Thiên 168 — Quyển 168

 Thái Bình quảng ký, quyển 168

 Khí nghĩa (khí khái và tình nghĩa: sống ngay thẳng, trọng nghĩa, sẵn lòng giúp người, giữ trọn ân tình), phần ba

 Hùng Chấp Dịch — Lý Ước — Trịnh Hoàn Cổ

 Người học trò ở Giang Lăng — Trịnh Điền — Người con hiếu thảo họ Chương

 Kẻ trộm đào mả — Trịnh Ung — Dương Thịnh

 Vương Ân

 Hùng Chấp Dịch

 Hùng Chấp Dịch lên kinh đi thi, đến cửa ải Đồng Quan thì gặp mưa thu dầm dề hơn một tháng, phải nằm lại ở quán trọ. Bỗng nghe ở quán bên cạnh có một người học trò thở than mấy lần. Chấp Dịch lặng lẽ hỏi thăm, có người đáp: "Đó là Phàn Trạch, nguyên huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) huyện Nghiêu Sơn, đi dự chế khoa (kỳ thi đặc biệt do vua mở để chọn người tài, ngoài các kỳ thi thường lệ). Đến đây thì ngựa chết, túi tiền cạn sạch, không sao tự đi tiếp được." Chấp Dịch liền tìm đến, đem ngay con ngựa mình đang cưỡi và dốc hết tiền trong túi ra giúp. Năm ấy Chấp Dịch bỏ thi. Năm sau Phàn Trạch thi đỗ. (Trích sách Chích ngôn)

 Lý Ước

 Lý Ước làm binh bộ viên ngoại (viên ngoại lang: chức quan phó, đứng dưới quan lang trung, trong một ty của bộ Binh), là con của Khiên công (tức Lý Miễn, được phong tước Khiên quốc công). Ông có kiến thức và độ lượng thanh cao, phóng khoáng, vượt hẳn người đời. Ông cùng làm quan một thời với chủ khách viên ngoại (viên ngoại lang ở ty Chủ khách thuộc bộ Lễ, lo việc tiếp đón sứ giả và khách nước ngoài) là Trương Thẩm. Còn có trưng quân (ẩn sĩ được triều đình mời ra làm quan nhưng không nhận) Vi Huống, sống ẩn dật tránh đời. Vi Huống không cưới vợ, không lo làm ăn. Trong mấy người ấy, Lý Ước chỉ thân thiết với Trương Thẩm. Ông thường cùng Trương ngồi chung một chiếc giường vuông, khẽ trò chuyện suốt đêm đến sáng không ngủ, người ngoài không ai biết họ nói gì. Ông tặng Trương bài thơ:

 "Ta có chuyện trong lòng,
Chẳng nói với Vi Nhị;
Đêm thu thành Lạc Dương,
Trăng sáng soi Trương Bát."
(Vi Nhị, Trương Bát: gọi theo thứ bậc anh em trong họ, tức Vi thứ hai, Trương thứ tám.)

 Có lần Lý Ước đi thuyền trên sông, thuyền ông đi sát thuyền một người lái buôn người Hồ (người các nước phía tây và phía bắc Trung Quốc). Người lái buôn bị bệnh, cố mời ông sang gặp rồi gửi gắm hai đứa con gái cho ông, cả hai đều đẹp tuyệt trần. Người ấy còn tặng ông một viên ngọc. Lý Ước đều nhận lời. Khi người lái buôn chết, của cải châu báu trị giá mấy vạn, Ước ghi sổ đầy đủ rồi nộp hết cho quan, còn hai cô gái thì ông tìm nơi gả chồng. Lúc khâm liệm người lái buôn, Ước tự tay đặt viên ngọc dạ quang (ngọc phát sáng trong đêm) vào miệng người chết, không ai hay biết. Về sau có người thân của người Hồ ấy đến lo liệu gia tài. Ước xin quan cho đào mộ lên khám, quả nhiên viên ngọc dạ quang vẫn còn ở đó. Những việc tốt ông làm âm thầm đều như vậy cả. (Trích sách Thượng thư cố sự)

