Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn đời Tống, gom chép các truyện ký, truyện lạ từ đời trước), quyển một trăm sáu mươi bốn
Danh hiền (những bậc hiền tài nổi tiếng)
Quách Lâm Tông, Lý Ưng, Từ Nhụ Tử
Trịnh (tức Trịnh Huyền; chữ tên bị bỏ trống vì kiêng húy), Thái Ung, Thôi Nhân Sư
Trương Văn Quán, Ngu Thế Nam, Mã Chu
Viên Bán Thiên, Nghiêm An Chi, Tiêu Dĩnh Sĩ
Tiêu Tung, Vu Hưu Liệt, Lý Dị
Trịnh Nhân, Độc Cô Úc, Triệu Phùng
Phúng gián (khuyên can vua bằng lời bóng gió, khéo léo)
Án Tử, Ưu Chiên, Đông Phương Sóc
Giản Ung, Hộc Luật Phong Lạc, Cao Quý Phụ
Lý Cảnh Bá, Tô Đĩnh, Hoàng Phan Xước
Lý Giáng
Danh hiền
Quách Lâm Tông
Quách Lâm Tông (tức Quách Thái, danh sĩ đời Đông Hán) đến chơi kinh đô. Khi ông sắp trở về quê, người đưa tiễn có đến hơn nghìn cỗ xe, Lý Ưng cũng có mặt. Mọi người đều đến quán trọ Đại Hòe để từ biệt. Riêng Lý Ưng ngồi chung với Lâm Tông trên một cỗ xe thô sơ, cùng lên dốc Đại Hòe. Mấy trăm người đứng xem, nghển cổ trông theo, như thể đang nhìn Xích Tùng Tử và Vương Tử Kiều (hai vị tiên trong truyền thuyết) bay trên mây trời. (Trích Thương Vân tiểu thuyết, tức sách Tiểu thuyết của Ân Vân)
Lý Ưng
Lý Ưng thường lấy cớ đau ốm để không đón tiễn khách khứa, hai mươi ngày mới tiếp khách một lần. Chỉ khi Trần Trọng Cung (tức Trần Thực) đến thì ông liền ngồi kiệu ra tận cổng đón. (Trích Ưng gia lục)
Lý Nguyên Lễ (tức Lý Ưng) có dáng vẻ nghiêm nghị, lạnh lùng, như gió thổi rì rào dưới gốc tùng cứng cáp. Khi ông ở Dương Thành, học trò theo học trong nhà thường có đến bốn năm trăm người. Mỗi lần ông viết xong một bài văn, vừa rời tay là học trò tranh nhau giành lấy, không để rơi xuống đất. Trần Trọng Cung lần đầu sai con trưởng là Nguyên Phương đến ra mắt Lý Ưng. Ưng nói chuyện xong thì cho cậu vào trong phòng dùng bữa (?). Nguyên Phương mừng lắm, cho rằng mình đã được ông vừa ý, ắt sẽ còn được gặp lại. (Trích Thương Vân tiểu thuyết)
Người cùng huyện với Lý Ưng là Nhiếp Quý Bảo, xuất thân nhà nghèo hèn, không dám đến ra mắt ông. Đỗ Chu Phủ quen Quý Bảo nhưng không đánh giá nổi phẩm cách của anh ta, bèn kể với Lý Ưng. Ưng cho gọi đến gặp, để anh ta ngồi dưới thềm, trên tấm vải thô vốn dùng đắp cho trâu. Mới nói chuyện một lần, ông đã quả quyết: "Người này sẽ trở thành bậc quốc sĩ (người tài giỏi bậc nhất trong nước)." Về sau quả đúng như lời ông nói. (Trích Thương Vân tiểu thuyết)
