần đồng. Nhưng Tuệ Thông bản tính thanh đạm, xa vời, vốn hâm mộ việc tu đạo huyền diệu. Một hôm từ trường học trở về, giữa đường gặp một đạo sĩ râu đỏ, vẫy lại mà nói: "Cậu bé có lòng học đạo, có biết đạo không xa con người chăng? Trung, hiếu, nhân, nghĩa là nền móng của đạo." Rồi truyền cho ông phép mầu, đoạn vụt vào rừng sâu biến mất.
Tuệ Thông về nhà, bèn để tâm báo đáp cội nguồn, thề giữ lòng trung thành. Ông nghĩ cha già đi đánh trận, thư tín bặt tin đã lâu, bèn muốn đi khắp nơi tìm kiếm; nhưng vì mẹ cô quạnh, không ai phụng dưỡng nên chưa dám đi ngay. Chị ông lấy Chu Vân Chương ở Lâu Giang; người này chuyên làm du hiệp, nói muốn ra sức vì triều đình để mưu cầu công danh. Tuệ Thông nghe vậy than: "Anh Chu cũng nghĩ như thế à." Trong lòng thầm lo, nhưng chưa từng nói với mẹ.
Ông cưới người họ Đào, tên lúc nhỏ là Chung Cô, sau đổi tên là Phục, tự Vu Căn, lòng dạ sáng suốt dễ hiểu, đọc được kinh văn cổ. Nàng kém Tuệ Thông một tuổi, nhưng tháng, ngày, giờ sinh đều giống nhau. Nàng khéo thờ mẹ chồng, người đời khen là "một nhà hai người hiếu". Tuệ Thông nhờ có vợ hiền thuận giúp việc nhà, bèn tụ học trò dạy học, lấy tiền công dạy học để nuôi mẹ.
Về sau con cái đông dần, việc kiếm sống càng thêm vụng về, ông bèn học nghề Kỳ Hoàng (nghề thuốc, gọi theo tên Kỳ Bá và Hoàng Đế, hai người tương truyền là tổ của y học), giỏi về khoa đậu (khoa chữa bệnh đậu mùa), lại khéo chữa các bệnh dịch. Người trong nước nhờ ông mà sống thì không đếm xuể.
Ông nghe tin Chu Vân Chương đi cần vương (đem quân đi cứu giúp nhà vua) mà chết trận, bèn sắm thuyền đến an ủi chị Đại Cô. Nhân đó nghĩ cha cũng đi lính, chưa biết sống chết ra sao, nên ý muốn tìm cha càng thêm tha thiết, tự nhủ dù cùng trời cuối đất cũng phải đi tìm. Bấy giờ ông đã ba mươi tuổi, râu dài năm chòm, miệng rộng (?), mày như lưỡi kiếm, mắt đẹp, mũi cao, thích mặc áo bào màu lam da trời, váy màu vàng nhạt, phơ phất có dáng thần tiên, dẫn theo hai đồng tử.
Thuyền đến Giang Tây, trẻ con ai mắc bệnh đều đến xin chữa; những vật người ta biếu tặng, ngoài phần chi dùng, ông đều đem cho người nghèo khổ. Ông phiêu dạt qua đất Sở, đất Thục, đến Cù Đường Tam Hiệp. Lại nghe nói Từ hầu ở Điền Nam (Vân Nam), bèn đến dò hỏi. Đến phủ họ Mộc hỏi thăm, mới biết trước kia cha trấn giữ Đại Lý, đã qua đời được hai năm. Ông đau đớn tưởng chết, ngay hôm ấy khóc lóc chạy đến Đại Lý, tìm kiếm mãi mới thấy nhà ở xóm Hòa Bình ngoài cửa Bắc.
Bước vào sân giữa, lòng đầy thương xót, bỗng thấy hai thiếu niên chạy ra trừng mắt nhìn, đôi bên đều kinh ngạc ngờ vực. Thì ra Từ hầu ngày trước nghe tin con bà Hoằng sinh ra đã chết, nên lấy thêm hai người thiếp họ Nghiêm và họ Đường để nối dõi tông đường, rồi sinh ra hai người con này. Nhìn nhau, hỏi han nhau, mới biết là anh em con vợ cả, con vợ lẽ, bèn mời hai bà dì ra lạy chào. Ông bảo hai em dẫn ra mộ, dựng lều ở bên mộ bảy ngày, thương xót gầy mòn đúng như lễ.
Lúc ấy ông nảy ý về thăm nhà, muốn mời hai bà dì cùng hai em về phương đông. Nhưng họ vì có thông gia ở đó, không muốn dời chỗ lần nữa, ông bèn lạy từ biệt lên đường trở về. Vừa về đến nhà, ông vào ngay nhà giữa lạy mẹ, bỗng thấy một tấm màn tang, vén lên xem thì linh cữu sờ sờ ra đó, ông bật kêu: "Thế này là sao?" Người nhà đều đến khóc lạy. Chung Cô nói: "Từ khi chàng đi, mẹ già lo nghĩ chất chồng, rồi đột ngột qua đời."
Tuệ Thông nghe vậy đau xót khôn cùng, bèn làm lễ tế và chôn cất, lại càng thêm tình cư tang bên mộ. Một hôm người râu đỏ trước kia lại đến, nói: "Ta là vị tiên ở ẩn núi Tây Sơn. Nghe con có đức hiếu cảm động đến trời, đáng được sống lâu, vượt khỏi cõi đời." Rồi gọi hai vợ chồng đến trước, truyền cho bí quyết đại đan (phép luyện thuốc tiên lớn để thành tiên). Tuệ Thông và Chung Cô bèn lạy vị tiên ẩn làm thầy.
Tiên đi rồi, hai người đều quét dọn sạch sẽ đan phòng (phòng luyện đan), chăm lòng tu luyện, chưa đầy một năm kim đan (viên thuốc tiên, trong nội đan là chỉ tinh khí thần kết tụ lại) đã thành. Hôm khác ra chơi núi Tây Sơn, lại gặp thầy tiên, được truyền cho thần đan, bèn dựng lò luyện thêm ở động thiên Lâm Ốc (động thiên: cõi tiên ẩn trong lòng núi; động Lâm Ốc ở núi Bao Sơn trong Thái Hồ), mây trắng đầy trời, ráng đỏ khắp đất; từ đó cả nhà đều lên tiên.
Lúc Tuệ Thông mới vào núi Tây Sơn, thấy trong chỗ sâu của vách đá cao có một cửa đá. Ông cúi mình đi vào, bò đi một hồi lâu, mờ mờ như có ánh sáng; rồi một tiếng chuông ngọc ngân lên, muôn cảnh đều sáng rõ; trong lòng động thông suốt, có một trời đất riêng. (Lời chú trong nguyên bản: đây là cảnh tượng lúc mới vào (?).) Trong đó rừng suối rộng rãi, mây nước bay lượn, vượn hạc nơi khe núi kêu gọi nhau ngoài làn mây khói, còn nhà ngói lầu đài cũng chẳng khác gì cõi người.
Ông đi xem khắp các gian nhà: nhà chính tên là "Đường Đường", đình tên là "Đình Đình", hiên tên là "Hiên Hiên", gác tên là "Các Các". Tuệ Thông đến đây gần như không biết mình đang ở đâu. Bỗng có hai viên lại ra đón, nói: "Vâng mệnh Huyền Thánh, chúng tôi chờ đón bậc tài tiên." Rồi dẫn Tuệ Thông đến một lầu đá, biển đề "Phu lâu Hoa Tạng". Hai viên lại để ông ở trong, quay ra khóa cửa mà đi.
Tuệ Thông ngồi yên suy nghĩ; có người hầu mang cơm đến, đàn và sách bày trên án, hương trà để trước mặt. Đến khi xem trên vách lầu, thấy đã có tờ sắc của Thái Thượng (Thái Thượng Lão Quân, vị thần tối cao của Đạo giáo, tức Lão Tử được tôn thờ), sai ông kiểm xét kỹ các hòm sách ngọc (kinh sách nhà tiên), biên soạn bộ Tiên sử, xong việc thì cho cả nhà được gặp mặt. Từ đó ông cầm bút tiên, trải lụa mây, ngày ngày chăm nghiên cứu, làm việc thanh tịnh cẩn thận; hết thảy dấu tích tiên xưa nay, sự lưu truyền của đại đạo, không gì không được sắp xếp rõ ràng tường tận, sáng như sao như mặt trời. Như thế không biết bao nhiêu sớm tối.
Bấy giờ mới thấy một cụ già mở khóa, mở cửa bước vào. Tuệ Thông lạy chào; cụ già nói: "Ta là chủ động này, Linh Uy Tử. Con đã làm nên công việc hiếm có, cả tiên lẫn người đều may mắn lắm." Tuệ Thông cảm tạ, xin được đi dạo chơi. Cụ già nói: "Nay con có thể ra xem, gia quyến của con đã dời đến tòa nhà phía trước rồi, mời đi gặp." (Lời chú trong nguyên bản: ý nói anh nhi và xá nữ đoàn tụ — trong thuật nội đan, anh nhi "đứa con trai" chỉ phần dương chân thật, xá nữ "cô gái đẹp" chỉ phần âm chân thật.)
Tuệ Thông bèn xuống Phu lâu, có đồng tử áo xanh đi trước dẫn đường; trước hết đi qua cửa Mậu Kỷ (Mậu Kỷ thuộc hành Thổ, ở trung tâm; trong nội đan chỉ chỗ giữa, nơi hòa hợp âm dương), rẽ đến nhà phía đông, thoáng thấy Chung Cô đã đổi mặc trang phục mệnh phụ, sửa vạt áo chào mà nói: "Chàng nên đi gặp cha mẹ." Ông bèn vào sâu trong nội viện, thấy mẹ cùng một ông già người rậm râu, dáng vóc khôi vĩ ngồi song song trên giường tiêu dao. (Lời chú trong nguyên bản: ý nói cha thánh mẹ thiêng sinh ra chân tiên.)
Tuệ Thông khóc lạy trước mẹ, hỏi đại lược chuyện vì sao mẹ đến đây. Mẹ nói: "Sau khi mẹ mất, thấy đạo sĩ râu đỏ sai một vị thần Kim Cương ngày đêm vây quanh bảo vệ, nói chờ con đắc đạo thì sẽ được cùng lên cõi tiên. Người ngồi cạnh đây chính là cha con." Một lúc ấy cha mẹ vợ con đều sum họp trong động thiên Lâm Ốc.
Than ôi! Phẩm vị tiên của Tuệ Thông, vinh hiển lan đến cả nhà, quả là như thế! Mang nghề cứu người để đi tìm người thân xa muôn dặm, có thể gọi là nhân và hiếu đều đủ. Thế nhưng đi thì cha đã mất mà không được gặp, về thì mẹ đã chết mà không kịp tiễn đưa; nỗi khổ của người làm con không gì hơn thế. Đến khi biên sử ở Phu lâu, cả nhà vượt khỏi cõi đời, mới biết trời báo đáp người nhân hiếu quả không sai chút nào. Về sau ông được phong làm Trưng thời thái sử kiêm Hoàn trung cực tế sứ, Chung Cô được phong là Dịch Ẩn Tịnh Trinh phu nhân. (Lời chú trong nguyên bản: truyện này khéo hợp với ý đan kinh, là ngòi bút tiên.)
Lời khen rằng: Từ Tuệ Thông là bậc thần tiên nhân hiếu. Dạy học nuôi mẹ, nhờ nghề thuốc mà đi tìm cha, như thể nhờ học rộng tài nhiều mà làm nên con người mình. Nhưng tiếc rằng ông đi xa tìm người cha đã mất, mà quay về lại không được gặp mẹ đẻ, sao lại để lại nỗi hận thiếu sót này! Người làm con đến nước ấy, chỉ còn cách xuất gia tìm đạo, mong cả họ mình cùng được lên tiên. Nhưng nếu không có tài tiên để làm nên công việc biên soạn Tiên sử thì cũng gần như khó lắm thay!
TRUYỆN NGẮN VỀ THẨM TUYẾN DƯƠNG
Thẩm Tuyến Dương là con gái lớn của Thẩm Vạn Sơn. Tiếng nói to, thân hình lớn, không có dáng con gái. Lên ba tuổi thì bị lạc mất, không biết đi đâu. Lúc Vạn Sơn bị đày sang Vân Nam, tôi đến gặp ông ở đất Điền (Vân Nam), cùng luyện thiên nguyên đại dược (thuốc tiên lớn luyện theo phép Thiên nguyên), tròn một năm mới thành. Hôm nọ Tuyến Dương đến gặp, đã cách ba mươi năm có lẻ, cha con gặp nhau mà cả hai đều không nhận ra; hỏi kỹ mới biết đó là con gái lớn.
Từ nhỏ đã lìa cha mẹ, gần như thành vĩnh biệt; nhưng khi ấy còn bé để tóc trái đào, nên tự mình cũng không biết. Lúc lìa xa cha mẹ, nàng gặp ngay Tiết Chân Dương, tức người xưa gọi là Huyền nữ núi Trung Điều. Bà đặt tên cho nàng là Ngọc Hà, hiệu là Tuyến Dương, cho nắm giữ thần kiếm, kiêm giữ các phép bí mật trong hộp ngọc, được truyền đại đạo linh thông. Tôi cùng Vạn Sơn đang luyện thuốc Thiên nguyên, nàng nhân đó đến Điền, cùng uống thuốc đã thành; tất cả đều do Chân Dương chỉ bảo.
Vạn Sơn rất mừng, liền đem đan đã thành ra cho cả nhà cùng uống, đều bay lên trời. Tuyến Dương nguyện lớn, lòng từ sâu, hăng hái có chí cứu khắp muôn loài, từng nói: "Người biết nhẫn nhịn thì có ích cho đạo, kẻ thích giết chóc ắt mất nguyên khí (khí gốc của sự sống)." Rồi cùng cha chia nhau đi khắp bốn phương, tùy lúc cảm hóa cứu độ người đời. Than ôi! Có thể gọi là bậc anh hùng trong hàng nữ tiên vậy.
TRUYỆN CHA CON HỌ DƯ
Đất đông nam có nhiều người có tài làm tiên, nhưng người có thể được trao bí quyết điểm hóa (dùng đan dược biến kim loại thường thành vàng bạc) thì chỉ có gia quyến họ Thẩm. Dư Thập Xá là con rể của Vạn Sơn. Thuở nhỏ thích bố thí, Vạn Sơn gả con gái út cho, lại truyền cho đạo mầu luyện đan sa, nên giàu có ngang ngửa với bố vợ. Vạn Sơn bị đày sang Vân Nam, nên Thập Xá cũng bị liên lụy, không phải là không có nguyên do.
Lúc đến đất Điền, Tây Bình hầu Mộc Xuân hết sức vỗ về an ủi. Ông thoáng thấy con gái họ Dư phong thái đoan trang nhàn nhã, rõ ra cốt cách tiên, bèn xin Thập Xá gả con gái cho nhà mình, Thập Xá bằng lòng. Đến khi về phủ Tây Bình, người trong phủ chê của hồi môn không nhiều, đối đãi chẳng mấy lễ độ. Con gái họ Dư nói: "Điều ông mong là của cải thôi, lo việc ấy rất dễ." Nàng bảo chuẩn bị thủy ngân đem nung chảy, tháo chiếc vòng vàng ném vào trong, có tiếng kêu như ve sầu; thủy ngân thật đã khô cứng mà chiếc vòng vẫn như cũ. Lấy thủy ngân ấy xoa lên đồng sắt, thảy đều thành vàng bạc châu báu không đếm xuể; Tây Bình hầu rất vui.
Tây Bình hầu trấn giữ Vân Nam trước sau bảy năm, sửa sang lớn việc đồn điền (cho quân lính khai khẩn cày cấy tại chỗ), phần nhiều là nhờ sức của Dư phu nhân. Về sau nàng xin tôi đặt tên hiệu, lạy làm đệ tử nhỏ, nhân đó tôi đặt tên là Huệ Cương, tự Kiện Dương. Nàng cùng cha mẹ uống thuốc tiên của ông Vạn Sơn, rồi bay lên trời ở trên hồ Côn Minh.
(?)
CHUYỆN ĐÊM BÊN BÃI LAU
Trăng sáng trên sông Trường Giang, sương móc đầy bãi. Ông Vạn Sơn, ông muốn nghe chuyện đời tôi chăng? Lúc tôi mới sinh, có một con hạc từ trời biển bay đến, ai cũng bảo là Đinh Lệnh Uy giáng thế (người đời Hán học đạo ở núi Linh Hư, thành tiên rồi hóa hạc bay về quê). Về sau biết Đinh công vẫn ở Linh Hư; tôi nghĩ người ấy là người, ta cũng là người, há ta không thể được như Đinh công? Tôi thường than thời gian thoắt còn thoắt mất, giàu sang như ngọn đèn trước gió, như hạt sương trên cỏ; vì thế ngày đêm mong cầu đại đạo, bỏ công danh, gạt quyền thế lợi lộc, đi khắp sông hồ, bái phỏng thầy giỏi. Những điều được dạy tuy nhiều, nhưng đều là phép nhỏ bàng môn (đường lối tu luyện lệch, không chính tông), trái với đạo thật, uổng công khó nhọc.
Đầu niên hiệu Diên Hựu, tôi đã sáu mươi bảy tuổi, lòng dạ và tính mệnh hoang mang lo sợ. May được trời thương, mới vào núi Chung Nam liền gặp tiên sinh Hỏa Long, là học trò giỏi của lão tổ Đồ Nam (tức Trần Đoàn, hiệu Hi Di, vị đạo sĩ nổi tiếng đời Tống), phong thái người ngoài cõi đời. Tôi quỳ xin hỏi đạo; được thầy xét lòng thành của tôi, trước hết chỉ cho công phu luyện kỷ (luyện chính mình: giữ tâm yên tĩnh, nuôi tinh khí, bước đầu của nội đan), kế đến nói khẩu quyết đắc dược (cách thu được "thuốc", tức chân khí tiên thiên trong người), lại chỉ cho chỗ tinh vi của hỏa hậu (cách điều chỉnh mạnh yếu, nhanh chậm của ý niệm và hơi thở khi luyện, như canh lửa), ôn dưỡng (nuôi ấm giữ gìn đan đã kết), thoát thai (nguyên thần thoát ra khỏi thân xác), và ý chỉ liễu đương hư không (hoàn tất việc tu, trở về cõi hư không hợp với đạo). Từng điều đều đầy đủ.
Từ đó tôi biết người muốn tiến vào đạo ắt phải dùng cả pháp lẫn tài (pháp là phép tu, tài là tiền của để lo việc tu luyện). Tôi vốn đi chu du thăm hỏi, lại khá thích làm việc thiện, tiền trong túi trong rương đã gần hết, làm sao thỏa được nguyện ước bấy lâu? Bất giác nỗi lo hiện ra nét mặt. Thầy lấy làm lạ hỏi, tôi gạt nước mắt quỳ gối mà thưa. Lại được thầy trao cho thuốc điểm hóa bằng đan sa, bảo ra khỏi núi mà luyện.
Tôi liền từ biệt thầy, hòa quang hỗn tục (giấu ánh sáng của mình, sống lẫn vào đời thường), định tìm tám lạng chân diên và nửa cân chân hống (chì thật và thủy ngân thật; trong nội đan, chân diên chỉ tinh khí tiên thiên, chân hống chỉ thần, tức tâm tính), cùng cho vào lò tạo hóa, nung luyện, chuyển chế, chia nối, cửu hoàn (chín lần luyện xoay vòng) đã trọn, nhờ của cải ấy mà làm xong việc lớn.
