Thái Bình quảng ký, quyển 169
Biết người (phần 1)
Trần Thực — Hoàng Thúc Độ — Quách Thái
Mã Dung — Thái Ung — Cố Thiệu
Anh em Gia Cát Cẩn (?) — Bàng Sĩ Nguyên — Vũ Cai
Bùi Ngỗi — Sứ giả Hung Nô — Hoàn Ôn
Tạ Côn — Đường Thái Tông — Lý Tích
Tiết Thu — Vương Khuê — Vương Sư Đán (?)
Dương Tố — Vương Nghĩa Phương — Chọn tướng
Anh công — Lưu Kỳ — Trương Trạc
Lý Kiệu — Trịnh Cảo — Lư Tòng Nguyện
Bùi Khoan — Vi Sân — Bùi Đàm
Trần Thực
Trần Thực từng than rằng: "Người như Chu Tử Cư thật là bậc có tài làm rường cột cho đất nước. Nếu ví với gươm báu thì đó là gươm Long Tuyền của đời này (Long Tuyền là tên một thanh gươm báu nổi tiếng thời xưa)."
Có người khách hỏi Trần Quý Phương (con Trần Thực): "Thân phụ ngài có công đức gì mà mang tiếng tăm lớn khắp thiên hạ?" Quý Phương đáp: "Cha tôi ví như cây quế mọc ở sườn núi Thái Sơn. Trên có đỉnh núi cao vạn nhận (nhận là đơn vị đo chiều cao thời xưa, khoảng bảy tám thước), dưới có vực sâu không lường được. Trên được móc ngọt thấm đẫm, dưới được nước suối trong vực tưới mát. Lúc ấy, cây quế nào biết núi Thái Sơn cao đến đâu, vực sâu đến đâu; nó cũng chẳng biết mình có công đức hay không."
(Trích từ sách Thế thuyết)
Hoàng Thúc Độ
Quách Thái đến đất Nhữ Nam. Ông đến thăm Viên Phụng Cao thì xe không dừng bánh, ngựa không tháo ách, tức là chỉ ghé qua rồi đi ngay. Nhưng khi đến thăm Hoàng Thúc Độ thì ông ở lại trọn ngày, lại ngủ thêm hai đêm.
Người ta hỏi vì sao, Lâm Tông (tên chữ của Quách Thái) đáp: "Thúc Độ mênh mông như sóng nước rộng nghìn khoảnh: lắng xuống cũng không trong hơn, khuấy lên cũng không đục đi. Độ lượng của ông ấy sâu rộng, khó mà lường được." (Trích từ Thế thuyết)
Quách Thái
Quách Thái dáng vẻ nổi bật, cao vút như núi, điềm đạm như nước vực lặng. Kẻ sĩ khắp chín châu (tức cả nước) đều kính sợ, tôn ngưỡng, coi ông như mái che chở cho mình.
Thái Bá Giai (tức Thái Ung) nói với Lư Tử Cán (tức Lư Thực) và Mã Nhật Đê (?): "Ta viết văn bia cho người trong thiên hạ đã nhiều, chưa lần nào không thấy hổ thẹn vì phải khen quá lời. Chỉ khi viết bài văn bia ca ngợi Quách tiên sinh là ta không có chút gì xấu hổ." (Trích từ Thế thuyết)
Mã Dung
Trịnh (tức Trịnh Huyền ?) theo học ở cửa Mã Dung. Có lần Dung không giải được bảy việc khó trong sách (?), Trịnh nghĩ ra được năm việc. Dung lại sai Lư Tử Cán nghĩ hai việc còn lại.
Dung nói với Tử Cán: "Khổng Tử từng bảo Tử Cống: 'Nhan Hồi nghe một biết mười, ta với ngươi đều không bằng'. Nay ta với ngươi cũng có thể nói như thế." (Trích từ Thế thuyết)
Thái Ung
Thái Ung bình xét Trần Phồn và Lý Ưng, xem ai hơn ai kém. Ông nói: "Trần Trọng Cử (tức Trần Phồn) mạnh ở chỗ dám chống lại người bề trên, việc ấy khó. Lý Nguyên Lễ (tức Lý Ưng) nghiêm ở chỗ cai quản kẻ bề dưới, việc ấy dễ. Vì vậy Trọng Cử được xếp ở hàng dưới của Tam quân, còn Nguyên Lễ được xếp ở hàng trên của Bát tuấn."
(Sách Hán ký của Tạ Thẩm chép: Tam quân (ba bậc quân tử) là ba người được cả một thời tôn trọng, gồm Đậu Vũ, Lưu Thục, Trần Phồn. Sách Hán thư của Tiết Oánh chép: Lý Ưng, Vương Sướng, Tuân Cổn, Chu Phòng (?), Ngụy Lãng, Lưu Hựu, Đỗ Giai, Triệu Điển là Bát tuấn (tám người tài giỏi). Trích từ Thế thuyết)
Cố Thiệu
Có lần Cố Thiệu hỏi riêng Bàng Sĩ Nguyên: "Nghe nói ông giỏi biết người. Ta với ông, ai hơn?"