Lý Ưng làm Thị ngự sử (chức quan giám sát, tố cáo lỗi lầm của quan lại), đến Thanh Châu (?). Thanh Châu có cả thảy sáu quận, chỉ có Trần Trọng Cử (tức Trần Phồn) đang làm quan ở Lạc An là vẫn ngồi làm việc, còn các quan khác đều cáo ốm; quan lại của bảy mươi huyện đều bỏ chức mà đi. Uy thế của ông lớn đến như vậy. (Trích Thương Vân tiểu thuyết)
Lý Ưng bị liên lụy vào vụ "đảng nhân" (vụ án đời Đông Hán: hoạn quan vu cho các sĩ phu chính trực kết bè đảng, rồi bắt giam và cấm làm quan), cùng Đỗ Mật, Tuân Dực bị giam chung trong ngục huyện Tân Cấp. Bấy giờ đúng ngày đầu năm, Tuân Dực nâng chén nói: "Rượu ngày mồng một Tết thì người nhỏ tuổi uống trước." Lý Ưng bảo: "Cái chết là điều ai cũng ghét, vậy mà nay anh chẳng có chút vẻ tiếc nuối, là cớ sao?" Dực đáp: "Cầu điều nhân mà được điều nhân, thì còn oán hận ai nữa?" Lý Ưng bèn than: "Nhà Hán sắp mất rồi! Nhà Hán sắp mất rồi! Người lương thiện là giềng mối của trời đất, thế mà lại hãm hại họ nhiều đến vậy, thì lấy gì giữ được nước?" (Trích Lý Ưng gia lục)
Từ Nhụ Tử
Trần Trọng Cử vốn rất kính trọng Từ Nhụ Tử (tức Từ Trĩ, ẩn sĩ đất Dự Chương). Khi được cử làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) Dự Chương, vừa đến nơi ông đã muốn đi thăm Từ trước tiên. Viên Chủ bộ (quan lo giấy tờ, sổ sách trong phủ) thưa: "Ý mọi người muốn phủ quân (cách gọi tôn quan thái thú) vào phủ nhận việc trước đã." Trần đáp: "Xưa Chu Vũ Vương đi xe qua cổng làng của Thương Dung (một hiền thần nhà Thương) còn cúi mình trên xe để tỏ lòng kính, vội đến mức chiếu ngồi chưa kịp ấm. Ta lễ đãi người hiền như thế thì có gì là không được?" (Trích Thương Vân tiểu thuyết)
Từ Nhụ Tử năm chín tuổi, có lần đang chơi dưới trăng, có người bảo cậu: "Nếu trong mặt trăng không có vật gì thì hẳn sẽ sáng lắm nhỉ?" Từ đáp: "Không phải thế. Ví như trong mắt người có con ngươi, không có nó thì làm sao mà chẳng tối?" (Trích Thế thuyết, tức sách Thế thuyết tân ngữ)
Trịnh (Huyền)
Trịnh Huyền đang ở Từ Châu. Bấy giờ Khổng Văn Cử (tức Khổng Dung) làm tướng Bắc Hải (quan cai quản nước Bắc Hải, ngang với thái thú), muốn mời ông về quận quê nhà, lời mời tha thiết khẩn khoản, người đưa tin đi nối gót nhau. Khổng Dung lại ra lệnh: "Trịnh công lâu nay lưu lạc ở phương nam. Nay loạn lạc đã hơi yên, nếu ông có ý muốn về, thì không được để ai ở nhờ trong nhà ông, không được làm hư hại bờ rào, cây cối; phải sửa sang tường vách nhà cửa để chờ ông về." Khi Trịnh Huyền về rồi, Khổng Dung bảo các thuộc quan: "Xưa người nhà Chu tôn thầy, gọi là Thượng phụ (tức Khương Thái Công, được Chu Vũ Vương tôn kính như bậc cha). Nay tất cả nên gọi ông là Trịnh quân, không được gọi thẳng tên."
