Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn biên soạn đầu đời Tống, gom chép các truyện ký, truyện lạ từ thời xưa đến đầu Tống), quyển 167
Khí nghĩa (khí khái và nghĩa hiệp: những người có chí khí, trọng điều nghĩa), phần hai
Bùi Miện, Lý Nghi Đắc, Mục Ninh
Triệu Hoa, Tào Văn Hiệp, Dương Thành
Vương Nghĩa, Bùi Độ, Liêu Hữu Phương
Bùi Miện
Bùi Miện làm phán quan (chức quan phụ tá, giúp quan lớn xử lý giấy tờ và xét xử) cho Vương Hồng. Hồng mắc tội, bị xử tử theo luật. Bấy giờ Lý Lâm Phủ nắm trộm quyền hành trong triều, ai cũng sợ hắn. Mấy người khách và thuộc hạ của Hồng không dám bén mảng đến cửa nhà Hồng. Chỉ riêng Miện đi nhặt thi thể Hồng, tự tay lo liệu việc tang (?), chôn ở vùng ngoại ô gần kinh thành. (Trích sách Đàm tân lục.)
Lý Nghi Đắc
Lý Nghi Đắc vốn là người thân phận thấp hèn, bỏ chủ trốn đi. Gặp lúc vua Huyền Tông (?) dấy binh khởi nghĩa, Nghi Đắc cùng bọn Vương Mao Trọng lập công, làm quan đến chức Vũ vệ tướng quân (tướng chỉ huy một đạo quân cấm vệ). Chủ cũ gặp ông ngoài đường, vội rảo bước tránh đi, không dám ngẩng lên nhìn. Nghi Đắc sai người hầu mời ông ta lại, người chủ cũ vô cùng hoảng sợ. Về đến nhà, Nghi Đắc mời ông ta ngồi chỗ trên, tự tay bưng rượu và thức ăn dâng lên, người chủ cũ toát mồ hôi mà từ chối. Nghi Đắc giữ ông ta ở lại mấy ngày, rồi dâng sớ tâu: "Thần đội ơn nước, vinh hiển và bổng lộc đã quá phận mình. Chủ cũ của thần thì địa vị thấp kém, chưa từng có chút bổng lộc nào. Thần xin cắt một nửa tiền lương, xin thôi chức quan để làm vinh hiển cho ông ấy. Mong bệ hạ chiều theo tấm lòng thành vụng dại của thần." Vua khen chí hướng ấy, cất nhắc người chủ cũ làm Lang tướng (một chức võ quan trong quân cấm vệ), và cho Nghi Đắc giữ lại phẩm trật như cũ. Triều đình vì việc này mà hết sức khen ngợi ông. (Trích sách Triều dã thiêm tải.)
Mục Ninh
Mục Ninh không rõ là người ở đâu. Nhan Chân Khanh dâng sớ xin cử ông làm Chi sứ (quan phụ tá, lo việc tiền lương, văn thư cho quan đứng đầu đạo) ở đạo Hà Bắc (đạo: đơn vị hành chính lớn thời Đường, gồm nhiều châu). Ninh đem con trai cả giao cho người em cùng mẹ, dặn: "Em muốn đưa nó đi đâu thì tùy. Miễn sao dòng họ không dứt người nối dõi, ta không còn gì vướng bận nữa." Rồi ông đến Bình Nguyên, nói với Chân Khanh: "Tổ tiên tôi đã có người nối dõi rồi. Người xưa nói có cái chết nhẹ hơn lông hồng (tức cái chết chẳng đáng kể gì), Ninh này chính là như vậy. Xin dốc hết sức giúp ông dẹp yên cơn nguy nan." Về sau, kế sách của Ninh có lúc không được dùng, Chân Khanh phải bỏ Bình Nguyên, ban đêm vượt sông chạy đi. (Trích sách Đàm tân lục.)
Triệu Hoa
Triệu Hoa vì bị giặc bắt ép phải ở trong vùng giặc chiếm, gặp một người đàn bà. Hỏi ra mới biết đó là con gái trong họ của Vi Hoàn, quan Quan sát sứ (?) (quan giám sát và cai quản các châu trong một đạo) đạo Giang Tây. Chồng bà làm quan ở vùng quanh kinh đô, vì không chịu theo quân giặc nên bị giết; bà họ Vi bị bắt làm nô tì. Hoa thương nỗi oan ức của bà, bỏ tiền ra chuộc, nhờ vợ mình đưa bà sang ở một khu nhà riêng, còn bản thân Hoa thì trước sau không hề gặp mặt bà. Năm sau, quân triều đình lấy lại được Đông Đô (Lạc Dương), Hoa đem của cải nhà mình ra chu cấp cho bà, lại đi tìm người thân của bà để đưa bà về. Những người bàn luận ai cũng kính trọng ông. (Trích sách Đàm tân lục.)