Sĩ Nguyên đáp: "Rèn đúc phong tục đời, theo thời thế mà chìm nổi, tôi không bằng ông. Còn bàn kế sách thầm kín của bậc đế vương (?), xem xét then chốt của lẽ họa phúc nương nhau mà đổi dời, thì tôi cũng hơn ông được đôi chút." Thiệu cũng chịu lời ấy. (Trích từ Thế thuyết)
Anh em Gia Cát Cẩn (?)
Gia Cát Cẩn cùng em là Gia Cát Lượng và em họ là Gia Cát Đản đều có tiếng tăm lớn, mỗi người phò một nước. Người đương thời nói: nước Thục được con rồng, nước Ngô được con hổ, nước Ngụy được con chó. (Trích từ Thế thuyết)
Bàng Sĩ Nguyên
Bàng Sĩ Nguyên đến nước Ngô, người Ngô đều kết bạn với ông. Ông gặp Lục Tích, Cố Thiệu, Toàn Tông rồi bình phẩm từng người: "Ông Lục đúng là ngựa tầm thường mà chạy được nhanh. Ông Cố đúng là bò tầm thường mà chở được nặng, đi được xa."
Có người hỏi: "Theo lời bình ấy thì ông Lục hơn chăng?" Ông đáp: "Ngựa tầm thường dù khỏe và nhanh cũng chỉ chở được một người. Bò tầm thường một ngày đi trăm dặm, chở đâu chỉ một người!" Người Ngô không vặn lại được.
Ông lại nói: "Ông Toàn ham tiếng tăm, giống Phàn Tử Chiêu ở Nhữ Nam." (Trích từ Thế thuyết)
Vũ Cai
Tư Mã Văn Vương (tức Tư Mã Chiêu) hỏi Vũ Cai: "Trần Thái so với cha là Tư không thì thế nào?" (Tư không là một trong ba chức quan cao nhất triều đình.)
Cai đáp: "Về mặt thông suốt, nhã nhặn, hiểu rộng, có thể nhận lấy việc giáo hóa và gây tiếng tốt cho thiên hạ làm trách nhiệm của mình, thì ông ấy không bằng cha. Còn về mặt sáng suốt, thạo việc, gọn gàng mà chu đáo, lập công dựng việc, thì ông ấy hơn cha." (Trích từ Thế thuyết)
Bùi Ngỗi
Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Ký Châu là Dương Hoài có hai con trai là Dương Kiều và Dương Mao. Cả hai còn ở tuổi để tóc trái đào (tức còn nhỏ) mà đã thành người có tài. Hoài thân với Bùi Ngỗi và Nhạc Quảng, bèn cho hai con đến gặp hai ông.
Ngỗi tính phóng khoáng, thích Kiều có phong thái tao nhã, bèn nói với Hoài: "Kiều sẽ bằng ông, Mao thì kém hơn một chút." Quảng tính trong sáng, thuần hậu, thích Mao có thần thái mà biết giữ khuôn phép, bèn nói với Hoài: "Kiều tất nhiên sẽ bằng ông, nhưng Mao còn tinh tường, nổi trội hơn."
Hoài cười nói: "Hai con ta hơn kém nhau thế nào, chính là Bùi và Nhạc hơn kém nhau thế ấy." Người bàn luận cho rằng Kiều tuy phong thái cao nhưng thiếu khuôn phép, vậy lời Nhạc Quảng là đúng; nhưng cả hai đều là bậc tài giỏi của lớp sau. (Trích từ Thế thuyết)
Sứ giả Hung Nô
Ngụy Vũ (tức Tào Tháo) sắp tiếp sứ giả Hung Nô. Ông tự thấy mình dáng người xấu xí, không đủ khiến nước xa kính phục, bèn sai Thôi Quý Khuê đóng vai mình, còn bản thân thì cầm đao đứng hầu ở đầu sập.
Xong việc, ông sai người dò thám đến hỏi sứ giả: "Ngụy vương là người thế nào?" Sứ giả đáp: "Ngụy vương phong độ cao nhã khác thường, nhưng người cầm đao đứng ở đầu sập mới là anh hùng." Ngụy vương nghe vậy, sai người phi ngựa đuổi theo giết sứ giả ấy. (Trích từ Thương Vân tiểu thuyết)
Hoàn Ôn
Đời Tấn, sau khi Ân Hạo bị phế làm thường dân, Hoàn Ôn nói với mọi người: "Hồi nhỏ ta với hắn cùng cưỡi ngựa tre chơi. Ta chơi chán vứt đi, Hạo liền nhặt lấy. Cho nên hắn hẳn phải đứng dưới ta." (Trích từ Thế thuyết tân ngữ)
Tạ Côn
Tấn Minh Đế hỏi Tạ Côn: "Ông tự thấy mình so với Dữu Lượng thế nào?" Côn đáp: "Mặc lễ phục chỉnh tề nơi triều đình, khiến trăm quan noi theo, thì thần không bằng Lượng. Còn sống giữa một gò một khe (tức vui thú ẩn dật nơi núi sông), thì thần tự cho là hơn." (Trích từ Thế thuyết tân ngữ)
Đường Thái Tông
Năm Trinh Quán thứ năm, vua nói với Trưởng Tôn Vô Kỵ và các quan: "Trẫm nghe nói vua hiền thì bề tôi ngay thẳng. Người ta vốn không tự biết mình, các ông nên bàn xem trẫm được gì, mất gì."
