Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn sưu tập truyện xưa, biên soạn thời Tống, niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc), quyển thứ một trăm bảy mươi
Biết người (nhìn ra tài năng, tương lai của người khác), phần hai
Diêu Nguyên Sùng — Lư Tề Khanh — Tiết Quý Xưởng
Nguyên Hoài Cảnh — Trương Cửu Linh — Vương Khâu
Anh em họ Dương, họ Mục — Lý Đan — Trịnh Nhân
Miêu phu nhân — Đỗ Hồng Tiệm — Đỗ Hựu
Lương Túc — Lữ Ôn — Cố Hòa
Lưu Vũ Tích — Hàn Dũ — Cố Huống
Vu Thiệu — Lý Đức Dụ — Vi Tụ
Vị sư biết người — Thái Kinh — Á Tử
Diêu Nguyên Sùng
Diêu Nguyên Sùng và Trương Thuyết cùng làm tể phụ (tể tướng, quan đứng đầu triều đình giúp vua trị nước). Hai người nghi kỵ, xa cách nhau, nhiều lần mượn việc công để chèn ép nhau, Trương ôm hận rất sâu. Khi Diêu lâm bệnh, ông dặn các con: "Trương thừa tướng với ta không hợp, hiềm khích rất sâu. Nhưng người ấy từ nhỏ đã ưa xa hoa, đặc biệt mê quần áo và đồ chơi quý. Sau khi ta mất, vì ta từng là đồng liêu nên ông ta sẽ đến viếng. Các con hãy bày thật nhiều quần áo, đồ chơi, đai báu, đồ quý ta dùng lúc sinh thời trước màn tang. Nếu ông ta không ngó ngàng gì đến, các con phải mau tính việc nhà, vì cả họ sẽ bị diệt. Nếu ông ta chăm chú ngắm nghía, thì nhà ta không còn gì phải lo.
Khi ấy, các con hãy ghi lại những món ông ta thích mà đem biếu Trương công, nhân đó xin ông viết văn bia thần đạo (bia dựng ở con đường dẫn vào mộ, ghi công đức người đã khuất). Có bài văn rồi thì lập tức chép dâng lên vua, đồng thời mài sẵn đá chờ, cho khắc ngay. Trương thừa tướng nhận ra sự việc chậm hơn ta, vài ngày sau ắt sẽ hối hận. Nếu ông ta đòi lại bài văn bia, lấy cớ cần sửa chữa, thì hãy dẫn người được sai đến xem tấm bia đã khắc xong, và báo rằng đã tâu lên vua rồi."
Diêu mất, Trương quả nhiên đến viếng, ngắm đi ngắm lại đồ chơi, quần áo ba bốn lần. Các con mồ côi của họ Diêu làm đúng như lời cha dặn. Chưa mấy ngày, bài văn đã xong, kể lại đầy đủ tường tận, người đương thời coi là ngòi bút tuyệt đỉnh. Đại ý viết: "Như tám cột chống trời, ở ngôi cao sáng; như xếp bốn mùa thành năm, có công nuôi dưỡng muôn vật." Mấy ngày sau, quả nhiên Trương sai người đến lấy bản văn, nói rằng lời lẽ chưa chu đáo, muốn sửa lại. Các con họ Diêu bèn dẫn người ấy đi xem tấm bia, và báo rằng đã tâu lên vua. Người ấy về báo lại, Trương hối hận đấm ngực nói: "Diêu Sùng chết rồi mà còn tính kế được với Trương Thuyết đang sống. Hôm nay ta mới biết tài mình còn kém xa!" (Trích từ Minh Hoàng tạp lục)
Lư Tề Khanh
Đầu niên hiệu Khai Nguyên, Lư Tề Khanh làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) U Châu. Lúc ấy Trương Thủ Khuê làm quả nghị (quả nghị đô úy, võ quan cấp trung chỉ huy quân lính ở một phủ). Tề Khanh đặc biệt lấy lễ tiếp đãi ông, nói: "Trong vòng mười năm, ông sẽ nắm chức tiết độ (tiết độ sứ, quan đứng đầu cả quân sự lẫn hành chính một vùng biên)." Quả nhiên đúng như lời. (Trích từ Đàm tân lục)
Tiết Quý Xưởng
Tả tướng Trần Hy Liệt, lúc mới đỗ tiến sĩ (người thi đỗ khoa tiến sĩ, khoa thi chọn người tài ra làm quan), từng viết văn bia cho một người. Thời Võ Tắc Thiên, nhà người ấy bị tịch biên. Nhân khám xét tài sản, quan lại thấy bài văn, cho rằng Trần thông đồng với kẻ phản nghịch, bèn đeo gông, đánh gậy, giải Trần lên phủ, gặp Hà Nam doãn (quan đứng đầu phủ Hà Nam) là Tiết Quý Xưởng. Trần thần sắc không chút sợ hãi, tự biện bạch việc mình hơn trăm lời. Quan doãn họ Tiết nghe xong lấy làm lạ, liền mời lên (?), nói với ông: "Ông sẽ lên đến ngôi cao nhất ở đài sảnh (hàng tể tướng, tam công). Lão phu sau này phải nhờ ông che chở con cháu." Về sau Trần quả nhiên làm đến thừa tướng. (Trích từ Định mệnh lục)