Tào Văn Hiệp
Tào Văn Hiệp là một viên tì tướng (tướng phụ, dưới quyền chủ tướng) ở trấn Trịnh Hoạt. Bấy giờ Diêu Nam Trọng làm Tiết độ sứ (quan đứng đầu một trấn, nắm cả quân đội lẫn việc cai trị), bị viên Giám quân (quan, thường là hoạn quan, được triều đình cử đến giám sát quân đội) là Tiết Doanh Trân cậy thế can thiệp, giành lấy việc quân việc chính. Nam Trọng không chịu nghe theo, nên nhiều lần bị Doanh Trân gièm pha với vua, vua cũng khá nghi ngờ. Về sau, Doanh Trân sai viên sứ nhỏ là Trình Vụ Doanh phi ngựa mang tờ biểu (văn bản dâng lên vua) về kinh, vu khống gièm pha Nam Trọng rất nặng nề. Lúc ấy Văn Hiệp đang lên kinh để tâu việc, ngầm biết được lời lẽ trong tờ biểu của Doanh Trân. Văn Hiệp phẫn nộ, bèn đi gấp cả ngày lẫn đêm đuổi theo Vụ Doanh, đến trạm dịch Trường Lạc thì đuổi kịp, rồi ngủ chung phòng với hắn. Nửa đêm, Văn Hiệp giết Vụ Doanh, nhận tờ biểu của Doanh Trân xuống hố xí, rồi tự sát. Đến lúc trời đã muộn, viên lại coi trạm mở cửa, thấy máu me khắp đất, bên cạnh tìm được hai phong thư của Văn Hiệp: một tờ trạng tố cáo Doanh Trân; một tờ biểu minh oan cho Nam Trọng, đồng thời trình bày và tạ tội việc giết Vụ Doanh.
Vua Đức Tông nghe chuyện, càng nghi Nam Trọng. Nam Trọng lo mối hiềm khích đã sâu, bèn vào triều. Vừa đến nơi, vua hỏi: "Doanh Trân quấy rầy khanh lắm sao?" Nam Trọng đáp: "Doanh Trân không quấy rầy thần, mà chính là tự làm hỏng phép tắc của bệ hạ đó thôi. Có bọn như Doanh Trân ở đâu, thì ở đó dù Dương Hỗ, Đỗ Dự (hai danh tướng đời Tấn, nổi tiếng giỏi cả trị dân lẫn cầm quân) có sống lại mà vỗ về trăm họ, cầm đầu ba quân, cũng nhất định không làm nên được nền chính sự hiền hòa của bậc quan như cha mẹ dân, hay phép quân nghiêm và cách bày trận giỏi." Đức Tông lặng im hồi lâu. (Trích sách Đàm tân lục.)
Dương Thành
Trong niên hiệu Trinh Nguyên, Dương Thành cùng ba người em ẩn cư trong núi Hạ Dương thuộc Thiểm Châu. Anh em thề với nhau không lấy vợ, ăn đậu uống nước lã, nằm chiếu cói đắp chăn vải, sống vui vẻ hòa thuận, khó mà nói hết được cảnh nhà ấy (?). Về sau gặp năm mất mùa, ông ẩn mình, không qua lại với người cùng làng, vì sợ bị coi là đi cầu xin. Có lúc ông lấy vỏ cây dâu, cây du nghiền vụn nấu cháo, nhưng việc giảng bàn Kinh Thi, Kinh Thư chưa hề ngừng lúc nào. Ông có người đầy tớ tên là Đô Nhi, đồng lòng với chủ, có thể ví với Quản Ninh (ẩn sĩ thời Tam Quốc, nổi tiếng sống thanh bạch, giữ tiết tháo). Người trong làng kính trọng và thương ông, mang đồ ăn đến biếu; hễ thấy hơi nhiều thì ông đóng cửa không nhận, gần như chịu đói như chim không mồi (?). Về sau người làng lén sai người đặt ở cửa giữa mười mấy chén cám tấm, ông mới ngồi xuống đất mà ăn.
Một hôm, các chư hầu (quan trấn giữ các địa phương) ở vùng Sơn Đông nghe tiếng nghĩa khí cao của ông, sai sứ mang đến biếu năm trăm tấm lụa. Thành một mực từ chối, nhưng sứ giả đã nhận lệnh không được mang về. Thành bèn đánh dấu rồi để ở góc nhà, chưa từng mở niêm phong.