Vô Kỵ thưa: "Võ công văn đức của bệ hạ vượt hẳn xưa nay. Bệ hạ ban hiệu lệnh, việc nào cũng lợi cho muôn vật. Thần lo thuận theo còn không kịp, thật không thấy bệ hạ có lỗi lầm gì."
Vua nói: "Trẫm muốn nghe lỗi của mình, ông lại bừa bãi nịnh cho trẫm vui. Nay trẫm sẽ nói thẳng trước mặt chỗ được chỗ mất của các ông, để làm gương răn. Người nói ra thì không có lỗi, người nghe thì đủ để tự sửa mình."
Rồi vua nói: "Vô Kỵ giỏi tính toán, ứng đối nhanh nhạy, tìm trong người xưa cũng khó ai sánh được; nhưng mưu cơ việc binh và cách trị nước thì e không phải sở trường của ông ấy.
Cao Sĩ Liêm đọc rộng việc xưa nay, lòng dạ thông minh sáng suốt, gặp hoạn nạn không đổi khí tiết, làm quan không kéo bè kết đảng; chỗ còn thiếu là sự cứng cỏi dám can ngăn.
Đường Kiệm lời lẽ sắc sảo, giỏi hòa giải người khác, hễ chén rượu chuyền đến là mở miệng nói năng; nhưng thờ trẫm ba năm mà chưa có một lời nào bàn về được mất của quốc gia.
Dương Sư Đạo tính thuần hậu, tự mình không có lỗi lầm; nhưng thật ra nhút nhát, chưa trải việc nhiều, lúc nguy cấp không thể trông cậy được.
Sầm Văn Bản tính nết đôn hậu, sở trường là văn chương, bàn luận thường dựa vào kinh điển, tự nhiên không trái lẽ phải (?).
Lưu Tự tính rất kiên định ngay thẳng, lời nói phần nhiều có ích; nhưng ông ấy còn quá coi trọng lời hứa với bạn bè. Nếu tự bù được chỗ thiếu ấy thì còn ai hơn được nữa.
Mã Chu thấy việc nhanh nhạy, tính rất ngay chính; khi bàn bạc cân nhắc nhân vật thì cứ theo lẽ thẳng mà nói; gần đây trẫm giao việc cho ông ấy, phần nhiều đều vừa ý.
Chử Toại Lương học vấn khá giỏi, tính cũng cứng cỏi ngay thẳng, đã tỏ hết lòng trung thành, rất gắn bó với trẫm, ví như chim bay đến nương tựa người, tự nhiên khiến người thêm thương mến." (Trích từ Đường hội yếu)
Lý Tích
Đầu niên hiệu Vũ Đức, Lý Tích chiếm được kho lương Lê Dương, người kéo đến xin ăn có tới mấy chục vạn. Ngụy Trưng, Cao Quý Phụ, Đỗ Chính Luân, Quách Hiếu Khác đều đến làm khách ở đó. Tích vừa nhìn thấy họ giữa đám đông liền đối đãi lễ độ, kính trọng.
Khi dẹp xong Vũ Lao, Tích bắt được Trưởng sử (quan phụ tá đứng đầu các thuộc quan của một châu) Trịnh Châu là Đái Trụ, liền tha ra và tiến cử lên triều. Người đương thời cho rằng ông có con mắt biết người. (Trích từ Đường hội yếu)
Lại năm Trinh Quán thứ nhất, Tích làm Đô đốc (quan võ cai quản quân sự một vùng) Tịnh Châu. Bấy giờ Trương Văn Quán, người sau này làm Thị trung (quan đứng đầu Môn hạ tỉnh, hàng tể tướng), đang làm Tham quân sự (thuộc quan giúp việc) dưới quyền ông.
Tích từng than: "Trương Trĩ Khuê (tên chữ của Văn Quán) là Quản Trọng, Tiêu Hà của lớp sau (Quản Trọng, Tiêu Hà là hai tể tướng giỏi thời xưa), ta không bằng." Ông đối đãi Văn Quán bằng lễ đặc biệt. Bấy giờ có hai đồng liêu khác cũng được ông tiếp đãi tử tế.