 Trịnh Hoàn Cổ

 Trịnh Hoàn Cổ sống nhàn ở Đông Đô (tức Lạc Dương), rất thân với một vị tướng quân tên là Liễu Đương. Nhà họ Liễu ở phố phía đông phường Lý Tín, lầu đài, ao nước, cây cối rất đẹp, nhà rất giàu, kỹ nữ ca múa rất đông. Trịnh thường qua lại dự tiệc rượu, cười nói với các kỹ nữ. Thân rồi, ông bèn trêu ghẹo họ. Các kỹ nữ kể lại với họ Liễu. Liễu thương Trịnh có văn tài mà lại nghèo, nên cũng không trách. Khi Trịnh sắp vào kinh xin làm quan, Liễu bày tiệc tiễn. Rượu ngà say, Trịnh đưa cho một kỹ nữ một bài thơ:

 "Vẻ đẹp (?) vượt cả thần tiên,
Tiếng hát hơn cả đàn sáo (?).
Nhìn nàng múa khúc Bạch trữ,
Như sắp bay lên trời mây biếc.
Chưa tính sinh được Bùi Tú,
Sao lại xin cho Trịnh (?)…
Đừng để nước Kim Cốc,
Chảy ngang trước lầu rơi."

 (Nguyên văn bài thơ có chỗ rơi chữ. Bùi Tú là danh sĩ đời Tấn, mẹ vốn là tì nữ. Câu thứ sáu có lẽ nhắc Trịnh Huyền, nhà nho đời Hán, nhà ông đến tì nữ cũng thuộc thơ; tác giả cùng họ Trịnh nên mượn ý để xin người kỹ nữ. Kim Cốc là vườn của phú hộ Thạch Sùng đời Tấn. Người thiếp yêu của ông là Lục Châu nhảy lầu chết để giữ trọn tình. Ý cả câu là đừng để nàng phải chịu cảnh chia lìa bi thảm như thế.)

 Liễu xem thơ, rất vui, nói: "Tôi chẳng tiếc gì người kỹ nữ này. Nhưng anh đang đi xin làm quan, sức lực túng thiếu, đem nàng theo ắt khó lo liệu. Cứ đợi khi thấy anh được triều đình bổ nhiệm, tôi sẽ đưa nàng vào kinh làm quà mừng." Trịnh vào kinh chưa được nửa năm thì được bổ làm quốc tử bác sĩ (chức quan giảng dạy ở Quốc tử giám, trường học cao nhất của triều đình). Liễu thấy tên Trịnh trong danh sách bổ nhiệm, bèn lo xe thuyền đưa nàng vào kinh. Nàng đi đến trạm Gia Tường thì Trịnh đã mất. Không lâu sau, linh cữu người chết nơi đất khách được đưa về đến địa giới phủ. Liễu nghe tin, thương xót than thở mãi, rồi cho người kỹ nữ ấy đi lấy chồng khác. (Trích sách Lư thị tạp thuyết)

 Người học trò ở Giang Lăng

 Có một người học trò ngụ ở Giang Lăng, không rõ tên họ (?). Anh có một người thiếp đẹp, nhà rất nghèo. Anh xin được thư giới thiệu, đi khắp vùng Giao Châu, Quảng Châu để nhờ vả, mong kiếm được cả vạn tiền. Trước khi đi, anh để lại đủ lương ăn trong năm năm cho người thiếp và dặn: "Nếu năm năm ta không về thì nàng cứ đi lấy chồng khác." Anh đi đã năm năm mà chưa về, người thiếp bèn bị một vị cựu thứ sử (quan đứng đầu một châu) lấy làm thiếp, sống ở dưới dốc Cao Ly. Sang năm sau, người chồng trở về thì không biết nàng ở đâu nữa. Dò hỏi mãi mới biết chỗ, anh bèn làm thơ, nhờ bà mối đem đến (?). Thơ rằng:

 "Mây đen mù mịt xuống Dương Đài,
Vướng phải Tương Vương chẳng trở lại.
Năm độ ngắm hoa luống rơi lệ,
Một lòng như nút thắt chưa từng gỡ.
Dây leo mảnh tự nương cây thơm,
Nước đã đổ, đâu mong về chén cũ.
Buồn thay ngôi nhà dưới dốc Cao Ly,
Ánh xuân chẳng còn xuống núi nữa."