Chẳng bao lâu, có một kẻ sĩ giữ tiết tháo tên là Trịnh Thục, đang gấp chuyện lo chôn cất người thân, đi nhờ cậy người ta mà không ai đáp lại; nhân đi ngang qua cửa nhà Thành, ông ghé vào ra mắt. Thục mặt mày buồn rầu, dáng người gầy ốm. Thành giữ ông lại ăn ở mười ngày, hỏi Thục định đi đâu và vì sao tiều tụy như thế. Thục kể hết tình cảnh. Thành nói: "Tôi cảm phục tiết tháo của ông. Gần đây Thành có được ít đồ do chư hầu tặng, không dùng vào việc gì, xin đem giúp ông làm tròn đạo hiếu của người con (lo tang cha mẹ)." Thục một mực khước từ. Thành nói: "Nếu ông không phải nói dối, thì còn từ chối làm gì?" Thục đáp: "Ngài đã ban ơn lớn khác thường, tôi xin trọn đời làm nô bộc để đền đáp." Rồi ông đi. Thục về phía đông lo việc đắp mộ; xong việc, chống gậy tang trở về chỗ Thành để giữ lời hẹn trước. Thành nói: "Sao ông lại làm thế? Nếu ông không còn ràng buộc gì khác, thì chúng ta cùng chí hướng, cùng học tập với nhau là được, cần gì phải nói tự làm đầy tớ để nương tựa nhau." Thục khóc nói: "Nếu được như vậy, tấm thân này (?) thật may mắn biết bao."
Khốn nỗi Thục rất kém về việc ghi nhớ sách vở. Hơn một tháng, Thành bảo ông học thuộc Mao Thi (Kinh Thi theo bản do họ Mao truyền lại); Thục tuy đọc đi đọc lại không ngừng, nhưng đến khi đem ra bàn luận thì như đổ nước lên đá, chẳng thấm được gì. Thục rất xấu hổ. Thành nói: "Việc học của ông, có phải vì quá thân thiết với các em tôi, không rời ra được, nên mới đến nỗi này chăng? Nay ở phía bắc gò đất chỗ chúng ta ở có một căn nhà tranh cao ráo sáng sủa, ông có thể đến đó tự ôn tập." Thục rất mừng, vội dọn sang ngay. Lại hơn một tháng, Thành đến thăm, cùng ông bàn về phần Quốc phong (phần dân ca các nước trong Kinh Thi). Thục tuy đã gắng sức, rốt cuộc vẫn không đối đáp được một lời. Thành vừa ra về chưa được hai ba mươi bước, Thục đã treo cổ dưới xà nhà. Đứa trẻ đưa cơm nhìn thấy, kinh hoảng chạy báo cho Thành. Thành gào khóc đau đớn như bị xé chân tay, bèn sai Đô Nhi mang rượu đến cúng, lại tự viết bài văn tế, đích thân đến tế, tự trách mình không sáng suốt: "Ta tuy không giết Thục, nhưng Thục vì ta mà chết." Ông tự cởi áo, sai đầy tớ là Đô Nhi lấy roi phạt đánh mình mười lăm roi, rồi vẫn mặc áo tang Ti ma (bậc tang phục nhẹ nhất trong năm bậc, mặc ba tháng) cho Thục, chôn cất ông chu đáo. Từ đó Thành được giới quan lại, sĩ phu hết sức kính trọng.
Về sau, khi làm Gián nghị đại phu (quan chuyên can ngăn, góp ý khi vua làm điều sai), ông hết lời can rằng Bùi Diên Linh không đáng làm tể tướng; lời lẽ hết sức tha thiết, sử nhà Đường có chép lại. Đến khi ra trấn giữ quận Giang Hoa, mỗi ngày ông nấu hai hộc (đơn vị đo dung tích, một hộc khoảng mười đấu) gạo và một nồi lớn canh cá; từ sứ giả nhà vua cho đến dân quê áo cỏ, ai cũng được tha hồ ăn. Ông lại bày sẵn bát sành, muôi gỗ, giống như vò rượu đặt giữa ngã tư (điển xưa: đặt vò rượu ở ngã tư, ai đi qua cũng được múc uống, ví ơn huệ chia đều cho mọi người). (Trích sách Can tử (?).)