Khi Tích sắp về triều, ông tặng một người thanh đao đeo bên mình, tặng người kia chiếc đai ngọc, riêng Văn Quán không được gì. Văn Quán bèn tiễn ông hơn hai mươi dặm. Tích nói: "Tục ngữ có câu: tiễn nhau nghìn dặm rồi cũng đến lúc chia tay. Trĩ Khuê sao đi xa thế, có thể về được rồi."
Văn Quán thưa: "Chúng tôi cùng được ngài khen ngợi, họ đều được ban quà mà về, riêng tôi bị bỏ sót, vì thế trong lòng buồn bực." Tích nói: "Ông chớ phiền lòng, lão phu có lý do. Người kia hay do dự, ít quyết đoán, nên ta tặng đao, để răn phải dứt khoát. Người kia phóng túng không câu nệ, nên ta tặng đai, để răn phải biết giữ gìn. Còn ông tài lớn, thông đạt hơn người, làm việc gì cũng được, cần gì phải tặng."
Rồi ông hết sức tiến cử Văn Quán. Về sau Văn Quán được thăng dần đến chức Thị trung. (Trích từ Quảng nhân vật chí)
Tiết Thu
Đời Đường, Tiết Thu cùng cháu là Tiết Nguyên Kính (con người anh họ cùng ông nội) và Tiết Đức Âm (con người anh họ trong tộc) nổi tiếng ngang nhau, người đương thời gọi là "ba con phượng đất Hà Đông". Thu và Nguyên Kính đều làm Học sĩ ở Văn học quán.
Bấy giờ Phòng Huyền Linh và Đỗ Như Hối được tin cậy như người ruột thịt, rất thân thiết với các học sĩ. Nguyên Kính e sợ quyền thế, rốt cuộc không chịu thân gần. Như Hối thường nói: "Cậu Tiểu Ký thất (Ký thất là chức quan lo giấy tờ, ở đây chỉ Nguyên Kính) ấy, thân không được mà xa cũng không được." (Trích từ Đàm tân lục)
Vương Khuê
Năm Trinh Quán thứ sáu, vua đãi tiệc các quan hầu cận, bảo Vương Khuê: "Khanh xét người tinh tường, lại giỏi bàn luận. Từ Phòng Huyền Linh trở xuống, khanh hãy bình phẩm hết; lại tự lượng xem mình so với các vị ấy ai hơn."
Khuê thưa: "Chăm chỉ phụng sự nước nhà, biết việc gì nên làm là làm hết, thần không bằng Huyền Linh. Tài kiêm văn võ, ra trận làm tướng, vào triều làm tể tướng, thần không bằng Lý Tĩnh. Tâu bày rõ ràng, truyền đạt mệnh lệnh công bằng, thần không bằng Ôn Ngạn Bác. Xử việc rối, giải việc khó, mọi việc đều chu toàn, thần không bằng Đái Trụ. Lấy việc can ngăn làm tâm niệm, thẹn khi vua chưa bằng Nghiêu, Thuấn, thần không bằng Ngụy Trưng. Còn gạt bỏ cái đục, khơi dòng cái trong, ghét điều ác, ưa điều thiện, thì so với mấy vị ấy, thần cũng có chút sở trường."
Thái Tông rất cho là phải. Các quan cũng đều cho rằng ông đã nói đúng hết sở trường của mỗi người, gọi đó là lời bàn xác đáng. (Trích từ Hội yếu)
Vương Sư Đán
Năm Trinh Quán thứ mười chín, Khảo công Viên ngoại lang (quan phó ở ty Khảo công thuộc bộ Lại, coi việc xét duyệt) là Vương Sư Đán chủ trì kỳ thi, chấm Trương Xương Linh và Vương Công Cẩn đều đánh trượt (?).
Thái Tông than: "Hai người ấy đều có văn chương hoa mỹ." Sư Đán thưa: "Tính nết họ nông nổi, văn thì cực kỳ phù phiếm, diêm dúa, ắt không thành người tốt. Thần không chọn họ là vì sợ làm thay đổi nếp giáo hóa của bệ hạ." Vua cho là lời hay. Về sau quả đúng như lời ông. (Trích từ Đàm tân lục)
Dương Tố
Lúc Phong Đức Di còn trẻ, Bộc xạ (quan đứng đầu Thượng thư tỉnh, hàng tể tướng) Dương Tố gặp thấy lạ, bèn gả cháu gái cho. Tố thường vỗ vào chỗ ngồi của mình nói: "Chàng Phong ắt sẽ ngồi ghế này."
Sau đi đánh Liêu Đông, thuyền của Phong công bị chìm, mọi người đều cho là đã chết. Dương Tố nói: "Chàng Phong sẽ làm Bộc xạ, chắc chắn chưa chết." Rồi sai người đi tìm.