Từ đó dựng đan phòng, một mình ngồi ngay ngắn, để lòng trống rỗng mà nuôi khí, để khí trống rỗng mà nuôi thần, khí sáng thần trong. Đi tìm khắp dược liệu, khi thì uống rượu bàn đào, sáng thì dùng nước ao ngọc (ẩn ngữ chỉ nước bọt, chân dịch trong miệng), như say như dại, bổ khí bổ huyết. Chỉ cần thủy ngân được nửa cân, thì có thể chờ chì của người kia tám lạng; số tháng sắp tròn, hoa vàng tự hiện; ra tay bắt hổ bắt rồng (ẩn ngữ chỉ việc thu nhiếp khí và thần), thu được một khí tiên thiên; từ từ vận hỏa hậu, trừu thiêm (rút bớt và thêm vào, tức điều chỉnh liều lượng), tự hợp số độ chu thiên (vòng vận khí quanh thân, ví với vòng trời).
Biết lúc Phục, lúc Cấu mà tiến hỏa, thoái phù (Phục và Cấu là tên hai quẻ Dịch: Phục là lúc dương bắt đầu sinh, nên tăng lửa; Cấu là lúc âm bắt đầu sinh, nên lui lửa); biết giờ Mão, giờ Dậu mà đề phòng nguy hiểm (Mão, Dậu là hai thời điểm chính giữa của chu kỳ, lúc "tắm gội", phải dừng lửa, giữ gìn cẩn thận). Mười tháng công xong, thánh thai (cái "bào thai" thần linh kết trong thân) hiện hình; chín năm quay mặt vào vách, cùng đạo hợp làm một, đúng như câu: "Cưỡi hạc lên trời xanh như đi đường cái, mặc cho biển xanh hóa ruộng dâu." Đời tôi đại khái là như vậy. Xin cùng ông gõ mái chèo mà hát, để vui hết đêm nay!
KHẢO VỀ TỨ HẠO
Tứ Hạo (bốn ông già tóc bạc) ở núi Thương đều là người lánh loạn nhà Tần. Một là Đông Viên công, họ Đường tên Bỉnh, tự Tuyên Minh, người Tương Ấp; giữ mình trong sạch cao khiết, ẩn ở vườn đồi, nên lấy đó làm hiệu. Một là Hạ Hoàng công, họ Thôi tên Khuếch, có sách chép là Quảng, tự Thiếu Thông; lánh đến ở làng Hạ tu đạo, nên tự hiệu là Hạ Hoàng công. Một là Giác Lý tiên sinh, người đất Ngô, dòng dõi Thái Bá, họ Chu tên Thuật, tự Nguyên Đạo; ung dung tự tại, từng ở trọ đất Hà Nội, đổi hiệu là Bá Thượng tiên sinh. Đó đều là những điều sách Trần Lưu chí ghi chép, riêng Ỷ Lý Quý thì không thấy truyền lại. Đến khi đọc sách Cao sĩ truyện của Hoàng Phủ Mật, mới biết ông Ỷ Lý họ Chu tên Huy, tự Văn Quý (?); trồng nấm linh chi nuôi mạng, sống chân thật giữa suối đá. Phong thái thanh cao của Tứ Hạo là như thế đó!
BÀI TỰA VỀ TÁM BẬC ẨN ĐỘN
Tam Phong tiên sinh vì triều đình nhiều lần xuống chiếu triệu, nên mượn việc trốn lánh mà ẩn sâu, bèn khảng khái nói: Chỗ dùng của sự ẩn độn thật là mầu nhiệm thay! Thiên tử không bắt làm tôi được, chư hầu không kết làm bạn được. Không yết kiến vua chúa, không gặp gỡ kẻ quyền quý. Không lấy thuật sống lâu mà làm phân tán lòng dốc sức lo việc trị nước của bậc làm vua. Tự cầu tự dùng, tự được tự vui. Nhìn từ xa thì như mây trắng trên trời, cuộn ra cuộn vào không định; đến gần thì như trăng sáng in dưới nước, lay động khó nắm bắt. Hoặc ẩn ở chợ búa, hoặc ở núi rừng, hoặc lẫn trong đám đông mà người ta không nhận ra.
Từ khi có nhà Đại Minh, Thái Tổ xuống chiếu mà không mời được, Thành Tổ đi tìm mà không gặp được; là người kỳ lạ chăng? Là bậc cao nhân chăng? Là người đã đắc đạo thành tiên chăng? Những người ông thờ làm thầy và ngưỡng mộ suốt đời có tám người, từng vẽ thành tranh treo mà lạy: đời Hán thì Nghiêm Quang, Pháp Chân; đời Tấn thì Đào Tiềm, Đới Quỳ; đời Đường thì Lư Hồng, Hiên Viên Tập; đời Tống thì Trần Hi Di, Lâm Hòa Tĩnh. Hào Thượng Cửu của quẻ Độn (quẻ nói về sự lui ẩn trong Kinh Dịch; Thượng Cửu là hào dương ở vị trí trên cùng) nói: "Ẩn một cách ung dung thong thả, không gì là không lợi." Có lẽ là nói về tám ông này chăng?
Nghiêm Tử Lăng từ chối Quang Vũ, nói: "Vua Nghiêu tỏ đức, Sào Phủ rửa tai (Sào Phủ nghe vua Nghiêu muốn nhường ngôi thì ra sông rửa tai vì cho là lời dơ bẩn). Kẻ sĩ vốn có chí của mình, xin đừng ép nhau." Vua Thuận đế mời Pháp Cao Khanh mà ông không đến; Quách Chính nói: "Tên thì có thể nghe, người thì khó gặp; trốn danh mà danh theo, lánh danh mà danh đuổi. Có thể làm thầy cho trăm đời." An Đạo (Đới Quỳ) từ chối lời triệu mời mà trốn sang đất Ngô; Uyên Minh (Đào Tiềm) tính điềm đạm mà bỏ quan về đồng nội. Huyền Tông mời Lư Hạo Nhiên (Lư Hồng), muốn ràng buộc bằng tước vị, ông không nhận, cuối cùng ẩn ở núi Tung Sơn.
Vua Tuyên Tông đón Hiên Viên Tập từ núi La Phù về hỏi đạo tiên; Hiên Viên nói: "Bậc vương giả gạt bỏ ham muốn, đề cao đức độ, tự nhiên được hưởng phúc lâu dài, cần gì phải cầu sống lâu nữa!" Tống Thái Tông nói với các quan: "Trần Đoàn ở Hoa Sơn giữ mình cho tốt, không cầu quyền lợi, có thể gọi là kẻ sĩ ngoài cõi đời." Tống Kỳ và những người khác hỏi đạo tu chân, tiên sinh đáp: "Người núi quê như tôi chẳng có ích gì cho đời; các ông đồng lòng cùng đức, làm hưng giáo hóa, đem lại thái bình, đó là chăm chỉ tu luyện rồi, không gì hơn thế." Lâm Bô dựng lều ở Cô Sơn, suốt đời không ra, được ban hiệu Hòa Tĩnh.
Tám ông ấy, sách Sử giám khen, sách Cương mục tán thành; không như những kẻ lấy núi Chung Nam làm đường tắt (giả vờ ở ẩn để được tiếng mà mong được mời ra làm quan), hay kẻ bị bài "Bắc Sơn di văn" chế giễu (bài văn của Khổng Trĩ Khuê đời Nam Tề, giễu kẻ giả ở ẩn rồi ra làm quan); họ mới thật hiểu được nghĩa của sự ẩn độn! Nay ai làm được bậc ẩn cao thì chính là bậc chân nhân cao. Những phương sĩ, những người theo đạo sĩ, lũ lượt nôn nóng cầu tiến, tự khoe kim đan, lừa dối mê hoặc vua chúa; rốt cuộc chỉ mê hoặc được nhất thời, khó thoát được sự soi xét mau chóng của trời.
Hán Vũ đế thích thần tiên, thế là Lý Thiếu Quân được vào; rồi Thiếu Ông hết phép thì bị chém bêu đầu, Loan Đại hết phương thuật thì bị chém ngang lưng. Đường Hiến Tông thích thần tiên, thế là Hoàng Phủ Bác đắc chí; rồi chẳng bao lâu những người họ Tông, họ Lý đều bị giết (?), lại chẳng bao lâu Liễu Bí cũng bị xử tội chết. Những kẻ như Lâm Linh Tố, Ngụy Hán Tân, bàn chuyện luyện vàng khoe chuyện luyện bạc, ra vào cung cấm, dưới thời Tống Huy Tông thì có ai được trọn đời đâu! Quá lắm thay! Kẻ tiểu nhân thích chen chân tiến thân, còn ông vua tầm thường thì phần nhiều ngu muội.
Hay thay lời Lý Phiên: "Đạo thịnh đức đầy, dân yên nước trị, lo gì không có tuổi thọ như vua Nghiêu vua Thuấn?" Hay thay lời Trương Cao nói với Mục Tông: "Tâm thần đạm bạc thì khí huyết điều hòa, ham muốn quá độ thì bệnh tật phát sinh. Thuốc là để trị bệnh, không có bệnh thì không được uống." Hay thay lời Vương Chiêu Tố nói với Tống Thái Tổ: "Trị đời không gì bằng thương dân, nuôi lòng không gì bằng bớt ham muốn." Hay thay tờ sớ của Bùi Lân can Hiến Tông, đại lược nói: "Phương sĩ khó tin lắm; đời mà có tiên thật, thì họ ắt ẩn sâu nơi vách đá hang núi, chỉ sợ người biết. Phàm kẻ chầu chực cửa quyền, tự khoe tài lạ, đều là bọn làm càn chạy theo lợi."
Tam Phong tiên sinh là người ẩn thật, cũng là người trốn lánh thật. Về lập thân, ông nguyện noi theo Nghiêm, Pháp, Đới, Lư, Đào Tiềm, Lâm Bô; về lời khuyên răn, ông nguyện học Hiên Viên và Hi Di, lại học cả sự cao thượng của họ. Chỉ mong kẻ tìm ta rồi quay ra quên ta, kẻ triệu ta rồi quay ra bỏ ta, thì ta cùng tám bậc ẩn độn trước sau đua nhau cao, mà làm bậc ẩn độn lớn của triều thánh vậy.
TỰ ĐỀ BÀI BẠT SAU TỜ CÁO MỆNH SẮC PHONG "THÔNG VI HIỂN HÓA CHÂN NHÂN"
Từ xưa, người được gọi là chân nhân (bậc tu đạo đã đạt tới chỗ chân thật, thành tiên) thì phải bên ngoài thông suốt chân khí, bên trong chứa chân tâm, vào thì có tiết tháo thật, ra thì có sự giữ gìn thật, làm thật thì mới được. Đạo thật thì bỏ đời mà không lưu luyến đời, lánh người mà không gặp người, không bị quyền thế lợi lộc ràng buộc, không lấy thuật hoàng bạch (luyện vàng bạc) mà lừa vua đời; há như bọn phương thuật, sai trái mời mọc ân sủng phong ban mà không tự thẹn sao!
Từ đời Hán đến đời Tống, trong khoảng ấy những người hiểu được cơ huyền diệu, như tám bậc ẩn độn mà tôi tôn sùng, phong thái thanh cao, tiết tháo vời vợi, hoặc trốn danh, hoặc từ chối lời mời, hoặc công thành thì mạnh dạn lui, hoặc đời suy thì trốn ẩn; họ ôm điều chân thật mà không để lộ, có bao giờ đem thuốc trường sinh khoe với triều đình đâu! Tôi từ nhỏ say mê lẽ huyền diệu, về già được lời giải chân thật, ngông cuồng tự tại, thật chán thói thường. Riêng tôi cho rằng danh hiệu chân nhân, chân quân do Thượng đế ban mới là quý, sắc phong ở cõi người có gì đáng quý đâu!
Chỉ có Thiên Thuận hoàng đế, vừa sáng suốt vừa quyết đoán, miếu hiệu (tên hiệu thờ trong tông miếu sau khi vua mất) là Anh Tông, ban cho tôi cáo mệnh (văn bản vua ban sắc phong), thì tôi nhận lấy hết lòng. Còn như trong khoảng Thành Hóa, Gia Tĩnh, sư người Phiên là Trát Ba, yêu tăng là Kế Hiểu được phong quốc sư, thiền sư; phương sĩ thì Đặng Thường Ân, Lý Tư Tỉnh, Thiệu Nguyên Tiết, Đào Trọng Văn, Đường Trật, Lưu Văn Bân, cùng hàng trăm đạo sĩ, đều là bọn tiểu nhân a dua bè cánh, bày trò quỷ quyệt, tham lam gian trá, xằng xưng pháp sư, ai cũng hiệu chân nhân, tràn lan không bờ bến, bị sử sách cười chê. Vào lúc ấy, đá giả lẫn với ngọc, mắt cá lẫn với ngọc trai, thì tôi quyết không nhận tờ cáo này.
Về sau bọn chúng kẻ bị giết, kẻ bị cách, các tước phong trước bị truy đoạt, hầu như không sót ai, sướng thay vui thay! Há chẳng phải Thượng đế coi trọng điển lễ sắc phong, không chịu để cõi người ban tràn lan cho bọn xấu, nên ngầm tước bỏ danh hão của chúng đó sao? Bậc di lão nhà Đại Nguyên, Tam Phong đạo nhân viết.
GỬI MINH BĂNG HỒ: BÀI SỚ "ĐẠO VÀ PHÁP CÙNG HỘI"
Cúi nghĩ: đại đạo lớn lao vô cùng, nhờ Thái Thượng mà truyền được cơ mầu; tinh vi đến tột cùng, mong phái Toàn Chân (một phái lớn của Đạo giáo, chủ trương tu luyện tính mệnh) diễn giảng giáo lý. Pháp (phép thuật như phù chú, gọi gió gọi sấm) mà không có đạo thì không có gì làm gốc rễ; đạo mà không có pháp thì không có gì để tỏ lộ công dụng mầu nhiệm. Đạo và pháp cùng đủ thì thể và dụng (bản thể và công dụng) tròn đầy hòa hợp.
Thiết nghĩ Động Xuân (Lời chú trong nguyên bản: lúc ở nhà Minh Ngọc, giả xưng họ Bàng tên Động Xuân) là kẻ mây nước đất Thiên Thủy, lười nhác nơi sông hồ. Thương cho ngày tháng trôi, đã nổi tiếng than tuổi già tám chín mươi; nhìn lại việc đi ở của mình, may gặp cảnh xế chiều. Khi thì nghỉ ngơi nơi rừng hang, khi thì ở chốn sâu thẳm bên vách đá khe suối. Sách của Chu Công, Khổng Tử, thuở nhỏ chỉ mới bắt đầu học; sách Đạo đức của Lão Đam (Lão Tử), đến lúc mày bạc mới đôi chút hợp ý.
Bạn ráng bạn mây, động lòng muốn chơi khắp ngoài cõi đời; bậc chí nhân kẻ sĩ lạ, rủ lòng thương kẻ co ro trong đời. Được chỉ cho lẽ huyền vi, có được cái ống bễ (then chốt) làm cho cây mục được sống lại; bước theo con đường ấy, thấy được chốn núi non mà lưỡi kiếp nạn không chạm tới (?). Hồng diên, hắc diên (chì đỏ, chì đen — tên gọi các loại "chì" trong thuật luyện đan, ẩn chỉ các loại khí trong thân), nung luyện mới thấy chút dấu hiệu; kim dịch, ngọc dịch (các loại "nước thuốc" trong nội đan, ẩn chỉ tinh dịch quý trong thân được luyện hóa), lúc ngồi lúc nằm đã đôi phần thông suốt. Tuy chưa tới bờ hoàn tất đạo, nhưng đã rong ruổi trên đường tạo nên cái gốc nguyên sơ.
Kéo ngược cây gậy lê, vào động thiên Trung Dương; hỏi thăm vùng hoa lệ này, thì ra là thắng cảnh đất Nội Giang. Hôm qua được Băng Hồ tiên sinh hạ mình hỏi đạo, trao cho hòm sách ngọc, một lòng bày tỏ thành ý, dâng bày tiền giấy (?). Tuy mới lần đầu gặp mặt bậc cao minh, nhưng đã nghe quen tiếng thanh nhã từ lâu. Gió sấm của Lục Giáp (sáu vị thần mang tên ngày Giáp, thường được gọi đến trong phép thuật) thoắt có thể giấu trong phù triện (bùa viết bằng nét chữ thần bí); tướng lại của Tam Thiên (ba cõi trời cao nhất của Đạo giáo) thảy đều đã theo sự chỉ huy. Cứu nạn đỡ nguy, giúp người lợi vật.
Ông muốn đem phép mầu ấy trao cho tôi, tôi há lại không đem cơ huyền diệu dâng ông. (Một bản có câu: "Tôi may gặp người cổ hạc mang cá, ông cũng gặp kẻ mũi bê tai chuột.") Như keo với sơn gắn bó, ắt không có lẽ chia lìa; đạo và pháp cùng hội, kết nên duyên phi thường. Trở mình đi suốt trong quả bầu ngọc, kể gì đông tây nam bắc! Tiện tay nhặt lấy đóa sen vàng, mãi giữ xuân hạ thu đông. Lời hứa tiên đã được chấp nhận, xin đội ơn soi xét.
BÀI BẠT SAU BÀI SỚ "ĐẠO VÀ PHÁP CÙNG HỘI"
Tôi đi chơi các núi ở Nội Giang, nghe nói có nơi gọi là Thiên Quan, Địa Trục, ngờ rằng trong đó ắt có sách bí mật, văn thiêng, làm tông chỉ cho việc nuôi tính lập mệnh. Đến khi lên Thiên Quan thì chỉ là chỗ đẩy ra ba lần (?) mà thôi; lại tìm Địa Trục thì chỉ là núi Thạch Duẩn mà thôi. Tôi bèn than: "Những thứ có tiếng mà không có thực trên đời, quả là như thế ư?" Rồi nghe Minh tiên sinh khá có tiếng là ham đạo, đến khi ở cùng tiên sinh thì lại tầm thường chẳng có gì lạ, ngược lại còn muốn đem phù chú truyền cho tôi, mà không biết có kim đan; há là người biết đạo sao!
Đạo vốn có sẵn từ trong thân người, không phải tà đạo bàng môn. Trước học tĩnh, kế học ngộ, kế học luyện, kế học dưỡng; cuối cùng mới ra vào trời đất, qua lại cứu độ, chăm lập công đức việc thiện, để chờ phù mệnh của trời. Cho nên đạo có thể bao gồm pháp, mà pháp không thể bao gồm đạo. Dẫu có dùng thuật mầu để cứu người, cũng chỉ lấy tâm làm pháp, lấy thần làm phù, lấy khí làm nước (?), như thế thì dùng vào đâu cũng linh nghiệm.
Nếu chỉ sai phù khiến chú, rối rít không thôi, khi nghiệm khi không, làm mê hoặc lòng người, thì người hiểu biết ắt coi là phương sĩ mà thôi. Ngày sau quỷ dạ xoa đến bức bách, mạng sống phó cho vô thường, lúc ấy dùng phù không hiệu, dùng chú không linh; dẫu xưa nay vẫn được gọi là đạo sĩ, thì đạo rốt cuộc ở đâu? Cho nên người muốn học đạo chỉ cần nhằm vào đạo mà tìm đạo, chớ lấy pháp làm đạo. Giữ được thần, đi qua đâu cảm hóa đến đó, thì không có đạo nào là không phải pháp.