Vương Nghĩa
Vương Nghĩa là người hầu của Bùi Độ. Khi Độ làm Ngự sử trung thừa (quan phó đứng đầu Ngự sử đài, cơ quan giám sát và vạch tội quan lại), đúng ngày Vũ Nguyên Hành bị ám sát, Độ cũng bị kẻ gian đâm; Nghĩa lấy thân che lưỡi dao mà chết, nhờ thế Độ thoát nạn. Độ bèn tự viết văn tế Nghĩa, và cấp tiền của hậu hĩnh cho vợ con anh. Năm ấy, trong số các sĩ tử thi Tiến sĩ (khoa thi quan trọng nhất thời Đường, thi về văn chương), cứ mười người thì có đến hai ba người viết truyện về Vương Nghĩa. (Trích sách Quốc sử bổ.)
Bùi Độ
Trong niên hiệu Nguyên Hòa, có một người mới được bổ làm Lục sự tham quân (quan coi văn thư, kiểm soát sổ sách giấy tờ trong một châu) ở Hồ Châu, chưa kịp đến nhận chức thì gặp cướp, bị lấy gần sạch; giấy bổ nhiệm của triều đình và sổ ghi các chức đã qua đều mất hết, không còn sót tờ nào. Ông bèn đến các ấp gần đó xin áo cũ, lần hồi vay mượn, rồi quay về quán trọ. Quán trọ ấy ở sát bên dinh của Bùi Tấn công (tức Bùi Độ, được phong tước Tấn quốc công). Lúc ấy Tấn công đang nghỉ phép, nhân mặc thường phục (?) ra ngoài dạo chơi quanh vùng, bèn ghé vào quán của viên lục sự Hồ Châu. Hai người vái chào nhau rồi ngồi xuống, trò chuyện qua lại, hỏi đến chuyện đi đứng. Viên lục sự nói: "Nỗi khổ của tôi, người ta nghe cũng không nỡ." Nói xong thì rơi nước mắt. Tấn công thương xót, hỏi kỹ sự tình. Ông đáp: "Tôi chờ bổ dụng ở kinh mấy năm, được bổ làm quan ở vùng sông hồ phương nam, nhưng gặp giặc cướp mất sạch, chỉ còn giữ được cái mạng tàn (?). Đó cũng là chuyện nhỏ thôi. Khổ nỗi tôi sắp cưới vợ mà chưa kịp đón dâu, thì bị quan đứng đầu quận cưỡng ép đoạt lấy nàng, đem dâng cho Thượng tướng Bùi công, người có địa vị chỉ đứng sau bậc đứng đầu đất nước (?)." Bùi hỏi: "Vợ ông họ tên là gì?" Đáp: "Họ X, tên là Hoàng Nga." Lúc ấy Bùi đang mặc quần áo màu tía, bèn nói: "Tôi chính là người thân tín của Tấn công, để tôi thử dò hỏi giúp ông." Rồi hỏi họ tên ông ta mà đi.
Viên lục sự lại hối hận, nghĩ: "Người này có lẽ là kẻ thân cận của quan Trung thư lệnh (chức tể tướng đứng đầu Trung thư tỉnh, ở đây chỉ Bùi Độ), vào nói lại thì ắt mình gặp họa." Đêm ấy nằm ngủ không yên. Trời vừa sáng, ông đến bên dinh họ Bùi dò la, thì Bùi đã vào trong. Đến tối có một viên lại mặc áo đỏ đến quán, dáng rất vội vã, nói Lệnh công cho gọi. Viên lục sự nghe vậy sợ hãi, vội vàng cùng viên lại đi. Đến dinh, giây lát được dẫn vào một gian sảnh nhỏ (?); ông lạy phục xuống đất, mồ hôi toát ra, không dám ngẩng nhìn. Liền được mời ngồi; ông lén nhìn thì ra chính là viên Áp nha (quan võ thân tín coi nghi vệ trong phủ) mặc áo tía hôm qua. Ông bèn thú nhận lỗi lầm hết lần này đến lần khác. Trung thư lệnh nói: "Hôm qua nghe chuyện ông kể, lòng ta thật xót thương, nay tạm an ủi nỗi tiều tụy của ông." Liền sai lấy giấy bổ nhiệm trong rương trao cho ông: đã bổ lại ông làm quan ở Hồ Châu. Viên lục sự còn đang mừng rỡ nhảy cẫng, thì ông lại nói: "Hoàng Nga có thể cùng ông sánh đôi đến nơi nhận chức." Ông đặc biệt sai đưa nàng đến tận quán trọ, cấp tiền đi đường một nghìn quan (một quan là một xâu một nghìn đồng tiền), để hai người cùng lên đường nhận chức. (Trích sách Ngọc đường nhàn thoại.)