Phong công ôm được một tấm ván, chìm nổi giữa biển cả. Sức kiệt, ông định buông tay, chợt nhớ lời Dương công, lại gắng sức ôm chặt; ngực bị ván cọ rách thịt tới tận xương. Mọi người tìm thấy cứu được. Về sau ông quả làm đến chức Bộc xạ. (Trích từ Định mệnh lục)
Vương Nghĩa Phương
Viên Bán Thiên vốn tên là Dư Khánh, theo học thầy Vương Nghĩa Phương. Nghĩa Phương rất quý, từng nói: "Năm trăm năm mới có một bậc hiền, ông đáng là người ấy." Nhân đó đổi tên là Bán Thiên (nghĩa là "nửa nghìn", tức năm trăm). (Trích từ Đàm tân lục)
Chọn tướng
Lý Tích mỗi khi ra trận chọn tướng, ắt xem tướng mạo, thấy ai có phúc lộc mới sai đi. Người ta hỏi vì sao, ông đáp: "Kẻ mệnh bạc không đủ để cùng làm nên công danh." Người quân tử cho là lời hiểu biết. (Trích từ Đàm tân lục)
Anh công
Thời Đường Cao Tông, người man tụ tập làm giặc, quan quân đánh mãi đều thất bại. Triều đình bèn cho Từ Kính Nghiệp làm Thứ sử châu ấy. Châu phát lính ra ngoài thành đón, Kính Nghiệp cho về hết, một mình một ngựa đến phủ.
Giặc nghe tin Thứ sử mới đến, đều sửa sang phòng bị để chờ. Kính Nghiệp không hỏi han gì cả, giải quyết xong các việc khác rồi mới hỏi: "Giặc ở đâu?" Đáp: "Ở bờ nam." Ông bèn dẫn theo một hai viên thuộc lại mà đi; người trông thấy đều kinh hãi.
Ban đầu giặc cầm binh khí rình xem; đến khi thấy trong thuyền chẳng có gì, chúng lại đóng cửa doanh mà ẩn nấp. Kính Nghiệp đi thẳng vào trong doanh, bảo: "Triều đình biết các ngươi bị bọn quan tham làm khổ, chứ không có tội ác gì khác. Hãy về làm ruộng hết đi; ai về sau thì coi là giặc."
Ông chỉ gọi bọn đầu sỏ ra, trách sao không sớm đầu hàng, mỗi tên đánh mấy chục gậy rồi tha. Trong cõi liền yên ổn.
Ông nội ông là Anh công (tức Lý Tích) nghe chuyện, khen cháu gan dạ, có mưu lược, nhưng nói: "Việc này ta không làm nổi; song kẻ làm tan nát nhà ta ắt là thằng bé này." (Trích từ Quốc sử dị toản)
Lưu Kỳ
Năm Chứng Thánh đời Đường, Lưu Kỳ làm Thị lang (quan phó của một bộ, ở đây là bộ Lại lo việc bổ nhiệm quan), bổ Trương Văn Thành và Tư Mã Hoàng làm Ngự sử (quan giám sát, có quyền tố cáo quan lại). Hai người nhờ Thân Đồ Phòng (?) đến tạ ơn. Kỳ nghiêm mặt nói: "Cử người hiền không vì tình riêng, sao lại tạ ơn?" (Trích từ Đàm tân lục)
Trương Trạc (tự đặt hiệu là Phù Hưu Tử)
Đời Đường, Lâu Sư Đức người Huỳnh Dương, làm Nạp ngôn (tên gọi chức Thị trung thời Võ Hậu, hàng tể tướng). Có khách hỏi Phù Hưu Tử: "Lâu Nạp ngôn là người thế nào?"
Đáp: "Nạp ngôn thẳng thắn mà ôn hòa, rộng lượng mà nghiêm trang, bề ngoài như ngốc mà bên trong nhanh nhạy, ngoài mờ tối mà trong sáng suốt. Ông như sóng nước rộng vạn khoảnh, đục mà không vẩn; như kim loại luyện trăm lần, mài mà không mòn. Có thể gọi là người hiền lành, bậc quân tử, là vị danh công của thời gần đây."
Khách hỏi: "Địch Nhân Kiệt làm Nạp ngôn thì thế nào?" Phù Hưu Tử đáp: "Ông đọc qua kinh sử, khá thạo văn bút; khuyên răn, can ngăn thẳng thắn, có phong cách người xưa; dẹp bỏ các đền dâm tự (đền thờ các thần không chính đáng), có khí tiết của bậc liệt sĩ; lòng dạ ngay thẳng, như đem nhuộm vào chỗ đen mà không đen (ở chỗ xấu mà không bị nhiễm); gan dạ cứng cỏi, sáng suốt mà biết quyết đoán (?). Có điều về già mắc tật ham tiền, là hạng như Hòa Kiệu chăng (Hòa Kiệu là người đời Tấn, giàu mà keo kiệt, bị người đời chê là mắc tật mê tiền)."
Khách hỏi: "Phượng các Thị lang (tức Trung thư Thị lang, quan phó của Trung thư tỉnh) Lý Chiêu Đức có thể gọi là tể tướng nổi tiếng không?" Đáp: "Lý Chiêu Đức chí lớn mà lượng nhỏ, khí phách cao mà trí tuệ mỏng; mượn quyền để chế ngự người, chiếm chỗ hiểm yếu để lấn át người; cứng đầu thì thừa mà cung kính, khoan dung thì thiếu, đó không phải là đạo giữ mình." Chẳng bao lâu ông ta bị xử tội chết.