Thiệu (có lẽ là Viên Thiệu) (?) vừa gặp ông đã than: "Ta vốn tưởng Trịnh quân chỉ là bậc danh nho (nhà nho nổi tiếng) ở châu phía đông, nay mới biết ông là bậc trưởng giả (người đức độ đáng tôn kính) của cả thiên hạ. Một người áo vải (thường dân không làm quan) mà nổi bật giữa đời, há phải chuyện ngẫu nhiên!" Đến khi ông ra đi, Thiệu mở tiệc tiễn ở phía đông thành, quyết làm cho ông say. Người dự tiệc có ba trăm người, Thiệu bảo ai nấy đều rời chỗ đến mời rượu ông. Từ sáng đến tối, ước ông uống hơn ba trăm chén, mà suốt ngày vẫn giữ dáng vẻ ôn hòa, tự chủ, không hề trễ nải. (Trích Thương Vân tiểu thuyết)
Thái Ung
Đúng tháng Trương Hành mất thì mẹ Thái Ung bắt đầu mang thai. Tài năng và dung mạo hai người rất giống nhau, nên người thời ấy bảo Thái Ung là hậu thân (người đầu thai kiếp sau) của Trương Hành. Trước kia, Tư đồ (một trong ba chức quan cao nhất triều Hán) Vương Doãn nhiều lần cùng Thái Ung bàn việc triều chính, lời lẽ của Doãn thường bị đuối lý, vì thế ôm hận Ung. Đến khi Vương Doãn giết Đổng Trác, liền bắt luôn cả Thái Ung. Mọi người tranh nhau can mà không được.
Thái úy (chức quan cao nhất coi việc quân) Mã Nhật Đê nói với Doãn: "Bá Giai (tên chữ của Thái Ung) trung thực ngay thẳng, xưa nay nổi tiếng hiếu thảo, lại là bậc tài cao hiếm có trên đời, biết nhiều việc nhà Hán, đáng được giao soạn mười thiên chí (phần ghi chép chế độ, phép tắc trong bộ sử). Nay ông giết ông ấy thì khắp trong nước sẽ thất vọng." Doãn đáp: "Không có Thái Ung thì chỉ không có mười thiên chí mà thôi, có hại gì đâu?" Rồi giết ông. (Trích Thương Vân tiểu thuyết)
Người phương đông kính trọng Thái Ung, không gọi tên ông mà đều gọi là Thái quân. Ở Duyện Châu và Trần Lưu, người ta đều vẽ hình Thái Ung để ca tụng, rằng: "Văn chương ngang Tam Lư (tức Khuất Nguyên, từng làm quan Tam lư đại phu nước Sở), hiếu thảo sánh Sâm, Khiên (tức Tăng Sâm và Mẫn Tử Khiên, hai học trò Khổng Tử nổi tiếng hiếu thảo)." (Trích Ung biệt truyện)
Thôi Nhân Sư
Đời Đường, Thôi Nhân Sư làm Độ chi lang trung (quan phụ trách việc thu chi tài chính của nhà nước). Ông tâu về số tiền của vật tư dài đến mấy nghìn chữ mà tay không cầm văn bản. Đường Thái Tông lấy làm lạ, sai Đỗ Chính Luân cầm văn bản dò theo từng chữ, thấy không sai một chỗ nào. (Trích Thần dị lục)
Trương Văn Quán
Các tể tướng thấy cơm nước dọn ở Chính sự đường (nơi các tể tướng họp bàn việc nước) quá thịnh soạn, bàn nhau giảm bớt. Trương Văn Quán nói: "Bữa ăn này là thứ thiên tử coi trọng, dùng để đãi những người tài giỏi lo việc trọng yếu của nước. Bọn ta nếu không kham nổi chức vụ thì nên tự xin từ chức để nhường đường cho người hiền, chứ không nên cắt bớt bữa ăn công để cầu lấy tiếng tốt. Tiền của nhà nước tốn kém không phải ở chỗ này; nếu có ích cho việc công thì chừng ấy cũng chẳng gọi là nhiều." (Trích Đàm tân lục)
Ngu Thế Nam