 (Dương Đài, Tương Vương: điển nữ thần núi Vu Sơn hóa làm mây, ăn ở với vua nước Sở ở Dương Đài, ý nói người thiếp đã về với người quyền quý. Nước đổ không lấy lại được: ý nói việc đã rồi khó vãn hồi.)

 Vị thứ sử xem thơ, bèn cho một trăm nghìn tiền cùng tư trang, rồi đưa người thiếp trả về cho người học trò. (Trích sách Lư thị tạp thuyết)

 Trịnh Điền

 Trịnh Văn công tên là Điền (Văn công là tên thụy, tức tên triều đình đặt sau khi mất để khen người có công), tự là Thai Văn. Cha ông là Trịnh Á, từng làm Quế Quản quan sát sứ (quan giám sát, cai quản cả vùng Quế Quản). Điền sinh ở Quế Châu, tên lúc nhỏ là Quế Nhi. Bấy giờ Tây Môn Tư Cung làm giám quân (viên hoạn quan được vua cử đi giám sát quân đội), có chiếu vua gọi về kinh. Trịnh Á tiễn ông ở ngoại ô phía bắc. Tự thấy mình đã già yếu, Á gửi gắm con mà nói: "Ngày sau xin ông để tâm đến Quế Nhi, tôi dưới suối vàng cũng không dám quên ơn." Nói xong ứa nước mắt. Tư Cung ghi nhớ lời ấy. Khi Tư Cung làm Thần Sách quân trung úy (chức do hoạn quan nắm giữ, chỉ huy cấm quân Thần Sách bảo vệ kinh thành) thì Trịnh Á đã mất. Tư Cung sai người gọi Điền đến ở trong nhà mình. Lúc ấy Điền chưa đến hai mươi tuổi, Tư Cung rất thương, coi như cháu ruột, lại chọn thầy, chọn bạn để dạy dỗ. Về sau Điền làm quan đến bậc tướng văn, tướng võ.

 Khi Hoàng Sào đánh vào Trường An, Tây Môn Tư Cung chạy nạn vào núi Chung Nam. Điền bỏ của nhà ra, trả công hậu để mộ người can đảm đi tìm. Tìm được ông, Điền đón về đất Kỳ (vùng Phượng Tường). Điền sớm tối hỏi han ông nóng lạnh, hầu cơm nước như đối với cha. Tư Cung mất tại nhà Điền. Điền chôn ông ở gò phía tây Phượng Tường, tùng bách quanh mộ đều do tự tay ông trồng. Không lâu sau Điền cũng mất, được chôn gần mộ họ Tây Môn. Trăm quan đến viếng hai nấm mộ, không ai không rơi lệ, ai cũng phục tình nghĩa ấy. (Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn)

 Người con hiếu thảo họ Chương

 Người con hiếu thảo họ Chương tên là Toàn Ích, người thành Phù, vùng Đông Thục. Ông mồ côi cha từ nhỏ, được anh là Toàn Khải nuôi lớn. Mẹ bị bệnh, Toàn Khải cắt thịt đùi mình nấu dâng mẹ, bệnh quả nhiên khỏi. Ít lâu sau, Toàn Khải đi xa, chết ở quán trọ. Toàn Ích cảm ơn nghĩa anh em ruột thịt, may áo tang trảm thôi (bậc tang nặng nhất, áo vải gai thô cắt không viền gấu, vốn chỉ dùng khi để tang cha) để chịu tang anh. Lại vì anh đã cắt thịt chữa bệnh cho mẹ (?), ông bèn đốt ngón tay mình để bày tỏ nỗi đau tột cùng. Ông còn dùng mực bạc chép một bộ kinh Pháp Hoa, sớm tối tụng đọc, nhờ đó hiểu được ý lớn của kinh.