Nguyên Hoài Cảnh
Lúc Yến công Trương Thuyết (được phong tước Yến quốc công) còn trẻ, Nguyên Hoài Cảnh biết ông ắt sẽ hiển quý, bèn gả con gái cho. Sau Trương làm đến tể tướng, mấy người con trai con gái đều cưới gả vẻ vang: con trai lấy công chúa, con gái được làm phu nhân hàng tam phẩm. (Trích từ Định mệnh lục)
Trương Cửu Linh
Năm Khai Nguyên thứ hai mươi mốt, An Lộc Sơn từ Phạm Dương vào triều tâu việc. Trương Cửu Linh nói với các đồng liêu: "Kẻ sẽ làm loạn U Châu chính là tên người Hồ này." Sau đó, Lộc Sơn theo Trương Thủ Khuê đi đánh giặc bị thua. Cửu Linh phê vào án: "Điền Nhương Thư ra quân ắt chém Trang Giả; Tôn Vũ thi hành lệnh còn giết cả cung nữ của vua (hai danh tướng thời Xuân Thu, nghiêm giữ quân lệnh, kẻ phạm lệnh dù là người được sủng ái cũng bị chém). Nếu quân lệnh của Thủ Khuê được thi hành nghiêm, Lộc Sơn không đáng được tha chết. Xin chém hắn." Vua Huyền Tông tiếc sự dũng mãnh của Lộc Sơn, cho làm bạch y (thân phận thường dân, không chức tước) để lập công chuộc tội. Cửu Linh cố tâu xin giết. Vua nói: "Há lại vì chuyện Vương Di Phủ đoán biết Thạch Lặc (thời Tấn, Vương Diễn tự Di Phủ thấy cậu bé Thạch Lặc đã đoán sau này sẽ làm loạn) mà giết người sao?" Về sau vua chạy loạn đến đất Thục, hối hận vì không nghe lời Cửu Linh, sai người đến rưới rượu tế trước mộ ông. (Trích từ Cảm định lục)
Vương Khâu
Năm Khai Nguyên thứ tám, thị lang (quan phó của một bộ; ở đây là phó quan bộ Lại, chủ trì việc tuyển quan) Vương Khâu cất nhắc huyện úy (quan coi việc trị an một huyện) huyện Sơn Âm là Tôn Địch và tiến sĩ Vương Linh Nhiên; chưa mấy năm cả hai đều được giao việc thảo chiếu chỉ cho vua. Thị lang Thôi Lâm thu nhận những người dự tuyển bị bỏ sót như Bùi Đôn Phục, Vu Đặc Khanh (?), Lư Khải… hơn mười người, tất cả đều vào làm ở các cơ quan trung ương. Mọi người đều cho rằng họ là bậc biết người. (Trích từ Đàm tân lục)
Anh em họ Dương, họ Mục
Trong niên hiệu Trinh Nguyên, anh em họ Dương và anh em họ Mục có nhân phẩm, khí khái ngang ngửa nhau. Có người nói: khách khứa của anh em họ Dương thì đều giống nhau, khách khứa của anh em họ Mục thì mỗi người mỗi khác; lấy đó mà phân hơn kém. Anh em họ Mục có bốn người là Tán, Chất, Viên, Thưởng. Người đương thời ví: Tán tuy dung tục nhưng có cốt cách, như sữa chua; Chất tốt đẹp mà giàu lòng nhân, như váng sữa; Viên như đề hồ (tinh chất ngon quý nhất luyện từ sữa); Thưởng như sữa đông lên men (hạng thấp nhất trong các món sữa). (Trích từ Quốc sử bổ)
Lý Đan
Lang trung (quan cấp trung trong các bộ) Lý Đan cai quản Hào Châu. Xử sĩ (người có học mà không ra làm quan) Tiêu Phục gửi nhà ở Bạch Điền thuộc Sở Châu, nghe tiếng Đan trọng nghĩa, bèn đến bái kiến. Ông không có người làm thuê, tự chèo một chiếc thuyền nhỏ, chỉ dắt theo một bé gái hầu còn để tóc trái đào. Lúc ấy trời đang lạnh, áo của Phục mỏng và rách, áo đứa bé càng tệ hơn. Phục ngồi ở chỗ đợi khách, còn đứa bé ra ngoài cổng xin lửa hơ tay, lại cầm luôn đôi ủng của ông đi mất. Viên lại tiếp khách bỗng báo: "Lang trung mời xử sĩ vào." Phục đành đi đôi giày cỏ mà vào. Đan vái chào mời ngồi, chuyện trò qua loa về việc thường ngày.