Đường Thái Tông có lần đi ra ngoài, viên quan phụ trách xin chở theo một bộ sách dự phòng. Vua nói: "Không cần. Ngu Thế Nam ở đây, ông ấy chính là kho sách biết đi." Thái Tông khen Thế Nam một mình gồm đủ năm điều hay: học rộng biết nhiều, đức hạnh, chữ viết đẹp, văn chương hay, trung thực ngay thẳng. Nghe tin Thế Nam mất, Thái Tông khóc thảm thiết, nói: "Trong Thạch Cừ, Đông Quan (tên hai kho sách đời Hán, ở đây chỉ nơi chứa sách và học giả của triều đình) không còn ai nữa rồi!" Khi làm quan ở Bí thư tỉnh (cơ quan coi giữ sách vở của triều đình), Thế Nam ở nhà sau của tỉnh gom góp những sự tích trong các sách có thể dùng cho việc viết văn, đặt tên là Bắc Đường thư sao. Nay ngôi nhà ấy vẫn còn, còn sách thì thịnh hành ở đời. (Trích Quốc triều tạp sự)
Mã Chu
Mã Chu đi về phía tây lên Trường An, tới Tân Phong thì nghỉ ở quán trọ. Chủ quán chỉ lo phục vụ đám lái buôn mà chẳng đoái hoài gì đến Chu. Chu bèn gọi rượu, ung dung uống một mình; ông chủ quán rất lấy làm lạ. Về sau Chu viết thay Thường Hà, trình bày hơn hai mươi việc nên làm có lợi cho nước. Thái Tông lạ vì thấy Thường Hà có tài như thế, bèn hỏi. Hà đáp: "Đây không phải do thần nghĩ ra, mà là của Mã Chu, người khách trong nhà thần." Thái Tông ngay hôm ấy cho vời Chu; trong lúc ông chưa đến, vua sai sứ giục giã đến bốn lần. Khi vào yết kiến, vua trò chuyện rất vừa lòng, trao cho chức Giám sát ngự sử (quan đi kiểm tra, tố cáo lỗi lầm của quan lại).
Chu tâu xin bỏ lệ lính hô to dẹp đường, thay bằng đặt trống, mỗi lần đánh trống để báo cho mọi người; người thời ấy thấy rất tiện. Sau ông được thăng làm Trung thư lệnh (người đứng đầu Trung thư tỉnh, hàng tể tướng). Chu mắc bệnh tiêu khát (bệnh khát nước, uống nhiều, tiểu nhiều, gần giống bệnh tiểu đường), cả năm không khỏi. Bấy giờ vua đến cung Thúy Vi, ra lệnh tìm chỗ đất đẹp để dựng nhà cho Chu. Thầy thuốc giỏi và sứ giả trong cung đi lại thăm hỏi nối nhau không dứt. Vua thường cho lấy thức ăn của chính mình đem đến cho ông, Thái Tông đích thân pha thuốc, hoàng thái tử thì đến tận nơi thăm hỏi. (Trích Đàm tân lục)
Viên Bán Thiên
Viên Bán Thiên vốn tên là Dư Khánh, thân với Vương Nghĩa Phương. Nghĩa Phương bảo ông: "Năm trăm năm mới có một bậc hiền, anh xứng đáng là người ấy." Ông bèn đổi tên thành Bán Thiên (nghĩa là "nửa nghìn", tức năm trăm). Đường Cao Tông ngự ở điện Vũ Thành, cho gọi những người được tiến cử đi thi đến hỏi: "Thiên trận, địa trận, nhân trận là thế nào?" Bán Thiên đáp: "Xuất quân vì việc nghĩa, như mưa xuống đúng mùa, đó là thiên trận (thế trận về trời). Quân lính đủ lương ăn, vừa cày cấy vừa đánh giặc, đó là địa trận (thế trận về đất). Quân lính và xe ngựa gọn nhẹ, nhanh nhạy, tướng soái hòa thuận với nhau, đó là nhân trận (thế trận về người)." Vua lấy làm lạ, cử ông làm sứ sang Thổ Phồn (nước ở vùng Tây Tạng ngày nay).