BÀI BẠT TRÊN BỨC TRANH "TIÊN ĐÁNH CỜ Ở BỒNG LAI"
Bức tranh "Tiên đánh cờ ở Bồng Lai" do Long Dương Tử Lãnh Khiêm ở Hồ Tương vẽ. Khiêm người Vũ Lăng, tự Khải Kính, Long Dương là hiệu của ông. Đầu niên hiệu Trung Thống, ông cùng Lưu Bỉnh Trung, tự Trọng Hối, ở Hình Đài, và nhà sư Hải Vân đi chơi. Ông không sách nào là không đọc, đặc biệt sâu về Kinh Dịch và sách Kinh thế của họ Thiệu (Hoàng cực kinh thế của Thiệu Ung, học giả đời Tống); thiên văn, địa lý, luật lịch (âm luật và lịch pháp), cho đến các nghề đều thông thạo.
Đến trong niên hiệu Chí Nguyên, Bỉnh Trung vào triều được phong thái bảo (một trong ba chức quan cao nhất, làm thầy vua), tham dự việc Trung thư tỉnh; ông bèn bỏ việc nhà Phật mà theo Nho (?). Ông theo đi chơi đất Tiêu Xuyên (?), cùng Triệu Mạnh Phủ, tự Tử Ngang, nguyên là tư hộ tham quân (chức quan coi việc hộ tịch) của nhà Tống cũ, xem tranh của tướng quân Lý Tư Huấn đời Đường ở phủ Vệ vương Sử Di Viễn ở Tứ Minh; bỗng nhiên cảm hứng phát ra từ trong lòng, bèn bắt chước mà vẽ.
Chưa đầy một tháng, sơn thủy, nhân vật, cây đá của ông không khác gì tướng quân, mà bút pháp tô màu so với tướng quân còn tinh tế hơn, tác phẩm bậc thần hiện ra kỳ ảo; từ đó nổi danh về hội họa thời bấy giờ. Ông thuộc đất Hoài Dương (?), gặp người lạ truyền cho phép Trung hoàng đại đan (phép đại đan luyện ở chỗ Trung hoàng, tức vùng trung tâm trong thân), lại đưa cho xem ý chỉ sách Ngộ chân của Bình Thúc (Trương Bá Đoan, tự Bình Thúc, đạo sĩ đời Tống, tác giả Ngộ chân thiên); ông sáng suốt tỏ ngộ, như chính mình viết ra.
Trong niên hiệu Chí Chính, ông Lãnh đã hơn trăm tuổi, mà tóc xanh, mặt trẻ, như người đang tuổi khỏe mạnh bốn mươi. Bấy giờ gặp lúc giặc Khăn Đỏ nổi loạn, ông lánh đến Kim Lăng, ngày ngày lấy việc giúp người lợi vật làm điều tâm niệm, phương thuốc dùng mầu nhiệm như thần. Khi triều đình mới đổi mới, ông bị vu oan vì chuyện vẽ hạc, ẩn vào vách mà thành tiên đi mất; thế là tranh mực của ông tuyệt tích.
Bức tranh này ông vẽ cho tôi ngày mồng năm tháng năm năm Chí Nguyên thứ sáu. Tôi quý giữ như viên ngọc bích giá trị bằng mấy tòa thành, chưa từng dễ dàng đưa cho ai xem. Nay tôi sắp đi tìm ông Lãnh ở mười châu ba đảo (các cõi tiên ngoài biển), sợ người đời sau không biết chỗ mầu nhiệm tuyệt diệu về núi non hang hốc trong lòng ông Lãnh, không nhận ra đây là nét bút lạ của tiên thật mà lẫn với hàng tầm thường, nên ghi lại điều này. Đặc biệt kính tặng ông Khâu, Kỳ quốc công, bậc nguyên lão thái sư; xem bức tranh này thì tinh thần trong sáng, khí sảng khoái, phơi phới như đang ở đất Bồng Lai. Mong ông quý giữ, và coi đó là hẹn gặp lại về sau. Ngày mồng ba tháng giêng năm Nhâm Thìn niên hiệu Vĩnh Lạc, Tam Phong độn lão viết. Phía dưới có ấn chương "Tam Phong", thấy chép trong sách Hoàng Minh dị nhân lục.
Xét: bài bạt tranh Tiên đánh cờ, ông Thảo Kiều (Lang Anh) trong sách Thất tu loại cảo cố biện là giả. Lời biện ấy rằng: Năm Vĩnh Lạc thứ hai chuyển tặng Kỳ quốc công; Kỳ quốc công là công thần tâm phúc của Thành Tổ, Tam Phong đến mà dám giấu không nói sao? Lại nói: Bài bạt bảo Lãnh là người Vũ Lăng, mà không biết vốn là người Tiền Đường; Lưu Bá Ôn từng gặp Khải Kính ở Hàng Châu, sách Chí cũng nói là người Tiền Đường. Lại nói: Bài bạt bảo ông xem tranh Lý Tư Huấn rồi được phép vẽ, làm ra tác phẩm bậc thần, nổi danh về hội họa một thời; sao thơ của Bá Ôn đều không nhắc đến, mà chỉ nói ông giỏi âm luật, thuật số? Lại nói: Tam Phong đã một mình đi xa, há còn mang tranh đến thời Vĩnh Lạc để tặng người? Lại nói: Bài bạt bảo trong niên hiệu Chí Chính ông Lãnh đã mấy trăm tuổi, nếu đến thời Hồng Vũ thì ắt hơn trăm mấy chục tuổi rồi; già như thế mà còn làm quan sao? Dẫu có làm, thì như Thái công, Phục Sinh, người ta ắt phải nói đến, sao không thấy trong sách?
Trường Ất nói: Năm điều biện của Lang Anh đều sai cả. Xem lời bạt của bức tranh này, thanh cao mạnh mẽ khác người, rất giống nét bút của tiên Tam Phong. Việc ông tặng Kỳ quốc công là để giữ lại bản vẽ của ông Lãnh mà thôi. Lúc ấy ắt ông gặp một lần rồi đi ngay, khó lưu lại dấu vết của mây của hạc; Kỳ quốc công không cần giấu việc ông đến, Thành Tổ cũng ắt biết là không đuổi theo được.
Một là, thần tiên đi đâu ở đâu không thường; ở Tiền Đường thì là người Tiền Đường, ở Vũ Lăng thì là người Vũ Lăng, có gì nhất định! Hai là, Lưu Bá Ôn tuy gặp tiên Lãnh, nhưng không phải sớm tối qua lại, ở lâu không đi; dẫu có thơ, làm sao việc gì cũng đề tặng được! Huống chi vẽ tranh là nghề mọn, ắt không cần gặp một lần là khoe ngay. Ba là, tranh không phải vật khó mang, tặng người là ý trân trọng; nhà Kỳ quốc công cao sang, có thể quý giữ mà không mất. Bốn là, nhà tiên trăm tuổi có lẻ là chuyện thường; già mà còn làm quan, cũng như Lão Tử già vẫn làm trụ hạ sử (quan giữ thư khố nhà Chu), còn ngờ gì nữa!
THƯ GỬI HOÀN PHÁC
Trước đây được ngài cưỡi hạc đến thăm ở Võ Đang, ngồi giường trò chuyện tâm tình, thật không biết ngoài cửa còn có cõi trần. Chỉ vì kẻ ngu này lòng không định chỗ, lấy việc cứu đời làm lòng, mây nước mênh mang, như chiếc thuyền không buộc. Ngài cũng vì xa núi Bạch Nhạc đã lâu nên đeo kiếm trở về. Hôm qua gặp thầy ngài là tiên sinh Vương Trọng Đô, hết lời khen ngài tài cao ngộ nhanh, đứng đầu hàng học trò, lại dặn kẻ ngu này khi gặp ngài thì nên đem lời giải chân thật tặng ngài. Ôi! Kẻ ngu này đâu dám làm thầy ngài! Chỉ vì bậc đại khí sinh ra nổi bật, ắt có các tiên phò giúp dẫn dắt, để thành bậc nhất ở núi Bồng.
Ngài anh khí vượt đời, chí lớn hơn người, rắn xanh (tức thanh kiếm) trong tay, qua lại chín châu, chỉ sợ tổn hại đến công phu tĩnh mà thôi. Núi Bạch Nhạc cao sâu, chính là nơi tốt để nuôi thai (nuôi thánh thai trong nội đan). Nếu có thể con sinh ra thai cháu, cháu lại sinh con, thì phân thân ứng dụng, lập công ở cõi người lại càng chẳng ít. Ngài thông minh rộng lớn, chắc không chê kẻ này khinh nhờn. Chút lòng nhỏ mọn này khó quên lời khuyên can; ngài coi kẻ ngu này là bạn già là đủ rồi. Vân Thủy đạo nhân Trương Tam Phong cúi đầu kính lạy.
BÀI KÝ VỀ BỘ "VĨNH LẠC ĐẠI ĐIỂN"
Bậc nho xưa có nói: người đọc sách lấy nhiều không bằng lấy tinh. Từ thiên tử đến kẻ sĩ và dân thường, việc học hỏi đều như nhau. Đầu niên hiệu Vĩnh Lạc, triều đình sai thượng thư Hồ Quảng, thị giảng (quan giảng sách cho vua) Vương Hồng cùng những người khác biên soạn thành một bộ sách, gọi là Đại điển, gồm hai vạn hai nghìn tám trăm bảy mươi chín quyển, một vạn một nghìn không trăm chín mươi lăm tập, mục lục sáu mươi quyển. Tờ biểu dâng sách từng thấy chép trong sách Thiền tinh tuấn. Những bộ như Thái Bình ngự lãm, Sách phủ nguyên quy cũng chẳng qua nghìn quyển, kẻ cầu nhiều chỉ biết đứng nhìn biển mà than (ví bất lực trước cái quá lớn). Đại điển tính bằng vạn quyển, làm sao phổ biến khắp trong nước được!
GIẢI NGHĨA HAI CHỮ "NGỘ CHÂN"
Ôi! Chân (điều chân thật) làm sao mà ngộ (hiểu thấu) được? Người đời ai cũng muốn ngộ chân, nhưng ngộ mà không chân thì không phải ngộ, chân mà không ngộ thì không phải chân. Nay theo nghĩa chữ mà giải cho rõ. Ngộ là tỉnh biết, là tìm cầu. Chân là thật, là chính. Điều này người ta đều biết. Nhưng nào biết hai chữ "ngộ chân" về mặt cấu tạo chữ cũng có nghĩa sâu? Chữ "ngộ" gồm chữ "ngô" (ta) và chữ "tâm" (lòng), cho nên trước hết phải lấy việc tu tâm làm gốc. Thái Thượng nói: "Ta từ vô lượng kiếp đến nay, quán tâm mà đắc đạo", chính là thế.
Chân là gì? Sách Lục thư (sách giải về sáu phép cấu tạo chữ) nói: "Người nhận khí mà sinh ra, mắt có trước tiên; chỗ thần tụ lại thì không gì là không thật." Cho nên chữ "chân" gồm chữ "mục" (mắt) và một bộ phận [bản gốc mất chữ] (?); bộ phận ấy nghĩa là biến hóa. Lại gồm một bộ phận [bản gốc mất chữ] (?), đọc là "hạo", là hình của khí. Vậy biết rằng người muốn luyện đạo phải luyện mắt trước; luyện mắt mới tụ được khí, luyện mắt lại thu được tâm; đó chính là điều gọi là "cơ then chốt ở nơi mắt". Nhận ra được cơ này thì đó là chân cơ (then chốt thật); nhận ra được cơ này thì biết dừng cơ tâm; nhận ra được cơ này thì vào được diệu cơ. Ngộ là như thế, chân là như thế; xin đem điều này nói với những người muốn ngộ chân trong thiên hạ.
BÀI PHÚ VỀ CON DAO VÀ CÂY THƯỚC
Tam Phong tiên sinh thường mang dao và thước đi ngao du, trống trải giữa trời đất, mênh mông khắp mười châu. Có người khách lấy làm lạ, không biết duyên cớ, tiên sinh bèn làm bài phú này. Rằng: Con dao này mở được cõi hỗn mang; cây thước này đo được núi Bồng Lai. Cho nên theo nhau không rời, hiểu được việc cắt may của tạo hóa. Kìa trăm điểm sao sáng (vạch chia trên thước), đôi lưỡi trắng như tuyết (?); dây mực theo đó, mũi nhọn rạch phăng; chia dài ngắn cho vừa, cắt mây nước nhanh gọn (?). Mong cái dùng mầu nhiệm không cùng, há tài mọn mà kể hết được!
Đến như cắt lẽ mầu, gọt bụi trần; đo độ số, phân sớm tối; công lửa từng tấc (hỏa hậu luyện đan, chia từng chút), tin gió hiu hiu; nuôi thai từng khắc, áo lông phơ phất. Vượt cửa Long Môn cao muôn trượng, như hai lưỡi kiếm hổ (?). Nằm mộng thấy đất Ích Châu mà không ham (điển Vương Tuấn mộng thấy ba con dao, rồi thêm một con, được giải là sẽ làm quan Ích Châu; ý nói không ham làm quan), cùng đảo Phương Trượng mà vượt lên (chơi chữ "trượng" là đơn vị đo dài và tên đảo tiên Phương Trượng).
Dao ơi, dao ơi, mầu nhiệm lại càng mầu nhiệm; thước ơi, thước ơi, cần thiết lại càng cần thiết. Chẳng phải Âu Dã (thợ đúc kiếm nổi tiếng thời Xuân Thu) đúc được, chẳng phải Công Thâu (thợ khéo nổi tiếng nước Lỗ) làm ra được. Cùng ta đi chung, mặc kệ người chê cười. Sẽ tìm tấm lụa mây của Chức Nữ, may nên áo mũ của ông tiên. Hát rằng: Một dao một thước khắp chân trời, bốn biển không nhà mà lại có nhà; áo rách vá vừa từng mảnh mây, trong tay áo giữ chặt viên đại đan sa.
TỰ TỰA SÁCH "HUYỀN YẾU THIÊN"
Huyền Tố (tức Trương Tam Phong) than đời người thời gian có hạn, giàu sang không thường, như ngọn đèn trước gió, như hạt sương trên cỏ, thoắt còn thoắt mất; từ xưa đến nay đâu đâu cũng thế, thật đáng sợ mà tỉnh ngộ. Vì thế ngày đêm mong mỏi đại đạo, bỏ công danh, gạt quyền thế lợi lộc, đi khắp sông hồ, tìm khắp thầy giỏi. Những điều được dạy tuy nhiều, nhưng đều là phép nhỏ bàng môn, làm theo chẳng ích gì cho thân tâm. Đem đối chiếu với các sách đan kinh thì lại không hợp, trái với đạo. Uổng công khó nhọc, tính mệnh hoang mang, không được gặp một bậc chí nhân (người đắc đạo đến tột bậc) để thỏa ước nguyện cả đời.
Trong niên hiệu Diên Hựu, may được trời thương, mới vào núi Chung Nam thì được gặp tiên sinh Hỏa Long; hỏi ra là học trò giỏi của Đồ Nam, tóc mai xanh, mặt hồng hào, đường đường là thần tiên ngoài cõi đời, không biết bao nhiêu tuổi. Huyền Tố lấy làm lạ, lạy thờ làm thầy, quỳ hỏi đại đạo. Được thầy từ bi xét lòng thành, trước hết chỉ cho công phu luyện kỷ, kế truyền khẩu quyết đắc dược, lại chỉ chỗ tinh vi của hỏa hậu, cùng với chừng mực của ôn dưỡng, sự biến hóa thần diệu của thoát thai, và ý chỉ liễu đương hư không, không điều gì không đầy đủ tường tận; thật đúng là miệng truyền miệng, lòng trao lòng. Được nghe đạo này, may mắn nào bằng!
Thầy lại nói: người làm nên đạo này ắt phải dùng cả pháp lẫn tài, rồi sau mới có thể làm được. Thế mà Huyền Tố vì chăm chu du thăm hỏi, lại khá thích làm việc thiện, tiền trong túi trong rương đã gần hết, làm sao làm nên đạo này được! Bất giác ngày ngày nỗi lo hiện ra nét mặt; thầy lấy làm lạ mà hỏi. Huyền Tố lại gạt nước mắt quỳ thưa, lại được thầy thương xót, trao cho thuật điểm hóa bằng đan sa, và ban cho thứ thuốc làm thủy ngân vừa gặp là khô cứng ngay. Huyền Tố bèn ra núi song tu tính mệnh (cùng tu cả tính — tâm thần, lẫn mệnh — thân thể, khí), lạy từ biệt thầy.
Từ đó hòa quang hỗn tục, tìm tám lạng chân diên, nửa cân chân hống, cùng cho vào lò tạo hóa, nung luyện hồn mặt trời phách mặt trăng (ẩn chỉ tinh hoa dương và tinh hoa âm), gom tụ ngũ hành (năm hành kim, mộc, thủy, hỏa, thổ), hòa hợp tứ tượng (bốn hình tượng: thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm, ở đây chỉ bốn yếu tố tinh, thần, hồn, phách), phối hợp thủy hỏa, điều hòa kim mộc, cho chân thổ (ẩn chỉ ý, cái giữ ở trung tâm, làm cầu nối) ngưng kết, giao hợp ôn dưỡng, chuyển chế phân thai, ba lần vượt thoát, chín lần luyện chuyển đã trọn; tự thấy hoàng nha, bạch tuyết (mầm vàng, tuyết trắng — dấu hiệu đan thuốc bắt đầu kết thành), dùng mà điểm hóa (?) thì mầu nhiệm không nói hết được. Đến đây thì lo gì không có của cải để làm xong việc lớn!
Bèn chọn chỗ đất tốt, dựng am cỏ, ngồi ngay ngắn trong tĩnh thất, để lòng trống mà nuôi thần, để thần yên mà nuôi khí, khí sáng thần trong, rồi mới tìm đỉnh khí (lò vạc luyện đan; trong nội đan chỉ thân thể làm lò). Tối uống rượu bàn đào, sáng dùng sóng ngọc dịch, như say như dại, như đứa trẻ thơ, bổ khí bổ huyết, đan điền (vùng dưới rốn, nơi kết đan) ấm áp, trẻ lại như thời niên thiếu, tự thấy thủy ngân đã có nửa cân, có thể chờ chì của người kia tám lạng.
Những số ấy phải chờ lúc trăng sáng tròn, hoa chì tự nhiên lộ ra; ra tay bắt rồng bắt hổ, thu lấy một điểm chân diên tiên thiên của người kia, nuốt vào bụng, có thể làm khô kết thủy ngân của ta. Từ từ vận hỏa hậu mà nấu nung, tự có phép tắc cân lạng; đã hợp số chu thiên, lại phải số hào số sách (số hào và số que bói trong Kinh Dịch, ý nói thời và lượng phải đúng tuyệt đối) không sai. Tiến hỏa thoái phù thì biết lúc Phục lúc Cấu, lo hiểm phòng nguy thì biết giờ Mão giờ Dậu. Mười tháng công xong, thánh thai hiện hình; chín năm quay mặt vào vách, cùng đạo hợp làm một; cưỡi hạc lên trời xanh như đi đường cái, mặc cho biển xanh hóa ruộng dâu. Đó là lúc bậc đại trượng phu công thành danh toại vậy.