 Về sau ông đến phủ Thành Đô, ở trong một ngõ có lầu. Bên cạnh có lò luyện đan (lò nấu luyện thuốc theo thuật của đạo gia), ông không nuôi đầy tớ, một mình sống lặng lẽ trong một gian phòng. Bán đan được tiền, hễ đủ vài lạng vàng là ông liền khắc một (?)… Nay thiền viện Hoa Đình chính là chỗ ngôi lầu cao của cư sĩ (người tu tại gia, không xuất gia) ngày trước. Người ta cho rằng ông có thuật hoàng bạch (thuật luyện ra vàng bạc). Ông từng nói với bạn tu: "Một lạng thủy ngân (?) chỉ đáng giá một lạng bạc. Nếu viên thành ba trăm viên, mỗi viên bán trăm đồng, thì được ba mươi nghìn đồng, lời lớn biết bao!" Nhưng đan ông bán ra cũng thật thần nghiệm. Sau khi đến đất Thục, cư sĩ nặn một tượng đất đặt bên lò đan, dùng thay tay để cầm vật nóng. Ông gìn giữ (?) tượng ấy, không để hư hỏng, gần bốn mươi năm. Trong niên hiệu Đại Thuận, ông qua đời, thọ chín mươi tám tuổi. Sư trong chùa vẽ chân dung ông lên vách. Tiết độ phán quan (viên quan giúp việc cho tiết độ sứ, xét xử giấy tờ, án từ) là Phùng Quyên, nguyên thứ sử Mi Châu, soạn bài tán (bài văn vần ngắn khen ngợi) để ca tụng ông. (Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn)

 Kẻ trộm đào mả

 Khoảng các niên hiệu Quang Khải, Đại Thuận, ở Bao Trung có kẻ đào trộm mồ mả. Lùng bắt đã lâu mà không được, quan trên đốc thúc rất gắt gao. Bỗng một hôm bắt được một người, giao cho quan coi việc xét xử. Việc kéo dài cả năm mà không tra ra sự thật, đánh đập tra tấn đau đớn đủ cách. Lời khai đã đủ, lại khai liên lụy đến mấy người khác, ai cũng cho là bắt đúng người rồi. Đến lúc sắp hành hình, có một người đứng bên xắn tay áo hét lớn: "Phép nước há lại dung cho việc giết oan người lương thiện sao? Kẻ đào mả chính là ta. Ngày nào ta cũng lẫn trong đám đông mà không bị bắt, còn người này có tội gì mà định giết? Mau thả người ta ra!" Rồi người ấy đưa ra đồ vật lấy trộm trong mộ để đối chiếu, chẳng sai chút nào. Người lập án cũng đưa tang vật của mình ra đối chiếu, cũng không sai. Đến khi phiên soái (vị tướng trấn giữ cả vùng) đích thân dỗ dành hỏi han, người bị bắt nói: "Tuy tự biết mình không có tội, nhưng không chịu nổi roi vọt, nên bảo người nhà làm giả số tang vật này, chỉ mong được chết cho xong." Phiên soái hết sức kinh hãi, tâu đầy đủ lên triều đình. Viên quan coi ngục bị bắt tội. Người bị hãm oan được tha. Người tự thú được bổ làm chức nha môn (chức việc trong dinh quan) và được ban thưởng. (Trích sách Ngọc đường nhàn thoại)

 Trịnh Ung

 Học sĩ Trịnh Ung khi chưa thi đỗ, đến cầu hôn con gái của Thôi tướng công Viễn (tức tể tướng Thôi Viễn, về sau bị giáng chức làm quan ở Bạch Châu). Vừa được nhận lời thì nhà họ Thôi ở Bác Lăng gặp họa, người con gái theo lệ bị sung vào cung. Đến trước niên hiệu Khai Bình nhà Chu Lương (tức nhà Hậu Lương do Chu Ôn lập ra), cô gái họ Thôi ở trong cung giả bệnh, được sắc vua cho ra khỏi cung, trở về nhà. Trịnh liền lại nhờ bà mối đến ngỏ ý, chọn ngày đích thân đi rước dâu. Lễ cưới của nhà dòng dõi học trò tuy tùy theo giàu nghèo, nhưng cũng không thiếu một lễ nào. Không lâu sau người vợ qua đời (nguyên văn dùng điển Trang Tử gõ chậu khi vợ mất). Ông chống gậy, đội mũ quấn khăn tang tròn một năm, mọi việc đều đúng lễ. Giới học trò vì thế rất khen ngợi, tiếng tốt vang khắp. Người trong trường thi đều kiễng chân trông đợi ông. Ông thi một lần là đỗ giáp khoa (hạng cao nhất), có tên trên bảng do thượng thư họ Phong chấm. Từ thường dân bước vào làm quan, ông được trao chức bí hiệu (hiệu thư lang ở Bí thư sảnh, coi việc hiệu đính sách vở) kiêm nội hàn (học sĩ trong cung, lo việc thảo chiếu chỉ), được cùng một sắc chỉ cho vào làm việc với Khâu Môn (?). Chưa được mấy năm thì ông mất. (Trích sách Ngọc đường nhàn thoại)