Võ Tắc Thiên lên ngôi, giữ ông lại, nói: "Việc ngoài biên cương không đáng làm phiền khanh." Bà sai ông soạn bộ Minh Đường tân lễ (nghi lễ mới cho Minh Đường, tòa nhà nơi vua tế trời và ban bố chính lệnh) dâng lên. Ông lại soạn mười hai bài văn bia cho đàn tế phong thiện (lễ lớn vua lên núi Thái Sơn tế trời đất). Ông được thăng làm Chính gián đại phu (quan chuyên can ngăn vua), kiêm chức Khống hạc cung phụng (chức hầu cận trong phủ Khống Hạc do Võ Tắc Thiên lập ra). Bán Thiên cho rằng đời xưa không có chức danh này, mà những người được trao chức này đều là hạng người nông nổi, nên xin bãi bỏ; vì thế làm trái ý bà. (Trích Quảng Đức thần dị lục)
Nghiêm An Chi
Đường Huyền Tông (chữ "Huyền" bị bỏ trống vì kiêng húy) ngự trên lầu Cần Chính, mở tiệc lớn ban cho dân cùng ăn uống vui chơi, cho quan lại và dân chúng tự do đến xem. Các trò diễn tạp kỹ đua nhau trình diễn, người chen chúc nghẹt lối; quân Kim Ngô vệ (quân canh giữ kinh thành) vung gậy trắng đánh xuống như mưa mà vẫn không ngăn được. Vua lo lắng, bảo Cao Lực Sĩ: "Ta vì trong nước được mùa, bốn phương yên ổn nên mở tiệc lớn, muốn cùng trăm họ vui chung, không ngờ dân chúng lại ồn ào lộn xộn đến thế. Ngươi có cách gì dẹp không?" Lực Sĩ tâu: "Thần không làm được. Bệ hạ thử gọi Nghiêm An Chi đến dẹp trật tự bãi diễn, theo thần thấy ắt sẽ có điều đáng xem."
Vua nghe theo. An Chi đến, đi một vòng quanh bãi rộng, lấy cái hốt (thẻ dài quan cầm tay khi chầu vua) vạch một đường xuống đất cho mọi người thấy, rồi giao hẹn: "Kẻ nào vượt qua vạch này sẽ phải chết." Nhờ vậy, suốt năm ngày yến tiệc, ai nấy đều chỉ vào vạch ấy mà gọi là "ranh giới của Nghiêm công", không một người nào dám vượt. (Trích Khai Thiên truyện tín ký)
Tiêu Dĩnh Sĩ
Văn chương và học thuật của Tiêu Dĩnh Sĩ đều đứng đầu giới văn nhân, tiếng tăm lừng lẫy nhưng lại chìm khuất, không gặp thời. Có lần sứ giả nước Tân La (nước ở bán đảo Triều Tiên) đến, nói rằng quan dân các nước phương đông mong được mời Tiêu phu tử (cách gọi tôn bậc thầy) sang làm quốc sư (thầy của cả nước). Việc ấy tuy không thành, nhưng đủ thấy tiếng tăm ông vang xa đến thế. (Trích Hàn lâm thịnh sự)
Tiêu Tung
Tiêu Tung làm tể tướng, tiến cử Hàn Hưu cùng làm tể tướng. Đến khi lên chức, Hàn Hưu dần dần không hòa hợp với Tung. Tung bèn xin về hưu. Vua an ủi: "Trẫm chưa chán khanh, khanh cần gì phải đi?" Tung cúi rạp xuống tâu: "Thần giữ chức tể tướng, tước vị đã lên đến tột bậc. Nay may nhờ bệ hạ chưa chán thần, thần mới xin lui được; nếu đợi đến khi bệ hạ chán thần, thì đầu thần còn chẳng giữ nổi, sao còn được toại nguyện?" Nói rồi ứa nước mắt. Vua cảm động, nói: "Lời khanh thống thiết quá. Trẫm nghĩ chưa quyết, khanh hãy về nhà riêng; đến tối nếu có sứ giả tới thì thôi, nếu không có thì sáng mai cứ vào chầu như thường."