Bấy giờ mới tin có phép ra khỏi đời này; dẫu có ngọc bích ôm vừa vòng tay đi trước xe tứ mã (lời Lão Tử: dù có lễ vật quý dâng tặng), sao bằng ngồi mà tiến vào đạo này. Tất cả đều do tích nhiều âm công (việc thiện làm thầm lặng, không ai biết), làm nhiều việc giúp người, nên được gặp bậc chí nhân mà thành công. Huyền Tố may được trời che chở mà thành tựu, tuy không dám tiết lộ bừa lời truyền chân thật, nhưng cũng không dám im lặng mà đóng kín đạo; vì vậy làm ra các bài ca, luận, thơ, từ về tu luyện kim đan trong và ngoài, sắp xếp thành tập, để thức tỉnh người học sau, gọi là Huyền yếu thiên, cũng gọi là Tiết yếu thiên.
Công phu thực hành đạo, khẩu quyết đắc đạo, cùng ý chỉ thành đạo, không có gì thiết yếu hơn sách này. Nếu người có chí được gặp sách này, thì tuy không được Huyền Tố truyền tận tay, nào khác gì được Huyền Tố dạy tận mặt! Ngày rằm tháng bảy năm Quý Tỵ, niên hiệu Vĩnh Lạc thứ mười một, Nguyên Lôi Thôi đạo nhân Trương Huyền Tố Tam Phong tự viết lời tựa.
CHUYỆN ĐÊM TRONG NÚI Ở HỒ NAM VỚI CẤP SỰ HỌ HỒ
Uông Viên Thông kể: "Hồ Doanh (quan cấp sự trung — chức quan can gián, xét duyệt văn thư) đi tuần tra dò hỏi đến năm thứ chín, đi tới Hồ Nam, dừng xe ngựa nghỉ trong núi. Một đêm canh ba vắng người, trà nguội đèn mờ, bỗng nghe có tiếng gõ cửa; chốc lát bóng cánh cửa tự mở, thấy một đạo sĩ dáng giống ông Tam Phong. Hồ định kêu to, tiên sinh vội bịt miệng ông lại, phủi án ngồi trò chuyện kỹ rồi đi. Việc này suốt đời Minh không ai biết. Hôm qua tiên sinh giáng xuống nơi tôi ở, nói đến chuyện này, Linh tôi bèn chấm bút ghi lại." Lời ấy rằng:
Lão tiên sinh đi tuần khắp thiên hạ đã lâu, con rồng ở Đỉnh Hồ đã không thấy được (Đỉnh Hồ là nơi tương truyền Hoàng Đế cưỡi rồng lên trời; ám chỉ nhà vua đã đi mất), con ngựa trắng nơi hang vắng lại không tìm được (ví người hiền ở ẩn), há không phải uổng chuyến đi này sao? Nay cảm tình nghĩa bạn cũ, tạm làm cuộc tìm thăm đêm tuyết (như điển Vương Huy Chi đêm tuyết chèo thuyền đi thăm bạn), bất ngờ mà đến, mong đừng kinh sợ. Lúc trăng đầy núi hồ, gió mát quán trọ, chuông chùa phía nam đã dứt, khói bên cửa sổ tây đã lạnh, tiên sinh lúc này có nhớ ông sư già ở Thiên Trì là tiền thân của ngài chăng?
Thôi ngài nghỉ đi! Về triều, xin khéo giấu giùm tôi: thấy coi như không thấy, biết coi như không biết, để khỏi sau bao phen xe mệt ngựa mỏi lại thành người lao khổ muôn dặm nữa. Về bắc phục mệnh, tính là năm sau. Tình hình dân chúng dọc đường, xin bày tỏ cho vua nghe, đó cũng là công đức của tiên sinh vậy!
BỐN PHÉP GHI CHÉP TRONG SÁCH "ẨN GIÁM" CỦA TAM PHONG TIÊN SINH
Một, người ẩn trong văn chương đạo học, ở ẩn tốt đẹp không ra làm quan, thì ghi là "xử sĩ", để đề cao
bậc nho thuần túy.
Một, người ẩn nơi suối đá phong lưu, chí không đổi dời, thì ghi là "dật sĩ", để đề cao sự
u tĩnh trong sạch.
Một, người ẩn khi đời thịnh hay thời biến, bỏ quan không làm, thì ghi là "đạt sĩ", để đề cao
sự sáng suốt biết lẽ.
Một, người ẩn trong cửa huyền (Đạo giáo) hay cõi tịnh độ (Phật giáo), không tham danh lợi, thì ghi là "cư sĩ", để đề cao
sự tu hành thanh tịnh.
Bốn phép ghi chép trên đây của sách Ẩn giám thật nắm được chỗ tinh vi của việc bình phẩm, đó chính là "khen bằng một chữ" (theo lối Xuân Thu, chỉ dùng một chữ mà tỏ ý khen chê). Có người bảo bốn hạng này đều là ẩn sĩ cả, cần gì phải phân biệt! Đáp: khí tượng của họ, kẻ đạo học người phong lưu, việc lui ẩn kẻ sớm người muộn, kẻ thường người biến, tự nhiên không giống nhau; không phân rõ như thế thì không truyền được thần thái của họ. Ngoài ra như cao sĩ, trưng sĩ, tiết sĩ, nghĩa sĩ, đều có thể quy về bốn hạng này.
LỜI BÌNH CHUNG
Bút pháp sách Ẩn giám, bài nào cũng trong trẻo cổ kính, lời nào cũng giản dị thanh đạm, có thể đọc như những truyện ngắn về ẩn sĩ, không cần bình luận từng bài.
ẨN GIÁM (Tấm gương về người ở ẩn)
ĐỜI NGUYÊN
VÔ HỮU TIÊN SINH
Tiên sinh là người dân ẩn dật của nhà Đại Nguyên, việc đi ở không ai lường được, khi như không khi như có, nên lấy đó làm hiệu. Sinh ở đời Nguyên, đi chơi ở đời Minh, thần du ở đời Thanh; sáu trăm năm nay không theo vạn vật mà biến hóa tiêu mất. Trải qua nhiều đời, gặp người cũng nhiều, thấy ai có chí cao thượng thì thường vui vẻ nêu ra nói với người khác, chứ không phải làm truyện ẩn sĩ. Chẳng qua là cùng những người tiêu dao nơi suối đá cân nhắc chỗ nên tiến nên lui mà thôi.
Tiên sinh có nói: Đạo ở ẩn có hai điều. Người ẩn ở đời suy thì không được ra làm quan với triều đại mới dấy lên; người ẩn ở triều đại đang thịnh thì không được mượn tiếng ở ẩn mà câu danh, lấy làm đường tắt để làm quan. Được như thế thì việc ra hay ở đều hợp lẽ, sự thanh cao đáng được ghi chép. Người núi kẻ quê bèn theo những lời ấy biên tập thành quyển, làm thành sách Ẩn giám.
LƯU MỘNG CÁT
Xử sĩ Lưu Mộng Cát tiên sinh, tên Nhân, người Dung Thành, Bảo Định. Bẩm tính thông minh, đọc sách qua mắt là không quên. Ban đầu học kinh học, mỗi khi đọc chú giải, ông than: "Chỗ tinh vi của thánh nhân hẳn không chỉ có thế!" Đến khi được học phép truyền của Chu (Đôn Di), Thiệu (Ung), hai ông Trình (Trình Hạo, Trình Di), Chu (Hi) — các nhà Nho lớn đời Tống, ông mới vui mừng nói: "Ta vốn bảo là ắt phải có như thế mà." Ngày thường ông yêu câu "lấy tĩnh lặng để tu thân" của Gia Cát Khổng Minh, nên đề tên chỗ ở là "Tĩnh Tu". Năm Chí Nguyên thứ mười chín, vua xuống chiếu triệu vào triều, cất nhắc làm tả tán thiện đại phu (quan giúp dạy dỗ, khuyên can thái tử), ông lấy cớ mẹ già cố từ chối, bổng lộc không nhận chút nào. Hôm khác vua lại triệu, ông vẫn ẩn mãi không ra.
TIÊU DI TÔN
Xử sĩ Tiêu Di Tôn tiên sinh, người Phụng Nguyên. Lúc đầu ra làm phủ sử (viên lại giúp việc văn thư ở phủ), nói chuyện với quan trên không hợp, liền lui về. Ông dốc sức học ba mươi năm, không cầu tiến thân làm quan. Người cùng làng có kẻ đi đêm gặp cướp, nói dối: "Ta là Tiêu tiên sinh đây", bọn cướp kinh ngạc thả đi. Thời Thế Tổ, ông được mời làm Thiểm Tây nho học đề cử (quan trông coi việc học Nho ở một vùng), không đến nhận chức. Về sau nhiều lần được phong tập hiền trực học sĩ, đổi làm tập hiền thị độc học sĩ (các chức học sĩ ở viện Tập Hiền, chuyên lo sách vở, giảng sách cho vua), đều không đến.
Chẳng bao lâu lại được phong thái tử hữu dụ đức (quan dạy bảo đạo đức cho thái tử), ông gắng bệnh đến kinh sư, vào chầu Đông cung (nơi ở của thái tử, chỉ thái tử), viết thiên Tửu cáo (bài răn về rượu trong Kinh Thư) dâng lên, vì triều đình lúc ấy chuộng rượu. Ít lâu sau lại cáo bệnh xin thôi chức, không được chấp thuận. Rồi lại được cất nhắc làm tập hiền học sĩ, quốc tử tế tửu (người đứng đầu Quốc tử giám, trường học cao nhất của nhà nước), vẫn kiêm thái tử hữu dụ đức như trước; ông đều lấy cớ bệnh cố từ mà về. Bạn ông là Trương Tư Liêm nghe vậy than: "Giữ mình thanh cao, công danh không lay được lòng, Tiêu tử có thể gọi là kẻ sĩ chuộng chí vậy."
CỪU SƠN THÔN
Dật sĩ Cừu Sơn Thôn tiên sinh, tên Viễn, người Tiền Đường. Ông ẩn dấu chân nơi sông hồ, học rộng thông kinh sử. Trong niên hiệu Chí Nguyên, được tiến cử làm giáo dụ (quan coi việc học ở huyện) huyện Lật Dương, chuyển làm giáo thụ lộ Bảo Khánh, ông không đến nhận. Lại đổi làm tương sĩ lang (một bậc phẩm hàm quan văn thấp), tri sự phủ tổng quản lộ Hàng Châu (viên quan coi văn thư trong phủ tổng quản), ông đều từ chối. Nhà ông ở dưới chân thành phía tây Tiền Đường; ông ngửa nhìn mái nhà mà viết sách, đóng cửa mà tìm câu thơ, hoặc ngồi giữa hoa, một mình nói một mình uống.
Từng nghe chùm thơ "Mười bài vịnh lúc nhàn cư" của ông, thật là bậc tài hoa phong lưu tự thưởng thức. Nay chép hai bài để thấy thú ở ẩn của tiên sinh. Thơ rằng: "Ngửa nhìn mái nhà viết sách mà bút chẳng có sức, đóng cửa tìm câu thơ uổng phí tâm cơ. Chẳng bằng ngồi lặng dưới hoa, yên lặng ngắm chuồn chuồn, bươm bướm bay." Lại rằng: "Chén trà, mũ the quen đón khách, chẳng phải nhà thơ thì cũng là đạo nhân. Mưa phùn gió xiên, ông chớ ra ngoài, ngoài cửa bóng cây xanh là cõi bụi hồng."
CẦU NGUYÊN LƯỢNG
Bậc đạt sĩ (người thông suốt lẽ đời, không để danh lợi ràng buộc) Cừu Nguyên Lượng tiên sinh, tên là Vạn Khoảnh, người đất Hoài Hải. Thuở nhỏ ông đã có chí thấu hiểu đạo lý. Ông muốn khi việc thành, danh đã nên thì lui về ẩn mình. Đầu niên hiệu Nguyên Trinh (đời Nguyên Thành Tông, khoảng 1295–1297), các bậc công khanh (quan lớn trong triều) tiến cử ông làm Tư trực (chức quan lo việc xét xử, giữ phép công bằng). Lâu sau ông than mình gặp vận hạn, không gặp thời (?), bèn dứt ý ra làm quan, về Duy Dương (tức Dương Châu). Ông dựng vài gian nhà tranh, trồng tùng trồng trúc, vui say với thú của người ở ẩn. Một hôm ông vào vách núi sâu hái thuốc, được củ hoàng tinh nghìn năm (rễ cây hoàng tinh, vị thuốc bổ mà Đạo gia cho là ăn vào khỏe người, sống lâu). Ông đem hấp lên ăn, thấy tinh thần mạnh mẽ, leo núi cao như đi trên đất bằng.
Ngô Bá Thanh
Đạt sĩ Ngô Bá Thanh tiên sinh, tên là Trừng, người Sùng Nhân. Từ nhỏ ông dốc lòng ham học, viết sách lập ngôn để mở rộng đạo ta (đạo Nho), thật là bậc đại nho đương thời. Ông làm quan nhà Nguyên đến chức Hàn lâm học sĩ (chức quan văn cao trong viện Hàn lâm, lo soạn văn thư, sách vở cho triều đình). Đầu niên hiệu Thái Định, ông cáo bệnh về nhà, đóng cửa giảng đạo. Triều đình nhiều lần vời mà ông không ra, cái đức điềm đạm lui về ấy thật đáng khen. Tiếc là ông từng đỗ hương cống (người đỗ khoa thi ở địa phương, được tiến lên kinh) của triều Tống, nên miệng người đời khá chê trách. Hiệu là "Thảo Lư tiên sinh".
Trần Mậu Thúc
Đạt sĩ Trần Mậu Thúc tiên sinh, tên là Lịch, người Hưu Ninh. Tính ông cứng cỏi ngay thẳng, hiếu với cha mẹ, hòa thuận với anh em, dốc sức vào cái học của thánh hiền. Đầu niên hiệu Diên Hựu, ông đỗ hương thí (kỳ thi cấp tỉnh). Sau đó ông không lên bộ Lễ dự thi hội ở kinh đô, mà ở nhà dạy học, mấy chục năm không bước ra khỏi sân. Phải chăng đó là người trọng đạo đức mà khinh công danh!
Đỗ Bá Nguyên
Bậc xử sĩ (người có tài đức nhưng ở ẩn, không ra làm quan) Đỗ Bá Nguyên tiên sinh, tên là Bản, người Thanh Giang. Ông học rộng, giỏi văn. Thời vua Vũ Tông, ông từng được triệu về kinh sư, nhưng liền xin về, ẩn trong núi Vũ Di ở Kiến Ninh. Vua Văn Tông nghe tiếng, vời ông mà ông không ra. Khoảng niên hiệu Chí Chính, thừa tướng Thoát Thoát tiến cử, triều đình triệu ông làm Hàn lâm biên tu (chức quan trong viện Hàn lâm, lo biên soạn sử sách). Sứ giả giục ông lên đường, đến Hàng Châu thì ông lại xưng bệnh, cố từ. Ngày thường ông trầm tĩnh, ít ham muốn, không nói năng vội vã, không đổi sắc mặt hấp tấp. Giao du với ai, ông đều hết lòng giữ đạo nghĩa. Người học gọi ông là "Thanh Bích tiên sinh".
Đới Nhữ Dực
Xử sĩ Đới Nhữ Dực tiên sinh, tên là Vũ, người Đức An, Cửu Giang. Ông ở ẩn tích lũy học vấn, triều đình vời ra làm quan đều không nhận. Ông từng nói: "Đạm bạc để chí được sáng, yên tĩnh để đi được xa, đó là học vấn cả đời của Khổng Minh (tức Gia Cát Lượng)." Nhân đó ông viết sách "Vũ Hầu thông truyện" (Vũ Hầu là tước hiệu của Gia Cát Lượng) gồm ba quyển.
Vũ Bá Uy
Xử sĩ Vũ Bá Uy tiên sinh, tên là Khác, người Tuyên Đức. Ông ưa đọc Kinh Dịch, ngày nào cũng ngồi ngay ngắn. Có người hỏi: "Tiên sinh học lấy gì làm gốc?" Ông đáp: "Lấy tĩnh làm gốc." Ông viết "Thủy Vân tập", lưu hành ở đời.
Trương Quang Bật
Đạt sĩ Trương Quang Bật tiên sinh, tên là Dục, người Lư Lăng. Cuối đời Nguyên, ông làm phán quan Hành xu mật viện (phán quan là chức quan xét xử công việc; Hành xu mật viện là cơ quan quân sự đặt ở địa phương) và viên ngoại lang (chức quan phụ tá trong một bộ) ở Chiết Giang. Kẻ cát cứ chiếm đất bấy giờ vời ông, ông không đến. Ngày ngày ông vui với thơ rượu, hiệu là "Nhất Tiếu cư sĩ" (cư sĩ: người không ra làm quan, sống ở nhà tu học, văn nhân ẩn dật thường dùng làm hiệu). Bài "Ngày xuân" của ông có câu: "Một trận gió đông, một trận lạnh, cây chuối mọc cao vượt lan can đá. Chỉ cần say mơ màng vài bận, là ngắm được xuân về tới hoa mẫu đơn." Ý thơ là ông đã liệu trước Trương Sĩ Thành ắt sẽ thất bại. Ông từng nói: "Ta chết rồi thì chôn xương ở Tây Hồ, đề chữ 'Mộ nhà thơ Trương Quang Bật' là đủ." Về sau quả đúng như lời ông.
Ngô Uyên Dĩnh
Xử sĩ Ngô Uyên Dĩnh tiên sinh, tên là Lai, người Kim Hoa. Ông ở ẩn không làm quan, dựng nhà trong núi Thâm Niểu (chữ "niểu" đọc như "niểu"). Ông nghiền ngẫm kinh sử đến cùng, thong dong tự đắc. Ông giỏi bàn về văn, từng nói: "Làm văn như dùng binh, có chính có kỳ. Chính là phép tắc, như bước chân rõ ràng. Kỳ là không bị phép tắc trói buộc, nghìn biến vạn hóa; ngồi, đứng, đánh, đâm cùng nổi lên một lúc, đến khi muốn dừng thì các đội lại trở về hàng ngũ, vốn chưa từng rối loạn." Người nghe đều phục. Những người cùng quê với ông như Hoàng Tấn Khanh, Liễu Truyền Đạo cũng nổi tiếng văn chương, người đời đều rất kính trọng.
Hứa Bạch Vân
Xử sĩ Hứa Bạch Vân tiên sinh, tên là Khiêm, người Kim Hoa. Từ nhỏ ông chăm học, theo học cửa Kim Nhân Sơn vào cuối đời Tống, vài năm đã hiểu hết chỗ sâu xa. Ông lánh vào núi Hoa, dốc lòng nuôi chí, không cầu hiển đạt. Triều đình và dân gian cùng tiến cử, ông cố từ không ra. Đó thật là người an phận theo nghĩa và theo mệnh, chứ không phải giả vờ ở ẩn để mua danh, lấy việc ở ẩn làm lối tắt ra làm quan. Ông dạy người trước hết là mở sáng lòng dạ, đổi tính khí, riêng không dạy lối văn thi cử. Ông nói: "Đây chính là chỗ phân chia giữa nghĩa và lợi."
Vương Nguyên Cát
Đạt sĩ Vương Nguyên Cát tiên sinh, tên là Phùng, người Giang Âm. Khoảng niên hiệu Chí Chính, nhiều lần được vời mà ông không đến. Ông tránh loạn ở Ô Kinh thuộc Thượng Hải, dựng nhà cỏ mà ở, tự hiệu là "Tối Nhàn viên đinh" (người làm vườn nhàn nhất). Ông chính là người mà đời gọi là "Tịch Mạo sơn nhân".