Liêu Hữu Phương
Năm Ất Mùi niên hiệu Nguyên Hòa, Liêu Hữu Phương thi trượt, đi chơi đất Thục (vùng Tứ Xuyên ngày nay). Đến phía tây Bảo Kê, vừa vào nghỉ ở quán khách của nhà nước, bỗng nghe tiếng rên rỉ; lặng nghe thì thấy tiếng rất yếu ớt (?). Ông vào một gian phòng vắng, thấy một chàng trai nghèo đang ốm, bèn hỏi bệnh tình và chuyện đi đứng. Người ấy gắng gượng đáp: "Tôi vất vả đi thi mấy lần, chưa gặp được người tri âm (người hiểu mình và nâng đỡ mình)." Rồi đưa mắt nhìn ông, dập đầu, hồi lâu mới lại nói: "Chỉ xin gửi gắm nắm xương tàn này." Ngoài ra không nói được gì nữa. Ông định đi tìm thầy chữa thì người ấy chợt qua đời. Ông bèn bán rẻ bộ yên và con ngựa mình cưỡi cho một nhà giàu trong làng, sắm quan tài chôn cất. Ông tiếc không biết họ tên người ấy, nghĩ chắc là bạn cùng đi thi chốn Kim Môn (chỉ nơi thi cử của triều đình); lúc chia tay nơi ngã rẽ, lòng đau xót, ông lại làm bài minh rằng:
"Than ôi, người lìa đời bỏ lại túi rỗng không,
Bao lần nhọc lòng nơi trường bút mực thi văn.
Chỉ thoáng biết mặt (chỉ quen biết sơ qua), vì người mà khóc một trận đau,
Chẳng biết nơi nào là quê hương của người."
Về sau, Liêu quân từ Tây Thục trở về, đi theo đường Đông Xuyên, đến trạm dịch Linh Khám. Viên Dịch tướng (người coi trạm dịch) đón ông về nhà riêng. Gặp vợ người ấy mặc áo trắng để tang, lạy ông hai lạy, nghẹn ngào không kìm được nỗi xúc động. Vợ chồng họ quấn quýt nói năng, thân thiết như người ruột thịt. Ông ở lại nửa tháng, đầy tớ và ngựa đều được ăn no đủ, ông được đãi những món quý như thịt gấu, thịt hổ, trọn đạo chủ khách. Hữu Phương không hiểu vì duyên cớ gì, càng thêm lo sợ. Lúc từ biệt, người vợ lại khóc lóc, tặng quà đi đường là một xấp (?) lụa gấm, trị giá mấy trăm nghìn tiền. Viên dịch tướng nói: "Tú tài Hồ Oản mà ông chôn hồi mùa xuân này chính là người anh út của vợ tôi." Lúc ấy ông mới biết họ tên người đã mất. Họ lại kể chuyện bình sinh của người ấy. Còn đồ tặng thì ông trước sau không nhận. Người vợ trẻ và chồng nhất quyết lạy dâng. Hữu Phương từ chối: "Tôi là đàn ông, cũng biết sơ qua chuyện xưa nay, tình cờ chôn cất một người cùng hàng sĩ tử, không dám nhận ơn hậu như thế này." Rồi giục ngựa đi trước. Viên dịch tướng phi ngựa đuổi theo tiễn, qua thêm một trạm nữa mà vẫn chưa chịu rời. Liêu quân không ngó ngàng gì đến món quà; viên dịch tướng nắm tay áo ông, hai bên tiếc nuối chia tay mỗi người một ngả đông tây, còn món quà thì bỏ lại giữa rừng đồng.
Các bậc già cả trong làng đem việc nghĩa ấy trình lên châu, quan đứng đầu châu dâng biểu tâu lên triều đình. Các quan văn võ và tể tướng đều mong được biết mặt Hữu Phương, cùng nhau tiến cử ông. Năm sau, Lý Phùng Cát chủ trì kỳ thi, Hữu Phương thi đỗ, đổi tên là Du Khanh, tiếng tăm vang dội khắp trong nước lẫn các nước ngoài; ông là bậc nghĩa sĩ của nhà Đường. Viên coi trạm dịch kia là Đái Khắc Cần, được chính sự đường (nơi các tể tướng làm việc) gửi công văn sai Tiết độ sứ (quan đứng đầu trấn, nắm cả quân lẫn chính) bản đạo xét cất nhắc, lên đến chức cao nhất trong hàng của ông. Danh tiếng và nghĩa khí của Khắc Cần cũng vang xa như Liêu quân. (Trích sách Vân Khê hữu nghị.)
Thái Bình quảng ký, quyển 167
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gom chép sách vở xưa, do vua Càn Long nhà Thanh sai biên soạn và đích thân duyệt định)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video