 Dương Thịnh

 Dương Thịnh lúc đầu làm việc dưới quyền Phượng Tường tiết độ sứ (vị quan trấn giữ một vùng, nắm cả binh quyền lẫn việc cai trị) Lý Xương Phù. Ông nhiều lần lập công trong quân, vì thế bị Xương Phù nghi kỵ và ngấm ngầm định hại. Người thiếp yêu của Xương Phù là Chu thị thương ông vô tội, kín đáo báo cho biết, nhờ vậy ông bỏ trốn được, thoát chết. Về sau ông làm đô chỉ huy sứ năm mươi tư quân hầu cận trước xa giá của vua, rồi được trao chức tiết độ sứ quân Uy Thắng, dựng cờ tiết (cờ hiệu do vua ban làm tin cho quyền trấn trị) ở Bành Châu. Ông vỗ về quan dân, kính trọng tiếp đón khách khứa, cho đến các nhà sư, đạo sĩ cũng đều được chăm lo chu đáo, ông đối đãi rất lễ độ, nên người ta rất mến phục.

 Khi Lý Xương Phù thất bại, ông sai người đi tìm Chu thị. Bà đến rồi, ông thờ bà như mẹ nuôi. Chu thị tự thấy mình còn trẻ lại xinh đẹp, khẩn khoản xin được nên duyên vợ chồng. Thịnh thề với trời đất rằng trước sau không bao giờ ăn ở với bà trái lễ. Mỗi ngày, trước khi ra làm việc, ông đều đến làm lễ hỏi thăm sức khỏe bà. Ngay cả lúc lâm nguy bị vây hãm mấy vòng, ông cũng chưa từng bỏ lễ ấy. Châu ông mới cai quản, binh lực chưa đủ, thì bỗng bị Thục tiên chủ họ Vương (tức Vương Kiến, vua đầu tiên của nước Tiền Thục) vây đánh. Ông giữ một thành lẻ loi, quân cứu viện không đến, cầm cự suốt một nghìn ngày, cuối cùng bị quân Tây Xuyên phá thành và giết chết.

 Có viên mã bộ sứ (quan chỉ huy cả kỵ binh lẫn bộ binh) tên là An Sư Kiến, là người tâm phúc của họ Dương. Thành vỡ, Sư Kiến bị bắt. Thục tiên chủ biết ông trung nghĩa cương liệt, mong ông về làm việc cho mình nên muốn tha. Sư Kiến nói: "Tôi được Dương tư đồ (tư đồ: một trong ba chức quan cao nhất triều đình, ở đây là danh hiệu tôn quý ban cho Dương Thịnh) cất nhắc, không dám tiếc cái chết." Tiên chủ than thở khen ngợi, nhưng vẫn đem giết, rồi làm lễ tế và chôn cất ông tử tế. (Trích sách Bắc mộng [tỏa] ngôn)

 Vương Ân

 Vương Ân là cháu gọi bằng chú của Vương Toản, quan doãn (quan đứng đầu) phủ Khai Phong đời nhà Lương. Trong niên hiệu Càn Hóa, Ân làm liên suất (vị quan đứng đầu một vùng gồm nhiều châu) Từ Châu, cầm quân làm phản, chống lệnh triều đình, giết sứ thần của vua, lại kiểm điểm (?) dân chợ búa rồi phát áo giáp cho họ. Có người tùy tùng thân cận là Miêu Ôn cùng mấy người nữa liệu rằng việc của Ân ắt không thành, bèn ngầm mưu nổi dậy chống lại. Việc bị lộ, Miêu Ôn bị bắt, bị mổ lấy tim mà chết. Vợ ông bị chia cho một viên quân hiệu ở doanh khác. Bà hết sức không cam lòng, giấu một con dao ngắn rồi cắt vú mà chết. Người nghe chuyện ai cũng than thở, kính phục. (Trích sách Ngọc đường nhàn thoại)

 Thái Bình quảng ký, quyển 168

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua Càn Long nhà Thanh ra lệnh biên soạn)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video