Đào Tông Nghi
Bậc dật sĩ (người ở ẩn, sống nhàn tản ngoài vòng danh lợi) Đào Tông Nghi tiên sinh, tên là Tông, người Thiên Thai. Khoảng niên hiệu Nguyên Thống, ông lánh nạn ở làng Cát Lâm, phía nam thành Tùng Giang. Ông rất thích viết lách. Tuy phải ra sức cày ruộng, ông vẫn luôn mang bút nghiên theo mình. Ông đặt một cái vò dưới gốc cây, hễ nghĩ được điều gì thì ghi lại bỏ vào. Lâu ngày thành tập, gọi là "Nam Thôn xuyết canh lục" (ghi chép lúc nghỉ cày ở Nam Thôn). Khoảng niên hiệu Chí Chính, ông nhiều lần từ chối việc vời cử. Năm Hồng Vũ thứ sáu, ông được cử làm nhân tài về kinh, ông ra sức chối từ nên được thả cho về.
Thái Thanh Chân
Dật sĩ Thái Thanh Chân tiên sinh, tên là Vi, người Quỳnh Sơn. Ông thông kinh sử, ưa suối đá, cuối đời Nguyên ở ẩn không làm quan. Ông dựng nhà trong núi sâu. Người đến hỏi học đều mang một đấu rượu, một cái vai lợn tới, và tiên sinh không điều gì không giảng giải. Người ta nói các nhà nho ở Hải Nam chưa ai vượt trước được ông.
Cố Trọng Anh
Dật sĩ Cố Trọng Anh, tên là Đức Huy, người Côn Sơn. Ông tài tình đẹp đẽ, coi nhẹ tiền của, thích kết giao với khách. Ông dựng biệt thự ở phía tây Thiến Kinh, xây ba mươi sáu đình quán, gọi là "Ngọc Sơn giai xứ". Ông mời văn sĩ bốn phương đến, bày rượu làm thơ trong đó. Vì có tang mẹ, ông về Xước Khê. Trương Sĩ Thành vời ông, ông bèn cạo tóc, dựng lều ở bên mộ mẹ, tự hiệu là "Kim Túc đạo nhân". Đầu đời Minh, nghe tin Thái Tổ nghiêm khắc, muốn xét xử các nhà giàu ở Giang Nam, ông bèn nương nhà chùa mà trốn đi. Ông soạn "Ngọc Sơn phác cảo", lại khắc thơ của hơn bốn mươi nhà bạn bè, gọi là "Thảo đường nhã tập". Cả hai đều truyền ở đời.
Lý Cao Cương
Dật sĩ Lý Cao Cương, tên là Minh Phong, người đất Ngô. Ông coi nhẹ tiền của, hiếu khách, ngang với Cố Trọng Anh, các sĩ đại phu (tầng lớp quan lại, người có học) vùng đông nam đều kính trọng. Ông từng giúp Chu Thái Tổ (Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương) hai vạn hộc quân lương (hộc: đơn vị đo lúa gạo, khoảng năm đến mười đấu), nhưng vẫn điềm nhiên, không có ý cầu ân sủng. Sang đầu đời Minh, vì phép nước nghiêm khắc, ông hẹn với Phương Nhị Lang, một nhà giàu ở Gia Định, cùng mang vợ con và của cải, bơi thuyền ra sông biển mà đi.
Dương Liêm Phu
Đạt sĩ Dương Liêm Phu tiên sinh, tên là Duy Trinh, người Sơn Âm. Trước ông đỗ tiến sĩ (người đỗ kỳ thi cao nhất ở triều đình) đời Thái Định, giữ chức doãn (quan đứng đầu huyện) Thiên Thai. Sau ông dời đến ở Tùng Giang, dựng Huyền Phố và Bồng Đài bên sông Tùng. Hàng quan lại sĩ thân trong nước và người tài giỏi vùng đông nam, ai cũng tôn sùng theo hầu ông, đến cửa xin làm khách. Ông từng thổi sáo sắt khúc "Mai hoa lộng", người trông thấy cho là người cõi tiên. Đời gọi ông là "Thiết Nhai tiên sinh". Ông viết "Chính thống biện", người đọc đều cho là lời bàn công bằng.
Vương Sơn Nông
Dật sĩ Vương Sơn Nông tiên sinh, tên là Miện, người Cối Kê cuối đời Nguyên. Ông người cao, râu rậm. Thuở trẻ ông học kinh đi thi mà không đỗ, liền đốt sách. Ông đọc binh pháp xưa, đội mũ cao, khoác áo tơi xanh, đi guốc răng dài, cầm kiếm gỗ gõ nhịp, vừa đi vừa hát ngoài chợ. Người ta cho ông là kẻ ngông cuồng có tài khí, tranh nhau giao du với ông. Bình sinh ông thích vẽ hoa mai, vẽ xong ắt tự mình thưởng ngoạn. Minh Thái Tổ nghe tiếng, cho tìm đến. Khi ông tới, vua đãi cơm gạo xấu, canh rau, Sơn Nông vừa nói chuyện vừa ăn. Vua mừng nói: "Người này có thể cùng làm việc lớn." Vua trao cho ông chức Tư nghị tham quân (quan tham mưu, góp ý kiến trong quân), ông không nhận. Một đêm, ông mộng thấy tiên nhân núi La Phù gọi. Tỉnh dậy, ông cầm bút kêu to, vẽ một cây mai lớn, đề thơ rằng: "Cây bên ao rửa nghiên nhà ta, đóa nào nở cũng nhạt vết mực (?). Chẳng cần người khen màu sắc đẹp, chỉ để khí trong đầy đất trời." Hôm sau ông mất. Cùng thời ấy, hòa thượng Bồ Am Phục Kiến Tâm xem tranh, khen rằng: "Vương Miện ở Cối Kê là tiên hoa mai vậy."
Minh Thiên Uyên
Đạt sĩ Minh Thiên Uyên tiên sinh, tên là Tuấn, người phương Bắc. Ông là con cháu của Minh An đời Thế Tổ (Nguyên Thế Tổ Hốt Tất Liệt). Râu ông dài quá bụng, cao nhã khác người. Ông làm học sĩ nhà Nguyên, nước mất thì cạo tóc làm sư, nhưng râu vẫn để như cũ. Đầu niên hiệu Hồng Vũ, Thái Tổ nghe tên, triệu đến hỏi: "Ngươi không làm quan cho ta, ta cũng để mặc ngươi. Nhưng cạo tóc mà để râu, có lý lẽ gì chăng?" Ông đáp: "Cạo tóc để trừ phiền não, để râu để tỏ mình là trượng phu." Vua cười, cho về. Ông soạn "Bồ Am tập", lưu hành ở đời. Ông là người trung với nhà Nguyên mà đắc đạo.
Trương Bá Vũ
Dật sĩ Trương Bá Vũ tiên sinh, tên là Thiên Vũ, người Hàng Châu, dòng dõi Văn Trung công Trương Cửu Thành đời Tống. Phong thái ông nghiêm chỉnh, giỏi cả văn chương lẫn chữ viết, là bạn văn chương với Dương Tải, Ngu Tập. Sau ông vào núi Mao Sơn học đạo, gặp Trần Thượng Dương, được truyền phép thanh tu (tu giữ lòng trong sạch, ít ham muốn). Ông thanh thản, có chỗ tự đắc. Ông tự hiệu là "Câu Khúc ngoại sử" (Câu Khúc là tên khác của núi Mao Sơn).
Ngu Bá Sinh
Đạt sĩ Ngu Bá Sinh tiên sinh, tên là Tập, người Lâm Xuyên. Ông sinh ra đã thông tuệ khác thường, ba tuổi đã biết đọc sách. Lớn lên ông nổi tiếng tài giỏi, làm quan đến Khuê Chương các học sĩ, rồi cáo bệnh về. Ngày thường ông mến Đào Uyên Minh và Thiệu Nghiêu Phu (Thiệu Ung, nhà nho đời Tống). Nhân đó ông dựng hai gian thư phòng. Phòng bên trái chép thơ Đào lên vách, gọi là "Đào am"; phòng bên phải chép thơ Thiệu lên vách, gọi là "Thiệu am". Ông sống điềm nhiên, đạm bạc (?), ngâm hát tự vui. Người đương thời gọi ông là "Nhị Am tiên sinh", lại gọi là "Thiệu Am".
Triệu Tử Thường
Đạt sĩ Triệu Tử Thường tiên sinh, tên là Phảng, người Hưu Ninh. Cuối đời Nguyên, ông giúp nguyên soái Uông Đồng khởi binh giữ quê, được trao chức Đô sự (chức quan coi văn thư) ở Giang Nam hành xu mật viện. Năm Hồng Vũ thứ hai, vua xuống chiếu soạn "Nguyên sử". Sử soạn xong, ông không muốn làm quan, về ẩn ở Đông Sơn. Ông cùng một hai người ẩn dật chọn đất dựng nhà ở Thanh Khê, buộc thuyền bên bãi cát, sống thanh vắng, không chút bụi tục. Kinh học của ông được truyền rộng ở đời. Hiệu là "Đông Sơn ẩn giả".
Uông Đức Phụ
Đạt sĩ Uông Đức Phụ tiên sinh, tên là Khắc Khoan, người Kỳ Môn. Cuối đời Nguyên, ông ở ẩn tại Hoàn Cốc. Đầu niên hiệu Hồng Vũ, vua xuống chiếu soạn "Nguyên sử". Sách xong, ông cố từ không làm quan, về ẩn ở Đạo Nhân Nham, nghiên cứu kinh học đến cùng. Khi dạy học trò, ông một mực lấy việc giữ lòng yên tĩnh và dốc sức vào cái gốc làm đầu.
Tạ Tử Lan
Dật sĩ Tạ Tử Lan tiên sinh, tên là Ứng Phương, người Vũ Tiến cuối đời Nguyên. Ông tự hiệu là "Quy Sào lão nhân" (ông già ổ rùa). Quy Sào có hai nơi, một ở trên hồ Cách, một ở Hoành Sơn, nơi nào ông cũng có viết bài ký. Đại lược bài ký nói: "Con rùa nghìn tuổi làm ổ trên lá sen. Lấy lá làm ổ, vốn chẳng tốn sức dựng xây. Lúc rảnh, ta cùng nông phu, ông già quê dạo vườn dâu vườn gai, qua lối đào lối mận, chậu sành rượu đục, ca múa mời nhau, giống như con rùa kéo đuôi trong bùn (điển Trang Tử: thà làm rùa sống kéo đuôi trong bùn còn hơn làm rùa chết được thờ trong miếu, ý thà sống tự do còn hơn làm quan vinh hiển)." Lại nói: "Bình sinh đến đâu, ta cũng lấy tên Quy Sào đặt cho nhà. Ấy là không lấy nhà cửa làm ổ, mà lấy trời đất làm ổ. Nhà cao tường chạm, ta chẳng thấy là vẻ vang; cửa phên lỗ tường, ta chẳng thấy là quê mùa." Đọc văn ấy, có thể biết ông là người thông đạt. Lão nhân từng làm quan nhà Nguyên, nhà Nguyên mất thì không làm quan nữa. Trong thư "Gửi Trương Vân Môn", ông viết: "Cá nheo leo cột tre (ý việc cầu tiến khó nhọc, vô ích), công danh năm trước thật nực cười; rùa làm ổ trên lá sen, thân thế mấy năm nay như trôi nổi. Đem so với vườn nhỏ trên núi của ta, thì đã vượt xa rồi (?)."
Thẩm Nguyên Cát
Dật sĩ Thẩm Nguyên Cát tiên sinh, tên là Trinh, người Trường Hưng. Cuối đời Nguyên, ông ẩn ở núi Hoành Ngọc, tự hiệu là "Trà Sơn lão nhân". Đầu đời Minh, ông không làm quan, lấy đá vàng làm bạn, mây trắng làm bè, trước sau không ra. So với những kẻ vẫy là đến, xua là đi, nhân phẩm cách nhau biết bao!
Từ Trọng Do
Đạt sĩ Từ Trọng Do tiên sinh, tên là Duy, người Thuần An. Cuối đời Nguyên, ông đỗ tú tài. Đầu đời Minh, ông không làm quan, tự hiệu là "Tùng Sào cư sĩ". Ông theo nhạc soạn khúc không kém người xưa. Ta từng thấy trong bài "Mãn đình phương" (tên một điệu từ) của ông có câu: "Sương trong bên rào, lá đỏ rừng gò. Uyên Minh từ quan ở Bành Trạch rồi, chẳng thờ vương hầu nữa." Khí tiết cao vời của ông như từ lỗ sáo mà thổi ra.
Hoàng Tử Vận
Xử sĩ Hoàng Tử Vận tiên sinh, tên là Xu, người Hưu Ninh cuối đời Nguyên. Đầu niên hiệu Hồng Vũ, ông bị vời ra làm quan, vì què chân (?) nên được miễn. Người làng gọi ông là "Diệu Quải tiên sinh" (ông thầy chống gậy tài). Cùng thời có Lã Bất Dụng, tự là Tắc Canh, người Tân Xương. Năm Hồng Vũ thứ hai, ông được cử làm giáo dụ (quan dạy học ở trường huyện) ngay tại trường bản xứ. Ông lấy cớ bị điếc mà từ chối, tự hiệu là "Thạch Cổ sơn lung" (người điếc ở núi Thạch Cổ). Hai ông đều coi thường thói đời, không chịu ràng buộc, mang được cái khí tú lệ, kiệt xuất của núi rừng.
Trương Duy Trung
Xử sĩ Trương Duy Trung tiên sinh, tên là Dung, người Từ Khê. Cuối đời Nguyên có loạn binh, kẻ cát cứ cử ông làm sơn trưởng (người đứng đầu thư viện) ở Thượng Ngu, ông không nhận. Đầu đời Minh, nhiều lần được mời mà ông không ra. Ông ẩn dấu nơi khe núi, cất tiếng hát vang giữa đá trắng. Ông vẫn cùng các sĩ đại phu đương thời qua lại thơ rượu, nhưng hễ ai khuyên ra làm quan thì ông khéo léo từ chối. Người ta nói ông giữ tiết mà không dứt hẳn với đời, ở ẩn mà không xa cha mẹ, là hạng người như Quách Lâm Tông (danh sĩ đời Đông Hán, thanh cao không ra làm quan nhưng vẫn giao du với người đời).
Vương Trọng Quang
Dật sĩ Vương Trọng Quang tiên sinh, tên là Tân, người Trường Châu. Ông cùng Hàn Dịch ở huyện Ngô, Vương Lý ở Côn Sơn được gọi là "Ngô Trung tam cao" (ba người thanh cao đất Ngô). Ông lòng dạ u nhàn, phóng khoáng, đặt giường giữa sông khói (?). Ông từng cùng Công Vọng (tức Hàn Dịch) làm thơ nối vần, có câu: "Cũng biết tính lạ khó theo tục, lại mừng thân rảnh chẳng thuộc ai." Xem câu ấy, có thể hình dung họ như rêu khác mà cùng núi (ý mỗi người một vẻ mà chung một chí hướng).
Trần Khắc Xương
Dật sĩ Trần Khắc Xương tiên sinh, tên là Chu, người huyện Mân. Cuối đời Nguyên, ông là người áo vải (dân thường, không làm quan), ở ẩn tại Thạch Đàm. Ông từng tựa vào trúc làm bài ca để nói chí mình: "Trúc dài chừ xanh xanh, trong rỗng chừ ngoài thẳng. Tiết trắng chừ dáng trinh, lạnh nóng chừ một màu. Lạnh lẽo chừ sớm chiều, ta bỏ ngươi thì biết đi đâu (?)."
Lương Bất Di
Dật sĩ Lương Bất Di tiên sinh, tên là Lan, người Thái Hòa. Ông tự hiệu là "Huề Lạc tiên sinh" (ông thầy vui với luống rau). Trâu Trọng Hy nói ông ở ẩn vui đạo, Vương Hy Phạm khen ông nuôi chí nơi vườn gò. Ta thấy ông tự vui ở luống rau phía tây, thong dong có thú của Đào Tiềm, phóng khoáng có ý của Ngụy Dã (ẩn sĩ đời Tống).
Trình Đoàn Tiêu
Xử sĩ Trình Đoàn Tiêu tiên sinh, tên là Tường, người Tân An cuối đời Nguyên. Ông là hậu duệ của Minh Đạo (Trình Hạo, đại nho đời Tống), nhà đời đời truyền lý học (học phái Nho giáo đời Tống, bàn về "lý" tức đạo lý gốc của trời đất và tính người). Đầu niên hiệu Hồng Vũ, vua ra lệnh tìm khắp nơi các ẩn sĩ, có người tiến cử tiên sinh, ông không ra. Mùa xuân năm thứ hai, vua lại tìm các bậc già cả còn sót ở núi rừng để cùng soạn "Nguyên sử", lại có người cử tiên sinh, rốt cuộc ông vẫn không đến. Sau vua xuống chiếu cho các nho thần soạn sách về lễ. Tống Liêm nói: "Không phải Đoàn Tiêu thì không làm nổi." Ông tâu lên, nhưng vua không muốn ép, sai người đến tận nhà hỏi han. Có người khuyên ông ra làm quan, ông cười không đáp, chỉ nói: "Tước người ban không quý bằng tước trời ban, công danh sao cao bằng danh đạo!" (theo Mạnh Tử, nhân nghĩa trung tín là tước trời, chức quan do người phong là tước người). Từ đó ông ẩn sâu không ra. Triều đình so ông với các bậc ở Thương Sơn (bốn ông già ẩn ở núi Thương Sơn thời Hán, không chịu ra làm quan).
Từ Phương Chu
Dật sĩ Từ Phương Chu tiên sinh, tên là Phảng, người Đồng Lư cuối đời Nguyên. Tính ông thích thơ từ, dựng nhà trên bờ sông, nước, trúc, mây, khói giúp ông ngâm vịnh. Bấy giờ Lưu Bá Ôn (Lưu Cơ, mưu thần của Minh Thái Tổ) được vời ra, mời ông cùng đi. Phảng khoác áo tơi lên gặp (?), rót rượu làm thơ rồi từ biệt.
Hàn Công Vọng
Xử sĩ Hàn Công Vọng tiên sinh, tên là Dịch, người đất Ngô, sinh vào niên hiệu Chí Thuận đời Nguyên. Lớn lên ông ham đọc sách, không sách gì không xem. Thuở nhỏ mắt ông có tật, gieo quẻ được quẻ Mông (một quẻ trong Kinh Dịch, nghĩa là mờ tối, non dại). Biết bệnh không chữa được, ông bèn đề biển phòng mình là "Mông Trai". Khoảng niên hiệu Hồng Vũ, ông dứt ý làm quan. Quận thú (quan đứng đầu một quận) Diêu Thiện ép muốn gặp, Dịch bèn bơi thuyền vào Thái Hồ, qua lại giữa khói sóng tự vui. Diêu than rằng: "Hàn tiên sinh đúng là người chỉ nghe được tên mà không thấy được mặt."
Triều Minh
Tiêu Thủy Mô
Đạt sĩ Tiêu Thủy Mô, tên là Mưu, người Giang Âm. Ông là bạn cũ của Minh Thái Tổ. Khi vua đóng đô ở Nam Kinh, ngày ngày nhớ đến ông, nhiều lần xuống chiếu mà ông không đến. Vua sắp sai sứ đi tìm thì Mưu bỗng gánh gà, lợn, rượu quê theo ngự đạo (đường dành riêng cho vua) mà vào. Vua mừng ông đến, giao các thứ ấy cho Quang lộc tự (cơ quan lo yến tiệc, ăn uống trong cung) làm cỗ, cùng uống rất vui. Trước tiệc, vua đưa ra ba chiếc đai vàng, bạc, sừng, bảo ông tự chọn để phong quan theo đó. Mưu chọn chiếc đai sừng, nên được trao chức thiên hộ (quan võ chỉ huy một nghìn quân). Chẳng bao lâu, ông đi thẳng ra cửa Cao Kiều, treo mũ đai lên cây rồi bỏ đi.