Phục chợt nhận ra mình thất lễ ở đôi chân, giật mình đứng dậy tạ lỗi: "Tôi bị đói rét bức bách, mẹ già ở nhà dặn vào đất Quan Trung nương nhờ người thân quen. Tôi không có đầy tớ, chỉ có một đứa bé gái hầu nhỏ, bèn cho theo đến bái kiến. Sáng nay đến đây, đứa bé khờ dại, sợ hãi chốn công đường nên không biết đi đâu mất. Viên lại đã báo vào, tôi tìm ủng không được, cử chỉ sơ suất, chỉ biết sợ hãi mà thôi." Đan nói: "Ủng hay giày đều chỉ là lễ nghi của một thời. Người xưa cởi tất rồi mới bước lên chiếu, tức đi chân trần mới là lễ. Ủng vốn là y phục của người Hồ, bắt đầu từ thời Triệu Vũ Linh Vương, có phép tắc gì đâu. Việc này chẳng đáng để người quân tử bận lòng. Xin ông cứ nói điều mình mong cầu." Rồi giữ ông lại chuyện trò thong thả.
Ngắm dung mạo, dáng đi đứng của Phục (?), Đan bèn nói: "Ông có tài tể tướng, ngày sau ắt nắm việc lớn." Rồi sai người đến Bạch Điền đem quà biếu mẹ Phục rất hậu, lại tiễn Phục một con ngựa và một bó lụa. Về sau Phục quả nhiên làm tể tướng. (Trích từ Can tử)
Trịnh Nhân
Thân phụ của Lưu Chiêm (là Lưu Cảnh) vốn là học trò nghèo. Mười mấy tuổi đã theo hầu bên cạnh Trịnh Nhân, coi giữ bút nghiên. Năm mười tám, mười chín tuổi, Nhân làm ngự sử (quan có nhiệm vụ đi tuần xét, đàn hặc quan lại), đi tuần vùng Kinh, đến đình Hiết Mã ở Thương Sơn, cúi nhìn núi sông. Lúc ấy vừa tạnh mưa, núi non kỳ thú, suối đá rất đẹp. Nhân ngồi lâu rồi đứng dậy đi, được năm sáu dặm thì nói: "Cảnh đẹp thế này mà không ngâm vịnh, dù muộn một chút thì có hề gì." Bèn quay lại đình định đề thơ, thì thấy đã có một bài tuyệt cú (thơ bốn câu) đề sẵn, mực còn ướt. Nhân rất ngạc nhiên vì bài thơ hay tuyệt. Lúc ấy đường nam bắc không có ai qua lại, người theo hầu nói: "Chỉ có Lưu Cảnh lúc nãy đi sau chừng hai ba dặm."