Đến chiều tối, vua sai Cao Lực Sĩ truyền chiếu cho Tung: "Trẫm tiếc khanh, muốn cố giữ lại; nhưng vua tôi trước sau trọn vẹn, quý ở chỗ giữ được đại nghĩa, đó cũng là điều tốt đẹp của nhà nước. Nay trao cho khanh chức Hữu thừa tướng (chức danh cao quý nhưng không nắm việc triều chính)." Hôm ấy Kinh Châu vừa dâng cam vàng đầu mùa, vua lấy khăn lụa trắng gói hai quả ban cho ông. (Trích Liễu thị sử)
Vu Hưu Liệt
Vu Hưu Liệt bản tính chân thật, thật thà, lại nhạy bén sáng suốt. Đường Túc Tông lên ngôi, Hưu Liệt từ Trung Đô đến hành tại (nơi vua tạm đóng khi không ở kinh đô), được trao chức Cấp sự trung (quan xét lại chiếu lệnh và can gián vua), rồi thăng Thái thường thiếu khanh (phó quan Thái thường tự, cơ quan lo việc tế lễ), kiêm Lễ nghi sứ (quan coi việc nghi lễ). Bấy giờ vùng Trung Nguyên bị tàn phá, lễ nhạc, sách vở, chế độ còn thiếu thốn, Hưu Liệt dâng bài Ngũ đại luận, Túc Tông rất khen, cho chuyển sang bộ Công. Ông làm quan trong triều hơn ba mươi năm, trải giữ nhiều chức vụ quan trọng và thanh cao, mà nhà không có nổi một gánh thóc dự trữ. Ông cung kính, tiết kiệm, ôn hòa, nhân hậu, chưa từng để lộ vui giận ra nét mặt; lại thân cận người hiền, khiêm nhường với kẻ sĩ, nâng đỡ tiến cử lớp người sau. Tuy chức trọng tuổi cao, ông chưa từng tỏ ra mỏi mệt. Ông rất ham sách, tay không rời quyển. (Trích Đàm tân lục)
Lý Dị
Thượng thư tả thừa (một trong hai phó quan của Thượng thư tỉnh, cơ quan điều hành các bộ) Lý Dị nổi tiếng thanh liêm. Em gái ông là vợ Lưu Yến. Lưu Yến khi ấy đang nắm quyền, có lần đến thăm Dị, được mời vào tận phòng ngủ, thấy tấm rèm cửa đã rách nát, bèn sai người lén đo chiều rộng, đan bằng tre một tấm rèm không viền trang trí gì, định đem tặng Dị. Ba lần mang đến tận cửa mà không dám mở lời, đành lại mang về. (Trích Quốc sử bổ)
Trịnh Nhân
Đường Thuận Tông bị trúng phong, cấm khẩu không nói được, thái tử lại chưa lập, mà Ngưu mỹ nhân (mỹ nhân là một bậc phi tần) có mưu đồ khác. Vua bèn gọi học sĩ Trịnh Nhân vào một điện nhỏ, sai thảo chiếu ban ân lập thái tử. Trịnh Nhân cầm bút, không hỏi ý gì, viết ngay bốn chữ "Lập đích dĩ trưởng" (lập con của vợ chính, lấy người con trưởng), rồi quỳ dâng lên. Thuận Tông rất cho là phải, việc lập thái tử nhờ đó mà định. (Trích Quốc sử bổ)
Độc Cô Úc
Độc Cô Úc là con rể của tể tướng họ Quyền (tức Quyền Đức Dư). Ông lần lượt giữ việc soạn chiếu chỉ của vua cả ở trong cung lẫn ngoài triều, có tiếng tốt. Đường Hiến Tông than: "Con rể của ta không bằng con rể của Đức Dư." (Trích Quốc sử bổ)
Triệu Phùng
Thái phó (chức quan rất cao, hàng thầy của vua) đã về hưu là Triệu Phùng làm quan qua nhà Đường và nhà Hậu Lương, mất vào khoảng năm Thiên Thành (niên hiệu vua Minh Tông nhà Hậu Đường). Ông có văn học, đức hạnh, phong thái đẹp đẽ khác thường, người ta gọi là "cây thước ngọc" (ví người ngay thẳng, trong sạch như cây thước kẻ bằng ngọc). Ông từng trải qua các cơ quan trung ương, vào Hàn lâm viện, làm Ngự sử trung thừa (phó quan đứng đầu Ngự sử đài, cơ quan giám sát quan lại); đời Lương làm Đồng bình chương sự (chức tể tướng). Người thời ấy thấy ông hai lần lên làm tể tướng, bốn lần lui về ruộng vườn, nên giới quan lại ai cũng ngưỡng mộ. (Trích Bắc mộng tỏa ngôn)