Lại hỏi: "Huyện lệnh Lạc Dương là Lai Tuấn Thần ung dung, dung mạo đẹp đẽ, có phải là kẻ sĩ trung thành không?" Đáp: "Tuấn Thần mặt hiền mà lòng độc, làm điều hiểm ác, đức mỏng; khéo biện bác trông như có trí, khéo nịnh hót trông như trung thành; làm nghiêng đổ nhà nước (?), vu hãm người lương thiện, là hạng như Giang Sung chăng (Giang Sung đời Hán chuyên vu cáo, gây ra họa khiến thái tử phải chết). Ong và bọ cạp hại người thì rốt cuộc cũng bị người hại." Không lâu sau, Tuấn Thần làm Thái bộc khanh (quan coi xe ngựa của triều đình) thì bị giết ở chợ Tây.
Lại hỏi: "Vũ Tam Tư có thể gọi là vị vương nổi tiếng không?" Đáp: "Tam Tư cậy mình là họ hàng nhà vua, ngôi vị vượt cả hàng tam công (ba chức quan cao nhất triều); dáng vẻ cung kính mà lòng cực kỳ tàn nhẫn; ngoài tỏ ra công bằng ngay thẳng, trong ngấm ngầm kết âm mưu; lợi dụng phép nước để báo thù riêng (?), mượn quyền triều đình để hại người. Về sau được phong làm Đức Tĩnh vương, đó là giặc cướp ngôi nước, không thể chết già được." Rốt cuộc hắn bị Tiết Mẫn thái tử giết.
Lại hỏi: "Trung thư lệnh (quan đứng đầu Trung thư tỉnh, hàng tể tướng) Ngụy Nguyên Trung trung thực, chính trực, là danh thần của thời gần đây chăng?" Đáp: "Nguyên Trung văn võ đều thiếu, danh và thực đều rỗng; ngoài tỏ ra kiên trinh cứng cỏi, trong ôm lòng xu nịnh bám víu. Khi bẻ mặt bè đảng của Trương Thực Kỳ (?) thì dũng mãnh như gấu; khi nịnh thờ bọn như Vũ Sĩ Khai (?) thì nhát như chó hèn. Là kẻ như chuột thò đầu ra vào (tức do dự, hai lòng), tiến lui hai đường; là loài rắn rết thằn lằn, chưa từng có một chí hướng nào. Làm loạn triều đình, hỏng việc nước, không ai khác ngoài người này. Hắn theo phe Tam Tư, giết sạch dòng họ năm vương. Theo ta xét kỹ, rốt cuộc hắn sẽ không được chết yên lành." Quả nhiên về sau ông ta mắc tội, bị đày lâu dài đến Tư Châu, buồn giận mà chết.
Lại hỏi: "Trung thư lệnh Lý Kiệu thế nào?" Đáp: "Lý công có ba điều trái ngược: tính ham được thăng quan mà ghét người khác thăng tiến; tính thích văn chương mà ghét người khác có tài văn; tính tham lam mà ghét người khác nhận hối lộ. Cũng như xưa có bà nữ vua tính thích ăn thịt béo, cá tươi mà cấm người khác ăn thịt; tính ưa lụa là mà cấm người khác mặc gấm; tính dâm đãng phóng túng mà ghét người khác nuôi ca kỹ. Đó cũng là hạng như Lý công vậy."
Lại hỏi: "Tư hình khanh (quan đứng đầu cơ quan xét xử hình án) Từ Hữu Công thế nào?" Đáp: "Hữu Công là kẻ sĩ ngay thẳng; sáng suốt mà có gan, cứng cỏi mà biết quyết đoán (?). Sống trong vận nước suy đồi, ông không cẩu thả nịnh hót để được dung thân; ở giữa triều đình loạn lạc, ông không nói lời nhún nhường để tạm thoát thân. Những người bị Lai Tuấn Thần dệt tội, Hữu Công cứu ra; những vụ án Viên Trí (?) ép thành tội, Hữu Công khoan giảm.
Ông giẫm lên đuôi hổ mà không kinh, chạm vào vảy ngược của rồng (tức làm trái ý vua) mà không sợ; như chim phượng đứng giữa bầy cú vọ, lấy ngay thẳng mà giữ trọn thân mình; như con báo đổi lốt giữa bầy sói, lấy lòng trung mà tránh xa tai họa. Nếu gặp được thời thanh bình thì Trương Thích Chi, Vu Định Quốc (hai vị quan coi hình án nổi tiếng công bằng đời Hán) đâu thể sánh ngang với ông."