Ông đùa: "Chẳng phải là ngươi sao?" Cảnh lạy thưa: "Quả thật thấy ngài ngự sử ngâm thưởng, khơi hứng cho tôi, nên tôi liền đề thơ gửi ý." Rồi nhận lỗi, lại lạy. Ông than thở hồi lâu rồi đi. Khi trở về kinh, ông dặn các con em từ Hàm, Hãn trở xuống: "Lưu Cảnh ngày sau sẽ có tài lạ, văn học ắt vượt trội. Từ nay cho Cảnh ở chung với các con trong nhà học, chỗ ngủ, cơm nước hết thảy không khác các con. Ta cũng không sai bảo Cảnh nữa." Được vài ba năm, văn chương Cảnh làm ra lời lẽ đều hay và mạnh mẽ. Thi hai lần thì đỗ đạt thành danh. Ông mời Cảnh về làm ở Pháp tự (cơ quan xét xử án kiện) và Học tỉnh (?), đều là những chức thanh quý. Cảnh sinh ra Chiêm, Chiêm thi đỗ và làm tể tướng. (Trích từ Chi điền lục)
Miêu phu nhân
Nhà Trương Diên Thưởng nhiều đời làm quan to trong triều. Mỗi lần ông mở tiệc đãi khách để chọn rể, chẳng ai vừa ý. Vợ ông là Miêu thị, con gái của thái tể (chức đứng đầu hàng quan to nhất) Miêu Tấn Khanh. Phu nhân có tài nhìn người, rất giỏi nhận ra kẻ anh tài, đặc biệt chọn tú tài (người học trò có học vấn đi dự thi) Vi Cao, nói: "Sự hiển quý của người này không ai sánh được." Bèn gả con gái cho. Chưa được hai ba năm, vì chàng Vi tính tình phóng khoáng, không câu nệ tiểu tiết, Trương công dần hối hận, đến mức không thèm đối đãi theo lễ. Cả nhà, từ tớ gái đến đầy tớ, dần dần khinh nhờn, chỉ có bà Miêu luôn đối đãi hậu hĩ, nhưng thấy mọi người như vậy bà buồn bực mà không ngăn được.
Cô con gái họ Trương khóc nói với chồng: "Chàng Vi thân cao bảy thước, học gồm văn võ, lẽ nào cứ chôn chân mãi ở nhà em để kẻ trên người dưới chê cười? Thời tốt cảnh đẹp, sao nỡ bỏ phí?" Vi bèn từ biệt, đi chơi về phía đông. Vợ dốc hết đồ trang sức hồi môn để tặng chồng. Diên Thưởng mừng vì chàng đi, tặng bảy gánh (?) đồ làm lộ phí. Mỗi khi đến một trạm, Vi lại gửi trạm mang một gánh trả về; đi qua bảy trạm thì đồ được tặng đã trả về hết. Thứ chàng giữ lại chỉ có đồ trang sức của vợ (con gái họ Trương ở quận Thanh Hà) tặng cùng một túi vải đựng sách (?) mà thôi. Diên Thưởng không sao đoán được ý chàng.
Về sau Vi tạm coi việc quân ở Lũng Hữu. Gặp lúc vua Đức Tông chạy loạn đến Phụng Thiên, công lao ở mặt trận phía tây một mình Vi đứng đầu. Ngày xa giá của vua trở về kinh, Vi từ chức Kim Ngô (tướng quân cấm vệ canh giữ kinh thành) được cầm cờ tiết (cờ hiệu vua ban, tượng trưng quyền thay vua cai quản một vùng) đến Tây Xuyên để thay Diên Thưởng. Ông bèn đổi tên họ: đổi họ Vi thành họ Hàn, đổi chữ Cao trong tên thành một chữ Cao khác đồng âm (nghĩa là bay lượn); không ai dám nói ra. Khi đến trạm Thiên Hồi, cách phủ thành ba mươi dặm (chú thích gốc: Thượng hoàng quay xe trở về ở đây nên đặt tên như vậy), có người riêng báo với Diên Thưởng: "Người đến thay tướng công là tướng quân Kim Ngô Vi Cao, chứ không phải Hàn Cao." Miêu phu nhân nói: "Nếu là Vi Cao, ắt là chàng rể Vi nhà ta." Diên Thưởng cười: "Thiên hạ người trùng tên họ biết bao nhiêu mà kể. Thằng Vi ấy chắc đã chết bỏ xác ngoài ngòi rãnh rồi, sao lại thay được chức của ta? Lời đàn bà không đáng để tâm."
(Chú thích gốc: Trước kia có một bà đồng họ Cữu, thường nói về tai họa, ma quỷ quấy phá, lời phần nhiều linh nghiệm. Bà thường nói thần canh giữ bên tướng công ngày càng ít, còn thần theo hộ vệ chàng Vi thì ngày càng nhiều. Mọi người đều cho là lời yêu quái hoang đường, không gọi bà đến nữa.)