Phúng gián
Án Tử
Thời Tề Cảnh Công, có một người phạm tội. Cảnh Công nổi giận, ra lệnh phanh thây (chặt rời tay chân), và nói: "Kẻ nào dám xin tha sẽ bị giết." Án Tử (tức Án Anh, tướng quốc nước Tề) bèn tay trái nắm đầu kẻ phạm tội, tay phải cầm dao, ngẩng lên hỏi: "Từ xưa các bậc vua thánh, vua sáng phanh thây người là bắt đầu từ ai?" Cảnh Công vội nói: "Tha cho hắn đi, là lỗi của quả nhân (cách vua chư hầu tự xưng)." (Trích Độc dị chí)
Ưu Chiên
Ưu Chiên (phường hát tên Chiên) nước Tần giỏi nói đùa, nhưng lời đùa vẫn hợp đạo lý. Tần Thủy Hoàng từng bàn muốn mở một vườn thú thật lớn, phía đông đến Hàm Cốc, phía tây đến Trần Thương. Ưu Chiên nói: "Hay lắm! Cứ thả thật nhiều cầm thú vào đó, giặc từ phương đông kéo đến thì sai hươu nai ra húc là đủ." Thủy Hoàng bèn thôi. Đến khi Tần Nhị Thế lên ngôi, muốn sơn cả tường thành, Ưu Chiên nói: "Hay lắm! Tuy trăm họ lo tốn kém, nhưng đẹp biết bao! Thành sơn trơn bóng, giặc đến không leo lên nổi. Muốn sơn thì dễ thôi, chỉ khó làm được cái nhà râm đủ lớn để che cho sơn khô." Nhị Thế cười rồi thôi. (Trích Khải nhan lục)
Ưu Chiên hầu Thủy Hoàng, đứng trên điện. Phép nước Tần rất nghiêm, không có lệnh vua thì không được tự tiện dời chân. Lúc ấy trời lạnh, mưa to, các võ sĩ cầm khiên đứng dưới thềm ngoài sân. Ưu Chiên muốn giúp họ, bèn nói đùa: "Này các chàng cầm khiên dưới thềm! Các anh tuy cao mà phải đứng giữa mưa; ta tuy lùn mà may được đứng trên điện, không bị ướt." Thủy Hoàng nghe thấy, bèn cho họ vào đứng dưới mái hiên. (Trích Độc dị chí)
Đông Phương Sóc
Hán Vũ Đế muốn giết bà vú nuôi của mình, bà vội cầu cứu Đông Phương Sóc. Sóc nói: "Vua đang giận, người bên cạnh mà nói giúp thì chỉ khiến bà chết nhanh hơn thôi. Lúc bà sắp bị dẫn đi, cứ ngoái lại nhìn ta nhiều lần, ta sẽ bày kế lạ để khích vua." Bà vú làm đúng như lời. Sóc đứng bên vua, nói to: "Bà nên đi mau đi! Nay vua đã lớn rồi, còn nhớ gì đến ơn bà cho bú mớm ngày xưa nữa!" Vua chạnh lòng xót thương, bèn tha cho bà. (Trích Độc dị chí)
Giản Ung
Giản Ung nước Thục từ nhỏ đã quen biết Tiên chủ (tức Lưu Bị), theo hầu bên cạnh, làm Chiêu Đức tướng quân. Bấy giờ trời hạn hán, triều đình cấm nấu rượu, ai nấu sẽ bị phạt. Quan lại lục soát nhà dân, tìm được dụng cụ nấu rượu; người xét án muốn xử những nhà ấy cùng tội với người nấu rượu. Giản Ung theo Tiên chủ đi dạo, thấy một người đàn ông đi giữa đường, bèn thưa với Tiên chủ: "Người kia định làm chuyện dâm dục, sao không trói lại?" Tiên chủ hỏi: "Sao khanh biết?" Ung đáp: "Hắn có sẵn đồ để làm chuyện dâm dục, thì có khác gì nhà có dụng cụ nấu rượu bị coi là định nấu rượu?" Tiên chủ cười lớn, tha tội cho những nhà có dụng cụ nấu rượu. (Trích Khải nhan lục)
Hộc Luật Phong Lạc