Lại hỏi: "Tư nông khanh (quan coi kho lương và việc nông) Triệu Lý Ôn thế nào?" Đáp: "Lý Ôn lòng chẳng dính đến việc học, mắt không biết chữ; dáng vẻ cung kính mà tính độc ác, trí nhỏ mà mưu lớn; rụt rè như chó ăn trộm, xông bừa như lợn tham ăn. Như con dê buổi sớm bị dụ ra ngoài mà không biết mình sắp chết, như con thiêu thân ban đêm lao vào ngọn nến mà không biết mình sắp bỏ mạng. Cái đầu ấy chỉ tạm gửi trên cổ, sao giữ được lâu." Về sau hắn theo họ Vi làm phản, bị giết cả ba họ.
Lại hỏi: "Trịnh Ân làm Tuyển bộ Thị lang (tức Thị lang bộ Lại, lo việc tuyển bổ quan lại) thì thế nào?" Đáp: "Ân là thằng nhãi ngông cuồng, kẻ tầm thường xảo quyệt; học hành nông cạn, lời lẽ phù phiếm, tài mọn đức mỏng. Hắn như con cáo ngồi chồm hổm trước nhà quyền quý, như con chim trĩ nép mình trước cửa kẻ có quyền; trước thì dựa vào Lai Tuấn Thần, sau lại bám lấy Trương Dịch (tức Trương Dịch Chi); khom lưng cúi gập ở nhà Đức Tĩnh vương, liếm trĩ (tức nịnh bợ hèn hạ) ở sân An Lạc công chúa.
Hắn như con chim nhỏ (?) đậu trên ngọn lau, như con cá bé bơi trong vạc nước sôi (tức chỗ dựa mong manh, nguy khốn sắp đến). Đã không có độ lượng thì rốt cuộc cũng chỉ là kẻ tầm thường; lấy cách ấy mà cầu vinh, được chết toàn thây là may." Về sau hắn quả mưu phản, bị giết. (Trích từ Triều dã thiêm tải)
Lý Kiệu
Ngự sử Bùi Chu khi đi sứ U Châu, gặp một viên tham mưu họ Hồ, nói là người Dịch Châu, không nhớ tên; trên cổ có vết đao. Bùi hỏi, ông ta đáp: "Xưa tôi làm phiên quan (?), từng hầu Đặc tiến (tước hiệu danh dự bậc cao) Lý Kiệu. Kiệu khen tôi thông minh, mỗi khi làm thơ đều bảo tôi cất giữ.
Ông thường nhìn kỹ tôi mà bảo: 'Ngươi rất thông minh nhưng mệnh bạc, ít quan lộc. Phải đến sáu mươi tuổi trở lên mới được làm quan hai nhiệm kỳ. Năm ba mươi tuổi có hạn nặng, không biết có qua được không.' Từ đó về sau tôi lận đận, không cầu được công danh."
Họ Hồ đến năm ba mươi tuổi, gặp lúc Trương Thuyên đi đánh phương bắc, liền theo vào quân. Quân thua, giặc chém vào cổ mà không đứt (?); ông nằm giữa đống xác suốt một đêm mới sống lại. Từ đó về sau, mỗi khi nhớ lời Lý công, ông không dám cầu làm quan nữa, vào chùa làm việc quét dọn, lần lữa mãi đến sáu mươi tuổi.
Nhân đến Diêm Châu, ông làm khách ở nhà Thứ sử họ Quách. Có thầy bói xem ngày trông thấy ông, nói với Thứ sử: "Người này có quan lộc, nay nên tiến cử; trước tháng mười sẽ được làm quan." Thứ sử nói: "Đây là châu nhỏ ở biên giới xa xôi, tôi lại không có danh vọng, đâu dám tự tiện tiến cử người."
Chẳng bao lâu triều đình ban ân xá, lệnh cho thứ sử khắp thiên hạ mỗi người tiến cử một người. Tháng năm năm ấy, họ Quách tiến cử người này là có mưu lược việc binh. Đến tháng mười, ông dự kỳ hỏi bài (?) và thi đỗ, được làm Đông cung Vệ tá (quan võ nhỏ trong đội cận vệ của thái tử), vẫn kiêm tham mưu quân sự ở Phạm Dương. (Trích từ Định mệnh lục)
Trịnh Cảo
Năm Thánh Lịch đời Đường, Thị lang Trịnh Cảo bổ Hàn Tư Phục làm Thái thường Bác sĩ (quan ở Thái thường tự, chuyên bàn về lễ nghi), bổ Nguyên Hi Thanh làm Sĩ tào Tham quân (thuộc quan giúp việc) ở phủ Kinh Triệu. Ông từng nói với người khác: "Năm nay tuyển được hai người Hàn, Nguyên, bộ Lại thế là không phụ triều đình (?)." (Trích từ Đàm tân lục)
Lư Tòng Nguyện
Năm Cảnh Vân đời Đường, Lư Tòng Nguyện làm Thị lang, bổ Đỗ Tiêm từ chức Tham quân Quắc Châu lên làm Huyện úy (quan coi việc trị an ở huyện) huyện Trịnh. Về sau Đỗ làm Hộ bộ Thượng thư (quan đứng đầu bộ Hộ, coi hộ khẩu, thuế má), còn Lư từ chức Trưởng sử Ích Châu về triều.