Miêu phu nhân lại nói: "Chàng Vi tuy trước đây nghèo hèn, nhưng khí phách vượt tận mây xanh. Mỗi lần bị tướng công chê bai, chàng chưa từng nói một lời khuất phục hay nịnh bợ, vì thế mới bị ghét. Người làm nên việc lớn, lập được công lao, ắt là người này." Sáng sớm hôm sau, quan mới vào châu, mới biết quả không sai. Diên Thưởng lo sợ, không dám ngẩng nhìn, nói: "Ta không biết nhìn người," rồi ra cửa tây mà đi. Những tớ gái, đầy tớ cũ từng vô lễ đều bị Vi công đánh chết, ném xuống sông đất Thục. Chỉ riêng Miêu phu nhân là không có gì hổ thẹn với chàng Vi. Hiền thay, hiền thay! Vi công phụng dưỡng mẹ vợ còn chu đáo hơn cả thời mình còn mặc áo vải nghèo hèn. Từ đó các nhà quyền quý trong nước không dám coi thường chàng rể nghèo nữa. Cho nên thơ Quách Viên có câu:
"Đức Khổng Tử theo nhà Chu rồi lại sang Tần,
Người hiền xưa bao kẻ xuất thân từ chốn bụi bặm hèn mọn.
Thuở ấy ai cũng lấy làm lạ Trương Diên Thưởng,
Sao lại không nhận ra Vi Cao là bậc quý nhân."
(Trích từ Vân Khê hữu nghị)
Đỗ Hồng Tiệm
Thừa tướng Đỗ Hồng Tiệm được đời gọi là người biết người. Ông gặp Mã Toại, Lý Bão Trinh, Lư Kỷ (người sau bị biếm làm quan ở Tân Châu), tướng quốc Lục Chí, thừa tướng Trương Tĩnh, tướng quốc Lý Phiên, đều nói họ sẽ làm tướng soái hoặc tể tướng. Về sau quả nhiên đúng cả. Đến như Hứa Thiệu, Quách Thái (hai danh sĩ đời Hán nổi tiếng giỏi bình phẩm, nhận xét người) cũng chẳng hơn được. (Trích từ Gia thoại lục)
Đỗ Hựu
Đại tư đồ (một trong ba chức quan danh vị cao nhất triều đình) Đỗ công gặp tướng quốc Trương Tĩnh, nói: "Ông ắt sẽ làm tể tướng." Người hiển quý phần nhiều biết người như thế. (Trích từ Gia thoại lục)
Lương Túc
Đời Đường, trong niên hiệu Trinh Nguyên, Lý Nguyên Tân, Hàn Dũ, Lý Giáng, Thôi Quần cùng đỗ tiến sĩ một năm. Trước đó bốn vị quân tử đã kết bạn từ lâu, cùng lui tới cửa nhà bổ khuyết (quan lo việc can gián, bổ sung chỗ sơ sót của vua) Lương Túc. Suốt hai năm Túc chưa gặp mặt họ, nhưng bốn người đã đến nhà Túc rất nhiều lần, lần nào cũng đi cùng nhau. Túc lấy làm lạ. Một hôm ông mời họ vào tiếp, nhóm Lý Quan (tức Lý Nguyên Tân) đều được ông khen về văn học, lại khuyên bảo họ về đạo giao du. Túc vốn có tài xét người. Khi nhóm Lý Quan ra về, ông giữ Giáng và Quần lại, nói: "Các ông văn chương và đức hạnh hợp nhau, ngày sau đều sẽ nổi danh lớn. Nhưng riêng hai ông sẽ lên đến ngôi cao nhất của bề tôi. Hãy gắng lên, gắng lên!" Về sau hai người quả nhiên đúng như lời. (Trích từ Chích ngôn)
Lữ Ôn
Trước kia, Lý Thân đi dự thi, thường đem thơ cổ phong (thể thơ lối cổ, không gò bó niêm luật chặt chẽ) đến mong Lữ Ôn biết đến. Ôn nói với viên ngoại lang (quan phụ tá trong các bộ) Tề Chiếu và em là Tề Cung: "Ta xem văn của tú tài Lý Hai Mươi (người đứng thứ hai mươi trong hàng anh em họ Lý), người này ắt sẽ làm khanh tướng (quan đại thần, tể tướng)." Quả đúng như lời. Thơ ấy rằng:
"Mùa xuân gieo một hạt thóc,
Mùa thu gặt muôn hạt con.
Bốn biển không còn ruộng bỏ hoang,
Mà nhà nông vẫn chết đói.
Cuốc lúa giữa trưa nắng gắt,
Mồ hôi nhỏ xuống đất dưới gốc lúa.