Tôn Thái Sơ
Dật sĩ Tôn Thái Sơ tiên sinh, tên là Nhất Nguyên, người đầu đời Minh. Phong thái ông tuấn tú, tung tích kỳ ảo, đội khăn đen, mặc áo kép trắng, mang theo sáo sắt và bầu hạc. Phong cách cao vời của ông đến đâu, sĩ đại phu đều nghiêng lòng đến đó. Ông từng ở trên đỉnh núi Thái Bạch, xưng là "Thái Bạch sơn nhân". Ông lại từng sang tây vào núi Hoa, xuống nam vào núi Hành, sang đông lên núi Thái, lên bắc lên núi Y (Y Vu Lư). Sau ông xuống nam tìm đến đất Ngô Hội, thường ở lại lâu không đi. Ông cùng Lưu Lân, Long Khoan, Lục Côn, Ngô Huyền được gọi là "Thiều Khê ngũ ẩn" (năm người ẩn ở Thiều Khê).
Vương Đình Khuê
Dật sĩ Vương Đình Khuê tiên sinh, tên là Củng, người Thường Thục đầu đời Minh. Ông chọn đất làm nhà ở phía bắc núi Ngu, trên khe Tiêu, trồng vạn cây trúc, thong dong trong đó. Hứng thú của ông thanh mát, lòng thơ phiêu diêu, người ta nói như trăng thu mây xuân, khiến người ngưỡng mộ.
Vương tiên sinh
Đạt sĩ Vương tiên sinh vì giữ tiết trung mà giấu tên mình. Đầu niên hiệu Vĩnh Lạc, ông ngụ ở Đông Sơn, huyện Đông Dương, phủ Kim Hoa, tự hiệu là "Đại Ngai Tử" (gã khờ lớn). Dung mạo ông khôi ngô, kiến thức vượt người. Ông chỉ khoác áo vải gai, đội nón, không mặc áo thường, ngày ngày lang thang các làng phía nam núi, hát ngông cuồng tự vui. Người cùng ông ăn uống chơi bời đều không biết họ tên ông. Chỉ khi ở với người họ Vương, ông gọi họ là "anh cùng họ", nên người ta gọi ông là Vương tiên sinh. Ông từng bảo người trong làng: "Ngày sau ta mất, chỉ xin liệm xác ta, treo lên ngọn cây là đủ." Bấy giờ ông còn có hiệu là "Ngọc Hoa sơn tiều" (người đốn củi núi Ngọc Hoa). Trương Tam Phong nghe chuyện, than rằng: "Đây là bề tôi sót lại của Kiến Văn." (Kiến Văn là vua Minh Huệ Đế, bị chú là Yên vương, tức vua Vĩnh Lạc, cướp ngôi.)
Từ Diên Chi
Dật sĩ Từ Diên Chi tiên sinh, tên là Bá Linh, tự hiệu là "Thác Quan Tử" (người đội mũ bẹ măng), người Tiền Đường. Ông bẩm tính nhanh nhạy, sách xem qua không quên. Có điều tính tình ông buông thả, không câu nệ tiểu tiết. Tiếp khách, ông thường để chân trần, đầu trần, áo trong không buộc dây, đi thì xộc xệch tuột xuống, nhiều người cười. Sĩ đại phu mến tiếng tìm đến, gặp một lần rồi ngại qua lại. Nhưng tài lớn chí cao của ông rốt cuộc không thể lấp đi được. Tính ông ưa lánh đời thong dong, lại càng giỏi gảy đàn. Ông soạn các sách "Đại âm chính phổ", "Túy đào giai thú", "Hương đài tập", "Đàm tinh tuyển", "Cựu vũ đường cảo". Há chẳng phải người bên ngoài quê mùa mà bên trong văn nhã sao?
Vương Nguyên Phu
Xử sĩ Vương Nguyên Phu tiên sinh, tên là Phùng, người Lạc Bình, châu Nhiêu. Ông thông suốt kinh sử, nghiên cứu tinh tường lý học. Triều đình nhiều lần triệu, ông không đến. Ông ở sâu trong hang núi, hòa nhã đạm nhiên. Đầu niên hiệu Tuyên Đức, ông lại được triệu kiến theo diện minh kinh (người thông hiểu kinh sách, một khoa tiến cử), nhưng ra sức từ chối, về nhà. Ông viết "Ngôn hành chí" cùng nhiều sách khác. Người học gọi ông là "Tùng Ổ tiên sinh".
Du Cổ Chương
Dật sĩ Du Cổ Chương tiên sinh, tên là Hàng Chi, người Phú Dương. Ông lánh đời thong dong nơi vườn gò, tiếng tăm vang khắp nơi. Quan lại đến Chiết Giang làm việc đều mong được thấy mặt ông cho thỏa. Khoảng niên hiệu Chính Thống, các quan phiên niết (Bố chính sứ và Án sát sứ, quan coi hành chính và hình án của một tỉnh) trước sau dâng sớ tiến cử, ông không ra. Người thân có ai khuyên, ông lấy cớ bị điếc mà từ. Ông dạo chơi núi đầm, có khi nói chuyện với cây đá như người điên, người ta rốt cuộc không ai tin ông. Một hôm, ông Ngô ở Hòa Châu lại muốn tiến cử, tiên sinh bèn làm thơ ra sức từ chối. Thơ rằng: "Đường mây xanh có lối, nhớ tình áo bào lụa (điển Tu Giả tặng áo bào cho bạn cũ là Phạm Thư, ý nhớ tình xưa); xa xôi, Hòa Châu nhọc lòng thảo tờ tiến cử. Ngựa hèn khó theo kịp ngựa nghìn dặm, tiếng hão e làm lỡ Cửu Phương Cao (người giỏi xem ngựa thời Xuân Thu, ví người biết chọn nhân tài). Kê Khang tự biết mình lười theo thời; người ẩn núi Thiếu Thất (chỉ Lý Bột đời Đường, hai lần được vời mà không ra) ai bảo là đòi giá cao? Dù hơi ấm có làm động ống luật của Trâu Diễn (điển Trâu Diễn thổi sáo làm đất lạnh ấm lại, ví ơn tiến cử), thì gió thu đã làm hai mái tóc mai tiêu điều rồi."
Từ Miễn Nhân
Xử sĩ Từ Miễn Nhân tiên sinh, tên là Thứ, người Ninh Ba. Khoảng niên hiệu Chính Thống, ông nổi tiếng về cổ văn. Những người ham văn ở Dũng Đông đều đến cửa ông học. Tiên sinh ở giữa núi đầm, phàm là kẻ cầu danh, dù là bạn cũ, ông cũng không quấn quýt. Trong đám thiếu niên, ai mến việc ở ẩn thì ông khen: "Tóc xanh với núi xanh, vừa đẹp soi nhau. Nhan, Mẫn, Y, Chu (Nhan Hồi, Mẫn Tử Khiên là học trò Khổng Tử không ra làm quan; Y Doãn, Chu công là bậc hiền ra giúp nước) mỗi người làm theo điều mình cho là phải mà thôi." Sau đó nhà nước nhiều lần triệu, ông đều không theo. Ông dời nhà về Hàng Châu, viết sách cho đến hết đời.
Hứa Đạm Sơ
Cư sĩ Hứa Đạm Sơ tiên sinh là một ông lão ở Ngụy Khê. Khoảng niên hiệu Chính Thống, ông đã chín mươi tuổi, bỗng bỏ nhà đi học đạo, không biết đi đâu. Bạn cùng tuổi của ông là Thạch Nội Hàm, người Đồng Thành, ở Thạch Đường phía bắc thành, thọ một trăm lẻ ba tuổi, con đông cháu đúc. Đến ngày tròn trăm tuổi, ông làm thơ nhớ Đạm Sơ: "Cùng thức canh đêm Canh Thân, người nay ở đâu? Cùng sinh năm Giáp Ngọ, mình ta riêng ngâm thơ." (Đạo gia có tục thức trắng đêm Canh Thân để ngăn ba con trùng trong người lên trời tâu tội.) Ông ấy cũng là Tiển Khanh (tức Bành Tổ, người sống rất thọ trong truyền thuyết) của đời Minh vậy.
Thẩm Khải Nam
Dật sĩ Thẩm Khải Nam tiên sinh, tên là Chu, người Trường Châu. Khoảng niên hiệu Cảnh Thái, ông được cử theo diện hiền lương (người hiền đức ngay thẳng, một diện tiến cử) để ứng chiếu, nhưng ra sức từ chối không đi. Hiệu là "Thạch Điền ông". Ngoài thơ văn, ông càng giỏi vẽ đá, nét vẽ cao cổ, thanh kỳ, bút mực giống hệt nhân phẩm.
Phương Nguyên Tố
Dật sĩ Phương Nguyên Tố tiên sinh, tên là Thái Cổ, người Lan Khê, tự hiệu là "Hàn Khê Tử". Ông thanh thoát ung dung, vượt hẳn người thường. Có người hỏi: "Tiên sinh làm việc gì?" Ông đáp: "Muôn quyển sách vở cho qua ngày tháng, một khúc sông cùng cò âu sớm chiều."
Trình Thúc Bằng
Dật sĩ Trình Thúc Bằng tiên sinh, tên là Huyền Phụ, người huyện Hấp. Ông ca hát giữa rừng suối, không cầu hiển đạt. Người cùng ấp chỉ biết Lý Hiến Cát (Lý Mộng Dương, văn sĩ nổi tiếng đời Minh) mà không biết có Thúc Bằng, ông vẫn vui vẻ. Ông tự hiệu là "Long Cốc đạo nhân".
Tần Trọng Phu
Dật sĩ Tần Trọng Phu tiên sinh, tên là Thích, người Vô Tích. Ông rất hiếu thảo. Cha ông là Tu Kính công bỗng đau tim, Trọng Phu chích máu ở ngực hòa rượu cho cha uống. Mẹ ông họ Ân bị thương ở gối, ông mút vết thương thì khỏi ngay. Quận huyện tâu việc này lên, vua xuống chiếu nêu cửa nhà ông là "Hiếu tử". Khi Thái Lăng (tức vua Minh Hiếu Tông) lên ngôi, ông được ban mũ đai. Ông từng dựng nhà Khê Sơn Thanh Hứng, gác Thanh Viễn, lại làm đình phía sau gọi là "Địch Phiền" (rửa sạch phiền muộn). Bài thơ "Dạo bước cầu khe" có thể xem như bức chân dung của Trọng Phu. Thơ rằng: "Quét gác xem sách hứng chưa tàn, bóng xanh ngày trong càng thêm nhàn. Gậy lê đỡ ta dạo cầu khe, ngắm hết núi mười dặm phía nam hồ."
Đổng La Thạch
La Thạch Đổng tiên sinh, tên là Vân, người Hải Ninh, nổi tiếng giỏi thơ trong giang hồ. Năm sáu mươi tuổi, ông đến Cối Kê gặp Dương Minh (Vương Thủ Nhân, đại nho đời Minh), cùng ngài trò chuyện liền mấy ngày đêm, rồi xin làm đệ tử, Dương Minh không nhận. Vân về nhà, dệt một tấm lụa làm lễ ra mắt, nói: "Lòng thành của Vân chất chứa như những sợi tơ này." Thế là được nhận, ông lạy thầy rồi theo học. Con em trong nhà gọi ông về, nói: "Sao đã già rồi còn tự làm khổ mình thế?" Ông đáp: "Ta theo điều ta ưa thích mà thôi." Nhân đó ông hiệu là "Tòng Ngô đạo nhân" (người theo điều mình ưa).
Ngô Khang Trai
Xử sĩ Ngô Khang Trai tiên sinh, tên là Dữ Bật, người Sùng Nhân. Ông đến kinh sư, theo Dương Phổ học, thấy được nguồn gốc học phái Y Lạc (học phái của anh em Trình Hạo, Trình Di ở vùng sông Y, sông Lạc), liền có chí kết bạn với người xưa. Ông cho rằng thánh hiền ắt có thể học theo, bèn thu giữ thân tâm, xướng minh lý học. Năm Thiên Thuận thứ hai, vua xuống chiếu vời ông đến điện Văn Hoa, trao chức Tả dụ đức ở Tả xuân phường (chức quan lo dạy dỗ, khuyên can thái tử), ông không nhận. Vua muốn ép ông nhận chức, ông từ chối cả ba lần. Rồi ông cáo bệnh về, đóng cửa giảng học, người theo học hơn nghìn người. Hiệu là "Khang Trai cư sĩ".
Lâu Khắc Trinh
Xử sĩ Lâu Khắc Trinh tiên sinh, tên là Lượng, người Thượng Nhiêu. Thuở trẻ ông theo học Ngô Khang Trai. Học thuyết của ông lấy việc thu lại cái tâm buông thả làm cửa vào "cư kính" (giữ lòng kính cẩn, chuyên nhất). Ông lấy "cần gì nghĩ, cần gì lo" (lời Kinh Dịch, ý không lo nghĩ vẩn vơ) và "chớ quên, chớ giúp" (lời Mạnh Tử: nuôi khí không được bỏ quên, cũng không được gượng ép cho nó lớn nhanh) làm yếu chỉ của cư kính. Vương Dương Minh từng theo học ông. Hiệu là "Nhất Trai tiên sinh".
Trần Bạch Sa
Đạt sĩ Trần Bạch Sa tiên sinh, tên là Hiến Chương, người Tân Hội, Quảng Đông. Ông đỗ thi hương xong liền ở ẩn không ra. Nghe tin Ngô Khang Trai ở Giang Tây giảng học tại Lâm Xuyên, ông bỏ cái học cũ mà theo học. Ông dạy người không dựa vào lời nói văn tự, lấy việc giữ tĩnh làm đầu, tùy chỗ mà tự mình thể nghiệm lẽ trời, cốt yếu ở chỗ chớ quên, chớ giúp. Ông lại nói: "Người học lấy tự nhiên làm gốc, lấy quên mình làm lớn, lấy không ham muốn làm chỗ tột cùng." Bố chính sứ (quan đứng đầu hành chính một tỉnh) Bành Thiều và Tổng đốc Chu Anh nghe tiếng ông, cùng dâng sớ tiến cử, xin lấy lễ mời ông ra. Thượng thư bộ Lại là một người nọ nói rằng theo lệ thì Hiến Chương phải chờ tuyển chọn, không phải hạng ẩn sĩ, cần gì phải mời. Bèn triệu ông về kinh, bắt dự thi ở bộ Lại. Hiến Chương cáo bệnh không đến, xin về nuôi mẹ, nên được trao chức Kiểm thảo (chức quan trong viện Hàn lâm, lo biên soạn, hiệu đính sách sử). Từ đó về sau, nhiều lần được triệu ông vẫn không ra.
Tiết Kính Hiên
Đạt sĩ Tiết Kính Hiên tiên sinh, tên là Tuyên, tự là Đức Ôn, người Hà Tân, Sơn Tây. Ông đỗ tiến sĩ, làm quan đến Lễ bộ thị lang (phó quan đứng đầu bộ Lễ). Khoảng niên hiệu Thiên Thuận, ông ở Nội các được mấy tháng, thấy bọn Thạch Hanh nắm quyền, bèn than: "Người quân tử thấy điềm thì hành động, không đợi hết ngày." Rồi ông xin thôi quan về, ẩn trong núi Long Môn. Học thuyết của ông lấy việc khôi phục bản tính thiện vốn có làm chủ, bồi dưỡng sâu kín, lời nói việc làm đều đáng làm khuôn phép. Ông viết "Độc thư lục" hai mươi quyển, người học tôn theo.
Trương Hải Quan
Dật sĩ Trương Hải Quan tiên sinh, tên là Tích, người Tiền Đường. Năm Nhâm Ngọ niên hiệu Thiên Thuận, ông đỗ thi hương, nhưng thi hội mùa xuân ở kinh đô thì không đỗ, được trao chức giáo dụ Sơn Âm, rồi chẳng bao lâu lui về rừng suối. Nhà ông có mấy cây trúc, ông dựng đình ở giữa, đặt tên là "Y Tục" (chữa bệnh tục), lại tự viết bài ký để ca ngợi. Đại lược nói: "Cái chí lui về nhàn của ta đã không thể chữa được, nên ta treo mũ ở cửa Thần Vũ (điển Đào Hoằng Cảnh treo mũ áo ở cửa Thần Vũ để từ quan), gần hai mươi năm (?). Rồi ta làm ông lão làm vườn ở nhà, trồng mấy trăm cây trúc, cây nào cũng đâm roi giữ đốt. Nhân đó ta dựng một đình nhỏ ở giữa, sáu cột, lợp tranh, lấy ý mộc mạc. Ngồi trong đình này, tiếng trúc trong như ngọc reo, chữa cho tai khỏi ồn ào; hương thơm thoang thoảng, chữa cho mũi khỏi mùi tiền; lá chụm thêm biếc, chữa cho mắt khỏi bụi trần; măng làm món ăn kèm trà, chữa cho miệng khỏi thói tham ăn; lòng rỗng mà đốt cứng, lại chữa được cho kẻ tự mãn mà mất tiết tháo. Nhân lấy ý thơ của Pha lão (Tô Đông Pha, có câu 'không có trúc khiến người tục'), đặt tên là đình Y Tục. Ôi! Đời có những kẻ nhà rường cột vẽ mà chủ nhân thì tục, sao không ghé qua đình này một lần!"
Kim Nguyên Ngọc
Dật sĩ Kim Nguyên Ngọc tiên sinh, tên là Tông, người Thượng Nguyên. Ông từng dạo núi Xích Thành ở Chiết Giang, quanh quẩn không nỡ rời, nhân đó tự hiệu là "Xích Thành sơn nông". Lúc ở nhà, ông thường huýt dài, mắt nhìn trong vắt về nơi xa (?), người ta không dò được lòng ông. Ông đối với mình và với người đều cao thượng, giản dị, thuần khiết. Ông cùng Sử Si Ông được gọi là "Kim Lăng nhị ẩn" (hai người ẩn ở Kim Lăng). Si Ông tên là Trung, tính hào sảng, không thờ kẻ quyền quý, tự hiệu là "Si Ông" (ông già khờ), đặt tên lầu mình ở là "Ngọa Si".
Đường Bá Hổ
Đạt sĩ Đường Bá Hổ tiên sinh, tên là Dần, người đất Ngô. Ông đỗ giải nguyên (đỗ đầu kỳ thi hương) vùng Nam Kỳ (vùng quanh Nam Kinh), nhưng vì bị oan mà bị cấm làm quan, bèn sống phóng túng, nhưng vẫn ra vào giữa trời và người (?). Thần Hào (Ninh vương Chu Thần Hào) mến tiếng mời ông. Dần đoán Hào có chí làm phản, giả điên để thoát thân. Thú vị kỳ lạ tràn trề, ông khi gửi vào thơ, khi gửi vào tranh; văn thái phong lưu rạng khắp Giang Tả. Ông khắc ấn đá đề "Giang Nam đệ nhất phong lưu tài tử". Về già ông quy y đạo Phật, tự hiệu là "Lục Như cư sĩ" (lấy ý kinh Kim Cương: mọi sự đều như mộng, như huyễn, như bọt, như bóng, như sương, như chớp).