Cao Tổ nhà Bắc Tề có lần mở tiệc đãi các quan, rượu ngà ngà, bảo mỗi người hát một bài. Võ vệ (chức quan võ coi việc hộ vệ) Hộc Luật Phong Lạc hát rằng: "Sáng cũng uống rượu say, tối cũng uống rượu say, ngày ngày uống rượu say, việc nước chẳng ra gì (?)." Vua nói: "Phong Lạc không nịnh hót, là người tốt." (Trích Đàm tẩu)
Cao Quý Phụ
Đời Đường, Cao Quý Phụ hết lời trình bày điều hay dở của chính sự. Thái Tông đặc biệt ban cho ông một liều chung nhũ (thạch nhũ, một vị thuốc làm từ khoáng chất), nói: "Khanh dâng lời như thuốc đá (lời can thẳng thắn, đắng mà chữa được bệnh), nên trẫm lấy thuốc đá đáp lại." Ít lâu sau vua lại ban thêm một tấm gương mặt sau mạ vàng, để khen ông sáng suốt trong việc xét người, xét việc. (Trích Đàm tân lục)
Lý Cảnh Bá
Trong khoảng năm Cảnh Long (niên hiệu Đường Trung Tông), Trung Tông dạo chơi hồ Hưng Khánh. Những người hầu tiệc lần lượt đứng lên ca múa, đều hát điệu Hồi ba (một điệu ca mở đầu bằng hai chữ "hồi ba"), nhân dịp ấy để xin quan tước. Cấp sự trung Lý Cảnh Bá cũng hát rằng: "Hồi ba, lúc này nâng chén rượu, kẻ bề tôi nhỏ chí ở can ngăn. Hầu tiệc đã quá ba chén (mức lễ cho phép), ồn ào e chẳng nên chăng." Thế là vua cho tan tiệc. (Trích Quốc sử dị toản)
Tô Đĩnh
Thời Đường Huyền Tông, nước Lâm Ấp (nước ở miền Trung Việt Nam ngày nay, sau này là Chiêm Thành) dâng một con vẹt trắng, thông minh lanh lợi khác hẳn loài thường. Nhân ngày rảnh rỗi, vua cho đựng nó trong lồng vàng trang sức, đem cho ba vị tể tướng xem, và khen mãi không thôi. Bấy giờ Tô Đĩnh mới làm tể tướng, vẫn thường lấy sự trung thực thẳng thắn để tự răn mình, bèn bước lên tâu: "Sách Lễ ký có câu: vẹt tuy biết nói, vẫn chỉ là loài chim bay. Thần xin vì bệ hạ mà khắc ghi điều ấy làm lời răn." (Trích Tùng song lục)
Hoàng Phan Xước
Đường Huyền Tông hỏi Hoàng Phan Xước (một người hát hề hầu vua): "Đứa con nào thì được người ta thương?" (chữ "thị vật nhi" ý nói "đứa con nào"). Xước đáp: "Con nhà mình thì được người ta thương." (Bấy giờ Dương Quý phi được sủng ái tột bậc trong cung, nhận An Lộc Sơn làm con; còn Túc Tông khi đang làm thái tử thường gặp cảnh nguy hiểm. Vua nghe lời Phan Xước, cúi đầu lặng hồi lâu. Trích Nhân thoại lục)
Lý Giáng
Thời Đường Hiến Tông, hoạn quan Thổ Đột Thừa Thôi được vua ân sủng, muốn dựng bia ghi công đức chính sự cho vua. Nhà che bia đã làm xong, đá đã mài nhẵn, hắn xin vua ra lệnh soạn văn bia. Bấy giờ Lý Giáng làm Hàn lâm học sĩ (quan văn trong Hàn lâm viện, chuyên soạn thảo văn thư cho vua), tâu rằng: "Bậc đại nhân thì đức hợp với trời đất, sáng ngang mặt trời mặt trăng, không có chuyện dựng bia ghi điều tốt đẹp của mình. Làm thế e bị người trong nước lẫn các nước ngoài chê cười." Vua rất cho là phải, lập tức sai dỡ nhà, bỏ đá. Thừa Thôi tâu rằng nhà bia tốn rất nhiều công sức, khó mà phá dỡ ngay, muốn cố nài. Vua nói: "Mau tìm trâu đến kéo đổ đi!" Vua nghe lời can gián là như thế. (Trích Lư thị tạp thuyết)
Thái Bình quảng ký, quyển một trăm sáu mươi bốn
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua Càn Long nhà Thanh cho biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video