Ai biết bát cơm trong mâm,
Mỗi hạt đều là cay đắng nhọc nhằn."
(Trích từ Vân Khê hữu nghị)
Cố Hòa
Trương Huyền Chi (?) và Cố Phu là cháu nội, cháu ngoại của Cố Hòa, cả hai đều còn nhỏ mà thông minh. Hòa biết rõ cả hai, nhưng thường cho rằng cháu họ Cố giỏi hơn, thương yêu thiên lệch, khiến cháu họ Trương không vui lắm. Lúc ấy Trương chín tuổi, Cố bảy tuổi. Hòa dẫn cả hai đến chùa, thấy tượng Phật nhập Niết bàn (lúc Phật qua đời, thoát hẳn khỏi sinh tử), các đệ tử quanh tượng người khóc, người không khóc. Hòa hỏi hai cháu. Huyền Chi nói: "Người kia được Phật thương nên khóc, người kia không được thương nên không khóc." Phu nói: "Không phải. Vì đã quên được tình nên không khóc, chưa quên được tình nên khóc." (Trích từ Thế thuyết tân ngữ)
Lưu Vũ Tích
Lưu Vũ Tích nói: Quý Long (tức Thạch Hổ, sau làm vua nước Hậu Triệu) lúc nhỏ cầm ná bắn người, cha giận lắm. Mẹ nói: "Con nghé khỏe dù có chạy làm vỡ xe, gãy càng; ngựa tốt phải từng chạy tung dây, hất đổ xe, rồi sau mới chở nặng đi xa được." Người ta nói trẻ con mà không khác thường, không lanh lợi thì chắc chắn chẳng phải là tài lớn. (Trích từ Gia thoại lục)
Hàn Dũ
Lý Hạ đem thơ ca đến bái kiến Hàn Dũ (sau làm quan bộ Lại), lúc ấy Dũ đang làm quốc tử bác sĩ (thầy dạy ở Quốc tử giám, trường học cao nhất của triều đình) ở phân ty (cơ quan đặt ở Đông đô Lạc Dương). Hôm ấy ông vừa tiễn khách về, rất mệt; học trò dâng quyển thơ lên, ông cởi đai áo, tiện tay đọc. Bài đầu là "Nhạn Môn thái thú hành", có câu: "Mây đen đè xuống thành, thành như sắp đổ; ánh giáp trụ hướng về mặt trời, như vảy vàng bừng mở." Ông liền thắt đai lại, vội sai người mời Hạ vào. (Trích từ Vân Khê hữu nghị)
Cố Huống
Thượng thư Bạch Cư Dị, lúc mới đến kinh đi thi, đem thơ đến bái kiến trứ tác (quan lo việc biên soạn văn thư, sử sách) Cố Huống. Huống thấy tên, nhìn kỹ Bạch công rồi nói: "Giá gạo đang đắt, ở (cư) đây cũng chẳng dễ (dị) đâu." (chơi chữ theo tên Cư Dị). Rồi mở quyển ra, bài đầu viết:
"Cỏ trên đồng xanh tốt um tùm,
Mỗi năm một lần úa rồi lại tươi.
Lửa đồng đốt chẳng hết,
Gió xuân thổi lại mọc lên."