La Đạt Phu
Đạt sĩ La Đạt Phu tiên sinh, tên là Hồng Tiên, người Cát Thủy. Ông đỗ đầu tiến sĩ, làm Tán thiện (chức quan ở Đông cung, giúp dạy dỗ thái tử). Ông dâng sớ xin định trước nghi lễ triều kiến cho Đông cung (thái tử), trái ý vua nên bị cách chức về, ở ẩn không ra. Ông mở một động đá để ở bên trong, làm nửa chiếc giường, ngồi lặng ba năm, có thể biết trước việc. Ông từng nói: "Không được lấy cái thấy hư không làm chỗ đắc. Phải ngày ngày thu giữ, không để thói quen nhiễm từ sau khi sinh ra nhân dịp ngấm ngầm phát ra, thì mới không phụ một đời."
Triệu Hoài Hiến
Dật sĩ Triệu Hoài Hiến tiên sinh, tên là Kim, người áo vải ở Ô Trình. Thời Chính Đức, vua xuống chiếu vời, ông không ra. Người đến cửa nhà ông như vào chốn núi sâu khe thẳm (?). Ông thường ngồi một chiếc thuyền nhỏ, ra vào sông hồ, vui say tự lạc. Hai vị thượng thư Nam Viên, Nhược Khê lập hội núi Hiện, đến tận nhà mời ông vào hội, ông không chịu. Bình sinh ông dưỡng sinh thanh tĩnh, an nhiên. Năm chín mươi tuổi, ông tự viết văn tế và câu đối viếng mình, rồi không bệnh mà mất.
Thẩm Tử Đăng
Dật sĩ Thẩm Tử Đăng tiên sinh, tên là Sĩ, người Hàng Châu, con của Hình bộ thị lang Thẩm Nhuệ đời Minh. Thân ở nhà quyền quý mà chí mến sự thanh cao chân thật. Ông mặc áo quê ở trong núi, cất tiếng huýt dài vang vọng, tự hiệu là "Thanh Môn sơn nhân". Nêu việc này để khuyên răn con em nhà thế tộc ham mê phù hoa.
Trần Kỳ Ủy
Dật sĩ Trần Kỳ Ủy tiên sinh, tên là Thể Văn, người Giang Âm. Ông dựng nhà làm ruộng ở phía tây ngoại thành, có mấy chục mẫu ruộng, gắng sức cày cấy mà ăn. Khách đến ông ắt bày rượu, rượu say thì làm thơ. Thơ có câu: "Được cá liền mua rượu, có rượu hãy giữ người. Như thế đã là vui, cần gì khổ vì nghèo. Không cá cũng không rượu, nên làm chủ chẳng nên làm khách. Như thế liền nằm khểnh, lo gì chẳng tới sáng!" Có thể gọi là lời của người thông đạt. Cùng thời có những sơn nhân xưng là Ngũ Nhạc, Thập Nhạc, đều lấy thân áo vải mà bắt chước khí phái quan lại, thật đáng khinh nhất. Trong chốn đồng ruộng có người như ông, mới gần với sự chân thật.
Cố Anh Ngọc
Đạt sĩ Cố Anh Ngọc tiên sinh, tên là Lật, người Thượng Nguyên. Ông làm quan đến Phó sứ (phó quan đứng đầu một đạo, coi việc hình án hoặc học chính), liền về ẩn ở Bạch Hạ (tức Nam Kinh). Có người bảo ông xin thôi quan quá sớm, lấy gì lui về giữ được thanh liêm. Ông đáp: "Nếu túi quan có của, ấy chính không phải là cách giữ thanh liêm." Ông ngồi nằm trong một lầu nhỏ, biển đề "Hàn Tùng". Ông từng dạy trẻ học để tự nuôi mình. Tông bá (tức Lễ bộ thượng thư) Hoắc Vị Nhai muốn lấy trăm mẫu ruộng của một ngôi chùa bỏ hoang giúp ông, ông từ chối không nhận. Ông giữ cảnh nghèo vững vàng như thế.
Chu Quân Tá
Đạt sĩ Chu Quân Tá tiên sinh, tên là Gián, người Nhạc Thanh, Ôn Châu. Ông làm quan đến Phó sứ, liền từ chức về. Ông dựng nhà ở núi Nhạn Đãng, thong dong có vẻ ngoài cõi trần. Có người khuyên ông ra núi, ông nói: "Há lại đem năm đấu gạo (lương quan ít ỏi, điển Đào Uyên Minh) đổi lấy năm thứ báu của ta!" Năm thứ báu là trà Long Thu, trúc Kỳ Âm, cỏ Kim Tinh, củ mài và cá Quan Hương. Cả năm thứ đều là sản vật núi Nhạn.
Từ tiên sinh
Đạt sĩ Từ tiên sinh, tên là Xương, người Sùng An đất Mân (Phúc Kiến). Ông dốc lòng vào lý học, theo diện minh kinh làm Huấn đạo (quan dạy học ở trường huyện) ở Phủ Điền. Cha mẹ mất, ông về quê; mãn tang rồi không ra nữa. Có người khuyên ông ra làm quan lần nữa, Xương khóc nói: "Ta vì đấu thăng bổng lộc là mong nuôi cha mẹ. Nay cha mẹ không còn để nuôi, làm quan làm gì?" Rồi ông dựng nhà trong núi Vũ Di, ẩn sâu không ra.
Lai Hĩ Tiên
Đạt sĩ Lai Cù Đường tiên sinh, tên là Tri Đức, tự là Hĩ Tiên, người Lương Sơn đất Thục. Ông có đức hạnh rất tốt. Thời Gia Tĩnh, ông đỗ thi hương, rồi về nuôi cha mẹ không ra. Học thuyết của ông lấy trí tri (tìm hiểu đến tận cùng để biết) làm gốc, lấy việc giữ gìn luân thường đạo người làm cốt. Quan sở tại dâng sớ tiến cử, ông được trao chức Đãi chiếu (chức quan chờ vua sai bảo) ở viện Hàn lâm, nhưng không đi. Bình sinh ông viết sách rất nhiều, riêng việc chú giải Kinh Dịch là dồn hết tâm lực. Trước ông đọc Dịch ở thảo đường núi Phủ, sáu năm mà không thấy lối vào. Ông bèn đi xa, ở trong núi sâu Cù Đường thuộc huyện Vạn, nghiền ngẫm đi nghiền ngẫm lại, quên ăn quên ngủ. Lâu sau ông bỗng thông suốt, tích hai mươi chín năm mới thành sách. Từ đó về sau ông xem trời đất, xét lẽ tạo hóa, không va chạm với vật gì, chỉ thong dong tự đắc mà thôi.
La Chỉnh Am
Xử sĩ La Chỉnh Am tiên sinh, tên là Khâm Thuận, tự là Doãn Thăng, người Thái Hòa, Giang Tây. Triều đình nhiều lần xuống chiếu, ông không ra. Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh, triều đình lại vời ông làm Lại bộ thượng thư, ông cũng cố từ. Bấy giờ Trương Thông, Quế Ngạc nắm quyền, Chỉnh Am ở núi đóng cửa, dốc lòng vào cái học cách vật trí tri (xét đến cùng lẽ của sự vật để mở mang hiểu biết). Ông từng nói: "Lập thân hành đạo, trước hết phải phá được cửa ải giữa nghĩa và lợi, nếu không thì rối ren đến cùng." Ông soạn "Khốn tri ký".
Tạ Tử Bội
Đạt sĩ Tạ Tử Bội tiên sinh, tên là Đình, người Phú Thuận. Ông đỗ tiến sĩ đời Gia Tĩnh, làm Thiêm sự (chức quan phụ tá ở ty Án sát) Chiết Giang, rồi về nuôi cha mẹ không ra. Đầu niên hiệu Vạn Lịch, tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh) Tăng Tỉnh Ngô tâu rằng Đình ở ẩn ba mươi năm, viết sách vui đạo, nên ban thêm chức quan ở kinh để khích lệ người ở núi rừng. Vua xuống chiếu tặng ngay tại nhà chức Thái bộc thiếu khanh (phó quan Thái bộc tự, cơ quan coi xe ngựa của vua). Người đương thời gọi ông là "Thái bộc trong núi".
Lục Tử Truyền
Đạt sĩ Lục Tử Truyền tiên sinh, tên là Sư Đạo, người Trường Châu. Ông đỗ tiến sĩ đời Gia Tĩnh. Vừa làm quan ở Nghi bộ (tức bộ Lễ), ông liền xin về nuôi cha mẹ, lúc ấy chưa tới ba mươi tuổi. Ông đóng cửa không tiếp khách hơn ba mươi năm, tự tay chép mấy nghìn quyển sách. Ông phong lưu nho nhã, được người đời tôn sùng; còn sự thanh cao mến đạo của ông thì người khác càng không làm được.
Lý Ấn Nam
Dật sĩ Lý Ấn Nam tiên sinh, tên là Ứng Ky, tự là Tử Kỵ, người Ma Thành, Hoàng Cương. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch, đời chuộng luật lệ hà khắc, ông bèn làm ông lão làm vườn, không ra. Bấy giờ thuế ở hai Quảng (Quảng Đông, Quảng Tây) tăng liên tiếp, dân nam bắc nhiều người mặt xanh xao như màu rau. Ấn Nam làm bài "Lão phố ngâm" (bài ngâm của ông lão làm vườn): "Than ôi vườn hỡi, ta với ngươi còn đây; than ôi sâu hỡi, chớ cắn rễ rau ta. Cháo thịt, cháo thịt (điển vua Tấn Huệ Đế nghe dân đói, hỏi sao không ăn cháo thịt), ấy là thứ người trên ăn, chẳng phải thứ hợp với kẻ quê mùa." Người nghe đều thở dài. Ông từng đào được dưới lưỡi cuốc một pho tượng thần rồng, sớm tối thành kính thờ phụng. Bỗng ông mộng thấy một vị mặc giáp vàng, mặt xanh biếc, nói chuyện với ông một lúc. Từ đó ông đoán việc tương lai, ứng nghiệm như tiếng vang. Một hôm ông bảo em và con: "Nay ba giặc lớn ở Thục đã dẹp xong. Người hiền thì lánh đời, kém hơn thì lánh đất." Rồi ông cõng tượng thần ấy đi, ẩn tích vào đất Xuyên (Tứ Xuyên).
Ngu Trường Nho
Đạt sĩ Ngu Trường Nho tiên sinh, tên là Thuần Hy, người Tiền Đường. Ông đỗ tiến sĩ đời Vạn Lịch, làm Chủ sự (chức quan coi việc một ty trong bộ) ở bộ Lại. Thôi quan về, ông được cảnh đẹp Cát Lĩnh, Thê Hà, xông khói đi guốc, suốt ngày vui say. Hoàng Ngụ Dung viết truyện ông rằng: "Lấy Nho làm việc làm, lấy Huyền (đạo Lão) làm công phu tu luyện, lấy Thiền làm chỗ quy về, lấy núi sông làm chỗ gửi lòng, lấy văn chương làm trò chơi." Câu ấy thật đủ gói trọn một đời ông.
An Ngã Tố
Đạt sĩ An Ngã Tố tiên sinh, tên là Hy Phạm, người Vô Tích. Ông làm Chủ sự bộ Lại, vì nói thẳng mà bị bãi quan về. Ông đóng cửa không ra; khi ra thì đi một chiếc thuyền, vẽ hình các danh hiền như Đào Nguyên Lượng (Đào Uyên Minh), Trương Quý Ưng, Tô Đoan Minh (Tô Đông Pha), Mễ Nam Cung (Mễ Phất) lên cửa sổ làm bạn khói nước, thả thuyền tùy ý đi đâu thì đi, vui đến quên về.
Diêu Công Thụ
Đạt sĩ Diêu Công Thụ tiên sinh, tên là Thụ, người Gia Thiện. Ông từ chức Ngự sử (quan can gián vua và đàn hặc quan lại) ra làm tri phủ phủ Bản Ninh (?), rồi thôi quan về. Ông làm chiếc thuyền gọi là "Thuyền cầu vồng trăng sông biếc", qua lại vùng Ngô Việt, người trông thấy như người cõi tiên. Ông dựng đình quán ở nhà, gọi là "Đan Khâu", người ta gọi ông là "Đan Khâu tiên sinh".
Chu Thúc Đại
Xử sĩ Chu Thúc Đại tiên sinh, tên là Dịch, người Kim Xỉ đất Điền (Vân Nam). Nhỏ ông đã thông minh khác thường, lớn lên càng điềm đạm nghiêm trang. Học vấn của ông một lòng lấy việc "biết dừng" (theo sách Đại học: biết chỗ nên dừng thì tâm mới định) làm chỗ quy về. Ông gắng sức cày ruộng nuôi mẹ, không vướng vào quyền thế danh lợi. Ông từng gặp một đan sĩ (người luyện thuốc tiên) muốn truyền thuật cho mình. Dịch nói: "Nhiều vàng để làm gì! Nội đan (luyện tinh, khí, thần trong thân để thành tiên) sao bằng ít ham muốn! Ngoại đan (luyện thuốc tiên, luyện vàng từ khoáng vật trong lò) sao bằng tiết kiệm! Ông thôi đi! Ta là đạo sĩ của nhà Nho, lấy tinh túy mà dùng rộng đã lâu rồi."
Lục Tự Đoan
Đạt sĩ Lục Tự Đoan tiên sinh, tên là Trừng Nguyên, người Bình Hồ. Ông đỗ tiến sĩ năm Ất Sửu niên hiệu Thiên Khải, làm quan đến Viên ngoại lang. Vì không theo phe Đông Lâm (phái sĩ phu cuối đời Minh, khởi từ thư viện Đông Lâm), ông bị khảo xét rồi cho thôi việc ở nhà. Tờ sớ kín ông dâng lên đại lược nói: "Thần cam chịu ít người giúp, đứng một mình, làm kẻ tiểu nhân cố chấp, quyết không nương cỏ dựa cây làm kẻ quân tử giả hiệu." Từ đó ông bị phe Đông Lâm ghét, bài xích rất dữ. Mất một chức quan, ông huýt dài mà về, ấy là hạng người cuồng giản đời xưa (cuồng: chí lớn, hăng hái tiến lên; giản: giữ mình, không chịu làm điều xấu). Mỗi lần thấy nhà ven khe có cầu nhỏ nước chảy, ông thường quanh quẩn hồi lâu không nỡ rời.
Văn Ẩn Lân
Dật sĩ Văn Ẩn Lân tiên sinh, tên là Long, người huyện Ngân. Ông gửi lòng nơi cao xa, nương thân dưới mái tranh cổng gỗ. Mỗi khi gió thổi ngoài rặng trúc, mây lạnh dưới gốc tùng, ông liền được thỏa cái thú quê mùa thanh vắng. Có người khen thơ ông như nhà ven khe, bàn cong cửa thưa, mãi cùng mây nước đùa màu. Ta thì nói tính tình ông cũng như thế.
Trần Trọng Thuần
Dật sĩ Trần Trọng Thuần tiên sinh, tên là Kế Nho, hiệu là Mi Công, người Hoa Đình. Vừa đến tuổi tráng niên, ông liền bỏ danh vọng, học theo việc ở ẩn. Ông dựng nhà ở phía nam núi Tiểu Côn, mua thuyền chở sách, xưng là "kẻ đi câu không tên". Mỗi khi áo tơi lạnh dưới trăng, sáo sắt trong giữa sương, người ta thấy Trương Chí Hòa, Lục Thiên Tùy (hai ẩn sĩ đời Đường, sống trên sông nước) cách người chưa xa.
Ân Phương Thúc
Dật sĩ Ân Phương Thúc tiên sinh, tên là Trọng Xuân, người Tú Thủy. Ông tự cày ở Nam Thôn vùng Vĩnh Lạc (?), vui vẻ tự lạc. Ông chính là người mà Trần Trọng Thuần nói đến: "Lại mến ông xử sĩ họ Ân đầu bạc, giữa tiếng chim cu một mình cày ruộng." Tường lau, nhà tranh của ông không che nổi gió mưa. Ông mến cách làm người của Vương Tích (ẩn sĩ đầu đời Đường, hiệu Đông Cao Tử), nên cũng tự hiệu là "Đông Cao Tử". Lúc rảnh việc nông, ông làm nghề thuốc. Được tiền, ông ra chợ mua những sách rách nát về đọc.
Chu Bạch Dân
Dật sĩ Chu Bạch Dân tiên sinh, tên là Lộ, người đất Ngô. Ông mang khí chất khác thường, từng một mình đi Hoàng Sơn, đi xa tìm núi Tung, núi Hoa. Đầu niên hiệu Sùng Trinh, ông cưỡi lừa vào kinh, muốn dâng bài phú tụng, không thành nên về. Ông dựng nhà dưới đỉnh Liên Tử núi Hoa, phía tây quận, tự tay múc nước giã gạo, không muốn gặp kẻ quyền quý. Bấy giờ ông cùng Vương Giới Am, Triệu Phàm Phu được gọi là "Ngô hạ tam cao" (ba người thanh cao đất Ngô), mà Bạch Dân đứng đầu.
Lý Nhân Trọng
Đạt sĩ Lý Nhân Trọng tiên sinh, tên là Thiên Thực, người Bình Hồ, đỗ cử nhân năm Quý Dậu niên hiệu Sùng Trinh. Về già ông đổi tên là Xác, tự là Tiềm Phu, ẩn trong núi Long Thu, bên đài Vạn Tùng, chỉ có một gian nhà tranh. Người ta khen ông lánh đời đi xa, thơ chứa âm hưởng của sông trong núi biếc.
Tạ Hối Tiên
Đạt sĩ Tạ Hối Tiên tiên sinh, tên là Lân, người Nghi Hưng, đỗ cử nhân năm Quý Dậu niên hiệu Sùng Trinh. Ông ẩn dấu tung tích ở cửa (?), trồng một luống rau, không vào châu phủ. Trần Kỳ Niên gửi thơ tỏ lòng nhớ: "Nửa mẫu chuồng trâu quanh ruộng rau, cuốc luống múc nước một mình thong dong. Một đôi giày cỏ đáng nghìn vàng, chẳng giẫm vào thành lại đã mười năm."
Lục Mậu Cừ
Cư sĩ Lục Mậu Cừ tiên sinh, tên là Liên (có bản chép là Liễn), người huyện Ngô. Ông hai lần đỗ khoa võ. Sau năm Giáp Thân (1644, năm nhà Minh mất), ông cạo tóc làm sư, ở dưới đỉnh Liên Tử. Dây leo sâu thăm thẳm, ông kê giường trong vách núi; muôn ngọn núi hiện trước cửa, một dòng khe chảy quanh cổng. Ông tự hiệu là "Liễu Duyên đạo nhân". Ông có "Phong Giang di cảo".
Lê Tả Nham
Đạt sĩ Lê Tả Nham tiên sinh, tên là Nguyên Khoan, người Nam Xương. Ông đỗ tiến sĩ đời Sùng Trinh, làm đến Đề học phó sứ (quan coi việc học hành, thi cử) Chiết Giang, vì trái ý Ôn Thể Nhân nên bị bãi quan về. Ông dựng nhà cỏ ở bãi Cốc Lộc, giảng học với học trò, đạm nhiên giữ mình. Đầu niên hiệu Thuận Trị (đời Thanh), có người tiến cử ông, ông lấy cớ mẹ già mà cố từ, trọn đời không ra.