Đỗ đứng ở hàng trên, bèn nói: "Việc tuyển người rốt cuộc là thế nào?" Lư đáp: "Cũng nhờ con mắt xét người của tôi mới khiến ngài được duỗi đôi chân nghìn dặm." (Trích từ Đàm tân lục)
Bùi Khoan
Thượng thư Bùi Khoan thôi chức coi quận, trở về phía tây. Thuyền đi ngược dòng, đến giữa trưa thì buộc lại nghỉ tạm. Ông thấy một người ngồi dưới gốc cây, áo quần cũ rách, bèn cho mời đến nói chuyện, rất lấy làm lạ, liền kết làm tri kỷ.
Ông nói: "Với tài năng và kiến thức của ông, ắt sẽ giàu sang, sao lại nghèo khó thế này?" Rồi đem cả một thuyền tiền bạc, lụa là, nô tỳ tặng cho. Người khách cũng không từ chối món quà ấy; nói chuyện xong lên thuyền, kẻ nào ngạo mạn thì quất roi đánh. Bùi công càng thấy người ấy khác thường. Người đó chính là Trương Từ Châu (về sau làm quan trấn giữ Từ Châu). (Trích từ U nhàn cổ xuy)
Vi Sân
Thứ sử Nhuận Châu là Vi Sân tự cho dòng họ mình có danh vọng thanh cao, từng đi tìm rể; dù là con nhà quyền quý hay người tiếng tăm lừng lẫy, Sân đều cho là không được.
Gặp ngày cuối năm rảnh rỗi, ông cùng vợ con lên thành ngắm cảnh, thấy mấy người đang chôn thứ gì đó trong vườn. Sân lấy làm lạ, gọi viên lại đến, chỉ chỗ ấy sai đi tìm hỏi. Viên lại về bẩm: "Chỗ thấy đó là nhà ở của Tham quân Bùi Khoan."
Sân sai gọi Khoan cùng đến, hỏi duyên cớ. Khoan thưa: "Tôi thường tự răn mình, theo lẽ phải thì không để quà đút lót làm bẩn nhà mình. Hôm nay có người biếu thịt nai, đặt xuống rồi đi. Tôi đã không thể tự dối lòng, nên cùng gia đồng đem chôn ở vườn sau, để giữ trọn điều mình đã giữ; không ngờ Thái thú trông thấy."
Sân bèn bước xuống thềm nói: "Tôi có con gái, xin gả cho ngài." Bùi lạy tạ rồi về. Sân vào bảo vợ: "Bấy lâu tìm rể tốt, nay quả đã tìm được." Vợ hỏi là ai, ông nói chính là người chôn đồ mà lúc nãy thấy trên thành.
Hôm sau ông lại gọi Khoan đến, cả nhà họ Vi đứng sau rèm nhìn ra. Khoan mặc áo màu xanh biếc (theo lệ cũ, quan từ bát phẩm trở xuống mặc áo xanh biếc), người gầy gò mà cao. Vừa vào cửa, cả nhà cười rộ lên, gọi ông là con cò. Vợ Sân khóc sau màn.
Khoan lui ra rồi, Sân bảo vợ: "Thương con gái thì phải cho nó làm vợ bậc công hầu hiền đức, cớ sao lại chọn kẻ trắng trẻo như quả bầu, vốn chỉ là hạng tôi tớ." Rốt cuộc ông gả con gái cho Khoan.
Con gái họ Vi cùng Khoan sống với nhau đến già, phúc, thọ, sang, giàu, trong họ hàng không ai sánh bằng. Vì thế trong khoảng niên hiệu Khai Nguyên, Thiên Bảo, khi kể đến các danh gia vọng tộc, người ta xếp Khoan đứng đầu. (Trích từ Minh Hoàng tạp lục)
Bùi Đàm
Tô Đĩnh lên năm tuổi, có Bùi Đàm đến thăm cha Đĩnh. Lúc ấy Đĩnh đang ở đó, cha bèn thử cho cậu đọc bài "Khô thụ phú" (bài phú về cây khô) của Dữu Tín.
Gần hết bài, cậu tránh chữ "Đàm" (để kiêng tên khách, vì câu gốc có chữ "đàm" trong "bờ sông" đồng âm với tên ông), nên đổi vần mà đọc: "Năm xưa dời liễu, rủ rủ bên bờ nam sông Hán; nay nhìn lá rụng, thê lương nơi bến sông. Cây còn như thế, người sao chịu nổi."
Đàm kinh ngạc, khen mãi, biết rằng sau này cậu ắt sẽ đứng đầu làng văn. (Trích từ Quảng nhân vật chí)
Thái Bình quảng ký, quyển 169
Khâm định Tứ khố toàn thư
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video