Ông liền khen ngợi: "Viết được câu này thì ở đây cũng dễ thôi." Nhân đó ông khen ngợi, đề cao Bạch, khiến danh tiếng Bạch nổi lên rất lớn. (Trích từ U nhàn cổ xúy)
Vu Thiệu
Vu Thiệu tính hiếu thảo với cha mẹ, hòa thuận với anh em, đức hạnh trong nhà trong sạch, càng già càng giữ vững. Trước kia Phàn Trạch từng được tiến cử khoa hiền lương phương chính (khoa chọn người có tài đức, ngay thẳng). Thiệu vừa gặp ông ở kinh sư đã nói: "Đây là tài tể tướng." Chưa đầy năm năm, Trạch làm tiết độ sứ. Thôi Nguyên Hàn gần năm mươi tuổi mới thi tiến sĩ, Thiệu thấy văn ông khác thường, cất nhắc cho đỗ đầu hạng nhất, lại nói: "Không quá mười năm, ông sẽ coi việc thảo chiếu chỉ của vua." Quả đúng như lời. Độc Cô Thụ thi khoa bác học hoành từ (khoa chọn người học rộng, văn hay), được bộ Lại chấm hạng nhất, đến Trung thư (cơ quan soạn thảo, ban hành mệnh lệnh của vua) lại được nâng lên hạng giáp; người ta đều khen là xác đáng. (Trích từ Đàm tân lục)
Lý Đức Dụ
Trung thư lệnh Bạch Mẫn Trung, khi còn làm lang quan (quan cấp trung trong các bộ), chưa ai biết đến, chỉ có tướng quốc Lý Đức Dụ (về sau bị đày đến Nhai Châu nên gọi là tướng quốc Chu Nhai) coi ông là bậc tài giúp nước mà trọng dụng. Vì thế giới quan lại, sĩ đại phu nhiều người khen ngợi ông. Nhưng ông tiền của không đủ, chẳng có gì để tiếp đãi bạn đồng liêu. Một hôm tướng quốc cho ông mười vạn tiền để sắm rượu và thức ăn, hẹn mấy danh sĩ trong các cơ quan triều đình định ngày cùng đến nhà ông. Lúc ấy đã cuối thu, trời âm u, mưa dầm hơn mười ngày. Viên ngoại Hạ Bạt Nhậm vừa thôi làm ở phủ, xin quan chưa được, định đi xa kiếm sống chật vật; ông cùng đỗ một khoa với Bạch công, bèn cưỡi con ngựa gầy đến cửa từ biệt. Người giữ cổng vì đang chờ khách trong triều nên đáp là chủ đi vắng. Hạ Bạt dừng xe, để lại thư, kể rõ ý định đi lưu lạc.
Bạch đọc thư rồi nói: "Kẻ trượng phu lúc cùng khốn hay lúc hiển đạt đều có thời vận. Nếu là kẻ bất tài nhờ may mắn mà được dung nạp thì chưa đủ làm đường lập thân. Lẽ nào nhà sắm rượu thịt chỉ để mời bọn quyền quý đang nắm việc, còn bạn nghèo cùng đỗ năm xưa thì hôm nay đóng cửa không tiếp? Dẫu có được vinh hiển, sao khỏi thẹn trong lòng!" Liền sai đầy tớ gọi Hạ Bạt quay xe lại, rồi cùng nhau ăn uống hết cỗ bàn. Lát sau các vị khách trong triều đã hẹn nối nhau cưỡi ngựa đến. Người giữ cổng kể rằng chủ đang thong thả uống rượu với Hạ Bạt, ai nấy đều tiếc nuối ngạc nhiên rồi bỏ về.
Hôm sau Bạch đến nhà riêng bái kiến tướng quốc. Tướng quốc hỏi những vị triều sĩ nào đã đến. Bạch công thưa rằng khách chưa tới thì vừa có bạn cùng khoa sắp rời kinh đến từ biệt; thương ông ấy già yếu khốn khó, không nỡ bỏ, giữ lại uống mấy chén, nên lỡ việc tiếp đón; đã phụ lòng ngài nâng đỡ, xin cam chịu tội trách. Tướng quốc khen ngợi hồi lâu, nói: "Việc này thật đúng đạo của người xưa. Nhờ thế mà được hiển đạt thì có thể khích lệ cái thói bạc bẽo ở đời." Chưa đầy mười ngày, Hạ Bạt từ chức bình sự (quan xét án) dưới quyền một vị sứ được trao trước một chức quan tốt; Bạch công từ khố bộ lang trung (quan coi kho vũ khí, khí giới thuộc bộ Binh) vào làm hàn lâm học sĩ (quan thân cận soạn thảo văn thư cho vua). Chưa quá ba năm, ông đã nắm quyền tể tướng. Về sau ông năm lần trấn giữ các phiên trấn (vùng đất do tiết độ sứ cai quản), hai lần trở lại làm tể tướng ở triều đình, giữ nghĩa, ôm lòng nhân, trước sau như một, tiếng thơm lưu truyền, giới sĩ phu đều ca ngợi.
Đầu niên hiệu Đại Trung, vùng biên giới không yên, Thổ Phồn càng ngang ngược. Hoàng đế Tuyên Tông quyết định đem quân đánh, ở điện Diên Anh hỏi các tể tướng trước. Bạch công là người đầu tiên tâu xin dấy binh, bèn được làm thống soái, dẫn mấy vạn quân của các phiên trấn ven biên, đánh trống tiến lên. Lúc ấy quân rợ bày trận ở đồng bằng, giấu mấy ngàn con ngựa chưa thuần trong khe núi. Biết được tin này qua kẻ dò thám, ông bèn bố trí kỳ binh (đạo quân bất ngờ) để chờ. Có một tù trưởng Thổ Phồn mặc áo cừu nhung đỏ, đeo đai nạm báu, cưỡi con ngựa trắng tuấn tú không gì sánh được. Hai bên chưa giao chiến, hắn đã ba bốn lần quất ngựa ra trước trận, liên tục gọi quân Hán ra đấu. Bạch công răn binh sĩ không ai được đáp lời.