Phương Mật Chi
Đạt sĩ Phương Mật Chi tiên sinh, tên là Dĩ Trí, người Đồng Thành. Ông đỗ tiến sĩ đời Sùng Trinh, làm Kiểm thảo, nổi tiếng khắp trong nước. Nhà Minh mất, ông cạo tóc, đổi tên là Hoằng Trí, tự là Vô Khả, hiệu là "Dược Địa hòa thượng". Ông đi khắp danh sơn không trở về. Ông soạn các sách "Chu Dịch đồ", "Phanh tuyết lục", "Phù Sơn toàn tập".
Lưu Niệm Đình
Đạt sĩ Lưu Niệm Đình tiên sinh, tên là Bá Uyên, người Từ Khê. Ông xuất thân tiến sĩ, làm quan đến Án sát phó sứ (phó quan coi hình án một tỉnh), rồi cáo bệnh xin thôi, thọ hơn trăm tuổi. Tiên sinh từ năm Long Khánh thứ năm đỗ đạt ra làm quan, năm Vạn Lịch thứ mười sáu về nhà; đến năm Sùng Trinh thứ mười một, tuổi đã tám mươi. Thời nguy nước biến, người ở ẩn vẫn còn đó; bài thơ "Tám mươi tuổi tự giễu" đủ thấy chí ông. Thơ rằng: "Bảo ta về ruộng sớm, giả như không sớm thì có gì hay? Bao người muốn về chẳng được về, chuyện chó vàng cửa Đông thêm ân hận." (Điển Lý Tư lúc sắp bị chém nói với con: muốn cùng con dắt chó vàng ra cửa đông đất Thượng Thái săn thỏ, còn được nữa đâu.) Người nghe đều cho là cao. Về sau ông đổi tên là Thác Không Tử, trốn vào núi sâu, không ai thấy nữa.
Trương Hạo Đông
Đạt sĩ Trương Hạo Đông tiên sinh, tên là Nhược Hy, người Hoa Đình, đỗ tiến sĩ năm Quý Mùi niên hiệu Sùng Trinh. Sau năm Giáp Thân, ông ẩn mình nơi thôn dã, tự tay tưới vườn. Bạn cũ đến thăm, ông vác cuốc đội nón, vái chào nhau giữa ruộng dưa tím, rau dền trắng. Vài gian nhà nát, ông vẫn đạm nhiên. Có khi ông tự xưng là "Hàn Tùng Tử".
Ngụy Thúc Tử
Dật sĩ Ngụy Thúc Tử, tên là Hy, người Ninh Đô, Giang Tây. Cuối đời Minh, ông là chư sinh (học trò trường huyện, đã đỗ tú tài). Ông cùng em là Lễ dựng nhà ở đỉnh Thúy Vi núi Kim Hoa, cùng ở ẩn không ra. Các bậc công khanh nghe tiếng, đều muốn gặp, ông không đến. Lễ tự là Quý Tử, đi khắp danh sơn trong nước, cùng Thúc Tử ở Thúy Vi, thường có đôi hạc đến bầu bạn.
Lưu Khâm Nhĩ
Đạt sĩ Lưu Khâm Nhĩ tiên sinh, tên là Vĩnh Tích, người huyện Ngụy, phủ Đại Danh. Ông đỗ hiếu liêm (tức cử nhân) đời Sùng Trinh, được trao chức giáo dụ Trường Châu. Nhà Minh mất, ông ẩn ở hồ Dương Trừng. Tuần phủ muốn tiến cử, ông lấy cớ bệnh mà cố từ. Nhà nghèo, có lúc cơm áo không đủ, ông vẫn thản nhiên. Ông thường tự chèo thuyền ra, đến giữa dòng gõ mái chèo ca hát, hát xong thì về. Nhìn mặt trời chiều trên núi, ông một mình lững thững dưới hàng cây khói.
Hạ Nguyên Trinh
Đạt sĩ Hạ Nguyên Trinh tiên sinh, tên là Đạo, người Đại Danh. Ông đỗ hiếu liêm đời Sùng Trinh, rồi dứt ý làm quan. Nhà Minh mất, ông đưa vợ con vào núi, cày ruộng dệt vải tự nuôi. Có khi ông cầm rìu đẽo xa kéo sợi đem bán; người ta thích vì nó chắc bền, đều tranh nhau mua. Ông mặc áo ngắn, vừa đi vừa hát, tiếng vang cả rừng cây. Thỉnh thoảng ông làm thơ văn, viết xong liền bỏ. Các con đọc sách, ông chỉ cho biết chữ, biết tính; lớn lên thì chăn trâu gánh củi, hòa lẫn dấu vết vào chốn khói mây.
Lâm Minh Tuấn
Đạt sĩ Lâm Vị tiên sinh, tên là Minh Tuấn, người Bình Đô. Ông khảng khái có chí, thuở nhỏ đã làm được thơ, cổ văn và từ. Năm Giáp Thân niên hiệu Sùng Trinh, đất Thục thất thủ, các bộ (Đại học sĩ, quan đầu triều) Vương Ứng Hùng vâng chỉ đi đánh giặc, ông được tiến cử đứng đầu, được trao chức Chủ sự ty Chức phương bộ Binh. Nhà Minh mất, ông không ra. Khoảng niên hiệu Thuận Trị, ông được đề cử làm Phó sứ, xưng bệnh không làm. Sau ông lại được cử khoa Bác học hoằng từ (khoa thi đặc biệt chọn người học rộng, văn hay), cũng không đến. Ông dựng nhà dưới bóng ngô đồng, phóng khoáng tự theo đạo của mình, ở ẩn hơn ba mươi năm. Ông từng cầu cơ (phép xin thần tiên giáng bút viết chữ trên mâm cát) ở Bình Đô, ta tình cờ giáng xuống ngọn bút ấy, tặng ông bốn chữ "Thiết can thạch đảm" (gan sắt mật đá, ý kiên trung không lay chuyển). Ông soạn "Đạm Viễn đường văn tập", "Ba Tự viên thi tập", "Ngô Đồng cư cận tập", còn lưu ở đời.
Triều Thanh
Hoàng Thái Xung
Xử sĩ Hoàng Thái Xung tiên sinh, tên là Tông Hy, người Dư Diêu. Ông theo học cửa danh nho đời Minh là Lưu Niệm Đài (Lưu Tông Chu), nghiên cứu cái học của các bậc tiên hiền, vì thế người theo học ông ngày một đông. Năm Khang Hy thứ mười tám, Đô ngự sử (quan đứng đầu Đô sát viện, coi việc can gián, đàn hặc) Từ Nguyên Văn đặc biệt tiến cử ông lên triều, Thái Xung lấy cớ bệnh từ chối. Ông giữ lòng trong sạch, ngồi ngay ngắn, gắng quét sạch mọi vướng bận bên ngoài. Sách ông viết bao quát trên dưới nghìn xưa, thấu suốt lời của các nhà. Từ sách thiên văn, địa lý đến sách tam giáo cửu lưu (ba đạo Nho, Phật, Lão và chín học phái), không sách nào ông không nghiên cứu tinh tường. Người học gọi ông là "Lê Châu tiên sinh".
Cừu Tri Kỷ
Đạt sĩ Cừu Tri Kỷ tiên sinh, tên là Triệu Ngao, tự là Thương Trụ, người huyện Ngân. Thuở trẻ ông theo Hoàng Tông Hy bàn kỹ cái học về tính mệnh (học về bản tính và số mệnh con người). Khi làm chư sinh, ông đã rất nổi tiếng. Ông làm quan đến Lại bộ hữu thị lang, rồi cáo bệnh về. Ông cùng Đào Tồn Tồn ở Cối Kê nghiên cứu đến cùng yếu chỉ bí truyền của phép tu dưỡng. Lâu sau, mặt ông như tùng, dáng như hạc, rạng ngời chốn núi rừng; ấy là người có chỗ đắc lớn. Ông soạn các sách "Tứ thư thuyết ước", "Đỗ thi tường giải", "Hoàng Lão tham ngộ", lưu hành ở đời.
Đào Tồn Tồn
Di sĩ (người tài bị bỏ sót, ở ẩn ngoài triều đình) Đào Tồn Tồn tiên sinh, tên là Tố Tỷ, tên cũ là Thức Ngọc, người Cối Kê. Thuở trẻ ông dạo khắp sông nước đất Việt, núi non đất Ngô, đài Yên cửa vàng (chốn kinh đô), tài hoa càng thịnh. Ông đỗ tiến sĩ đời Khang Hy, rồi lui về ở Sơn Âm. Ông qua lại động thiên Hoắc Đồng (động thiên: nơi núi non tiên ở theo Đạo giáo), gặp bậc chí nhân ngoài đời (người tu đã đắc đạo), được truyền phép bí truyền tu dưỡng, bèn đốt hết văn thời nghệ (lối văn bát cổ dùng trong thi cử). Ông viết "Đạo ngôn ngũ chủng", "Tập chú" và "Đan gia tạp nghĩa" để dẫn dắt người học sau. Cừu Tri Kỷ khen ông "cười ngạo nơi rừng suối, vui với trời, hiểu thấu mệnh". Thật là lời biết người. Ông tự hiệu là "Thanh Tịnh Tâm cư sĩ", lại hiệu là "Thông Vi đạo nhân".
Nhan Khâm Minh
Đạt sĩ Nhan tiên sinh, tên là Khâm Minh, người Nhung Lư (?). Năm Bính Ngọ niên hiệu Khang Hy, ông đỗ thi hương, nghiên cứu đến cùng kinh sử. Khi Ngô Tam Quế chiếm đất Thục, sĩ đại phu phần nhiều bị ép theo, riêng Khâm Minh giữ tiết, không ra. Thục yên rồi, ông dựng nhà dưới núi Ngọc Thiềm, trọn đời không đặt chân vào thành thị.
Thẩm Việt Khê
Dật sĩ Thẩm Việt Khê tiên sinh, tên là Cự Nho, người huyện Vạn. Ông gửi lòng nơi cao thượng, lánh đời trong núi, tự hiệu là "Tây Khê dã nhân" (người quê ở Tây Khê). Tổng chế (tức tổng đốc) Tứ Xuyên là Lý Bồi Chi biết ông vốn học rộng, khuyên ông ra làm quan, ông không theo. Ông mở mấy gian nhà, nói: "Lấy cười nhạt làm vui." Người nhìn thấy dung mạo ông đều xem ông như Sào Phủ, Hứa Do (hai ẩn sĩ thời vua Nghiêu, từ chối cả việc được nhường ngôi).
Trình Ngũ Kiều
Đạt sĩ Trình Ngũ Kiều tiên sinh, tên là Mộng Tinh, người Giang Đô. Ông đỗ tiến sĩ đời Khang Hy, làm Biên tu. Vì có tang cha mẹ phải về, rồi ông trọn đời không ra nữa; ấy là người nhạt với danh lợi. Ông dựng vườn Tiểu viên và biệt thự Y Nam, ngâm vịnh, nằm ngồi trong đó. Mỗi khi trúc lay như mưa biếc, mây lướt qua bóng hồ, ông cùng người ẩn dật, khách quý pha trà ăn bánh, theo cảnh mà làm thơ. Người trông thấy ông chẳng khác gì mây lẻ, hạc nội.
Trương Huyễn Hoa
Đạt sĩ Trương Dịch Sơn tiên sinh, tên là Lương, người huyện Lâu. Ông đỗ tiến sĩ đời Khang Hy, liền lui về ẩn ở Tây Khê. Ông dựng mười cảnh ở nhà Bảo Nhàn, đủ vẻ đẹp của nước, trúc, hoa, cây thuốc. Dịch Sơn giỏi gảy đàn. Gặp chỗ non nước sâu thẳm hay lúc trăng gió đẹp, ông lên dây gảy khúc, đến xe tiên cũng phải dừng giữa không trung. Con cháu ông đều hiển quý, có người khuyên ông ra núi, chức quan thanh quý trọng yếu có thể được ngay, ông cười không đáp. Ông lấy lòng trống không làm đỗ đạt (ý ngộ đạo Thiền quý hơn đỗ đạt khoa cử), chuyên tu Thiền, tự hiệu là "Huyễn Hoa đạo nhân".
Kim Thọ Môn
Dật sĩ Kim Thọ Môn tiên sinh, tên là Nông, người áo vải ở Tiền Đường. Bản tính ông lạnh lùng, sắc cạnh, không chạy theo thời thế. Cuối năm ông lo việc (?), được cái thú người bận mà ta nhàn. Ông từng vào cuối tháng chạp đem rượu nhà ủ ra, mời các ông láng giềng, cười nói bàn rộng về các bậc ẩn dật xưa nay, thật là bậc cao sĩ. Trung niên ông đi chơi khắp nơi không định, đi khắp Tề, Lỗ, Yên, Triệu, Tần, Tấn, Sở, Mân rồi mới về. Ông từng muốn như Lạp Tháp đạo nhân (biệt hiệu của Trương Tam Phong) ngày đi nghìn dặm, lại muốn như Ngọc Khê Sinh (Lý Thương Ẩn) đánh chuông quét đất, làm người tu hành ở núi Thanh Lương. Khoảng niên hiệu Càn Long, ông gửi thân ở Dương Châu, ẩn mình trong thư họa.
Lý Khách Sơn
Dật sĩ Lý Khách Sơn tiên sinh, tên là Quả, người áo vải ở Trường Châu. Ông đọc sách, nghiền ngẫm đạo lý, ẩn ở Nam Cương, nhịn đói mà đọc kinh. Cửa nhà chỉ có hai tấm ván, có khi củi đun không đủ, ông vẫn vui vẻ. Ông từng nói: "Giàu sang tuy vui, không bằng làm thần tiên; triều đình chợ búa tuy ở được, không bằng rừng suối." Khoảng niên hiệu Càn Long, tuần phủ là Nhã công nghe tiếng đến thăm, ông lánh mặt không gặp. Thật là bậc cao sĩ đất Ngô.
Triệu Âu Bạch
Đạt sĩ Triệu Âu Bạch tiên sinh, tên là Dực, hiệu khác là Âu Bắc, tự là Vân Tùng, người Dương Hồ. Năm Càn Long thứ hai mươi sáu, ông đỗ thám hoa (người đỗ thứ ba trong kỳ thi đình), làm quan ở đạo Quý Tây. Vì mẹ già, ông xin về nuôi, rồi không ra nữa. Âu Bạch thôi quan sớm, nên chân đi chơi cũng rộng. Ông từng dạo các núi Thiên Thai, Nhạn Đãng, Vũ Di, phơi phới có ý cùng tiên dạo chơi. Qua núi Phúc Tuyền ở Quý Châu, ông quanh quẩn trong đình Lễ Đẩu, chép bài "Đả tọa ca" (bài ca về phép ngồi tĩnh tọa) mang đi. Về già, sau bữa cơm ông làm phép tiêu dao (đi dạo thong thả để dưỡng sinh), nên sống đến tuổi rất già, làm chủ chốn rừng ao mấy chục năm.
Ân Quả Viên
Dật sĩ Ân Quả Viên tiên sinh, tên là Như Mai, người Nguyên Hòa. Ông yên phận nghèo, vui với đạo, giữ tiết kín đáo, tự giữ mình trong sạch. Ai đến thăm thì thấy một khúc nước quanh, cửa hai tấm ván, nằm giữa chiếc cầu ngang và hàng liễu thưa; giỏ cơm bầu nước thường trống không, ông vẫn thản nhiên. Ông từng đề một đôi câu đối: "Nằm giữa rừng thật quên được năm tháng, lòng đã nhàn hẳn chẳng thẹn với thần tiên." Ta thần du (hồn đi chơi) thấy được, thẳng thắn bình ông là dật sĩ.
Ngô Trúc Kiều
Đạt sĩ Ngô Trúc Kiều tiên sinh, tên là Úy Quang, người Chiêu Văn. Ông đỗ tiến sĩ đời Càn Long, làm Chủ sự bộ Lễ. Ông mới vào Từ quán (viện Hàn lâm) thì được đổi sang Nghi tào (bộ Lễ). Ông khát khao núi non khói sương, lại từ bỏ sự giàu sang. Ông tha thiết với chí của Hướng, Cầm (Hướng Trường và Cầm Khánh, ẩn sĩ đời Hán, đi chơi danh sơn rồi không về), sâu lắng với dòng nước trong của núi Cơ, sông Dĩnh (nơi Hứa Do ở ẩn) (?). Ông ngạo nghễ nơi núi non, nghiền ngẫm văn sử, tìm tòi bia khắc lạ, phóng túng với đàn và rượu. Người ta đều mến sự phong lưu của ông, riêng ta trọng sự ẩn dật cao vời của ông.
La Vũ Phong
Dật sĩ La Vũ Phong tiên sinh, tên là Sính, người áo vải ở huyện Hấp. Sau ông gửi thân ở Dương Châu. Ông từng học Thọ Môn (Kim Nông), nét bút có tình ý kỳ lạ, thích vẽ ma quỷ. Gặp điều gì, ông đều vẽ thành cuộn dài để ghi lại, thành bức "Quỷ thú đồ" (tranh thú vị về ma quỷ). Ta thần du đến thư phòng của Vũ Phong, ma quỷ đều đứng dậy lạy, thật là chuyện lạ. Ông đã giỏi vẽ lại giỏi thơ, thích dạo núi sông, càng mến Thiền tông. Ông từng viết "Khởi tín lục" để giải mối ngờ của hai phái Thiền và Tịnh (Tịnh độ tông: phái niệm Phật cầu được sinh về cõi Phật A Di Đà).
Ông Đạm Sinh
Dật sĩ Ông Đạm Sinh tiên sinh, tên là Xuân, người áo vải ở Hoa Đình. Tính tình ông thanh thoáng, ngòi bút thơ thong thả, đến Hứa Dụng Hối, La Chiêu Gián (hai nhà thơ đời Đường) còn không bằng. Bạn ông viết lời tựa cho tập thơ của ông rằng: "Ham đạm bạc, cam vắng lặng, cơm đậu nước lã nuôi mẹ, vừa cày vừa đọc dạy em, bốn mươi chưa lấy vợ, cũng không đi thi. Làm thơ như đàn dây đỏ lỗ thưa, một người xướng ba người hòa (ý âm điệu trầm lắng, dư âm sâu xa)." Tám câu ấy nói hết được Đạm Sinh. Ông đi Dương Châu, đề thơ lên vách, có câu: "Hai phần bóng trăng, mộng chốn quan san; một dòng tiếng sóng, sầu chuyện xưa nay." Ta đúng lúc hóa làm một lão đạo sĩ đi dạo, thấy hai chữ "sầu", "mộng" không phải lời của dật sĩ, bèn sửa "mộng" thành "chung", "sầu" thành "trôi", lấy ý "cùng chung một vầng trăng, sông biếc trôi không ngừng". Ông trở lại, thấy vậy, sợ hãi lạy mà nói: "Người sửa thơ ta, chẳng phải bút tiên thì không làm nổi."
Từ Hồi Khê
Dật sĩ Từ Hồi Khê tiên sinh, tên là Đại Xuân, người áo vải ở Ngô Giang. Tính ông ưa hồ núi, không ham vinh hoa danh lợi. Ngày thường ông lấy thanh tịnh làm gốc, mở nhà cỏ bên bờ Thái Hồ. Trước cửa có bảy mươi hai ngọn núi, sắc xanh tràn vào tận chỗ ngồi. Ông viết "Âm phù kinh giải" và "Đạo đức cú giải", rực rỡ đáng xem. Ông tự xây nơi chôn cất cho mình (?), đề một đôi câu đối: "Đầy núi cỏ linh, thuốc của tiên nhân; một lối gió tùng, mộ của xử sĩ." Ta thần du đã thấy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video