Một lúc sau, hắn dừng lại chỉ huy quân mình, quay lưng về phía quân ta, đứng cách hơn trăm bước. Có một viên tướng nhỏ (?) người Lộ Châu, dũng mãnh, giỏi bắn, phi ngựa giương cung lao ra, liền bắn hai mũi tên đều trúng cổ hắn, rồi thúc ngựa tới, rút đoản kiếm. Tên tù trưởng gục xuống trên yên ngựa, người kia lấy tay đỡ kẹp hắn như đang vật lộn đánh nhau, quân Thổ Phồn chỉ hò reo cổ vũ. Ngay trên yên, người ấy cởi áo cừu đỏ, tháo đai vàng của hắn, cướp ngựa mang về. Quân ta ai nấy đều hăng hái. Sau đó đại chiến trên sa mạc, trận giặc tan như ngói vỡ; quân ta thừa thắng đuổi theo gần đến chân núi Hắc Sơn. Lạc đà, ngựa, quân nhu thu được nhiều không kể xiết; số người bó tay xin hàng có đến ba bốn vạn. Trước đó, các quận vùng Hà Hoàng vốn nằm trong tay rợ, từ đây đều trở thành đất nhà Đường. Tuyên Tông khi mới đọc tờ tâu báo (?), nói: "Ta biết Mẫn Trung ắt diệt được lũ giặc hung ác."
Bạch công thắng trận trở về, cùng các tể tướng đồng liêu dâng thơ. Thơ Bạch công rằng:
"Một tờ chiếu từ hoàng thành ban khắp bốn biển,
Lũ rợ xấu xa vô số trói mình quy hàng.
Trên lầu đồn thổi sáo, người thôi chinh chiến,
Ngoài đồng cỏ ngựa hí trong gió, thảnh thơi tự tại.
Sông Hoàng chín khúc quanh co, đã thu lại mấy khúc (?),
Núi Lũng nghìn dặm khóa chặt các cửa ải.
Biên giới tây, ải miền bắc nay đã vô sự,
Xin báo cho các rợ phương đông, phương nam được biết."
Thơ của Mã Tương Thực rằng:
"Đức như vua Thuấn, lòng nhân như vua Nghiêu cảm hóa rợ Nhung,
Khiến chúng dâng đất Hà, Lũng mà quy thuận phong hóa nhà vua.
Chỉ huy văn võ đều là mưu thần diệu,
Mở rộng đất trời là công của bậc thánh.
Bốn vị soái đi đánh mà ngựa chẳng đổ mồ hôi,
Bảy cửa ải tuy còn đồn lính mà cung đã cất vào bao.
Trời giữ việc này để dành cho vị vua anh minh,
Không ở năm nào khác mà ở niên hiệu Đại Trung."
Thơ của tướng quốc Ngụy Phù rằng:
"Ải Tiêu Quan vừa thu lại núi sông cũ,
Đồn xưa trên đồng đất Tần cảnh vật tươi sáng.
Giặc rợ xin hàng, quy về với ân đức giáo hóa,
Uy vua lan dần, khiến bọn hôi tanh khiếp sợ.
Nơi lều nỉ đồn xa, khói bụi chiến tranh đã tắt,
Võ công thần diệu (?) rạng rỡ, ghi truyền vào sử sách.
Kẻ mặc áo vạt trái (người các dân tộc ngoài biên) đều biết hát ca ơn vua,
Từ nay chẳng cần phòng giữ ba vùng biên nữa."
Thơ của tướng quốc họ Thôi rằng:
"Biên thùy muôn dặm thấm đượm sóng ơn,
Khắp trời đất muôn phương cùng hòa khúc ca khải hoàn.
Có đất rồi, các vua rợ tranh nhau cởi bỏ bím tóc (theo phong tục người Hán),
Đồn lũy của rợ phương xa đều quăng giáo đầu hàng.
Khói bụi mãi tắt nơi đồn trấn ba mùa thu,
Khí lành xa xa làm trong dòng sông chín khúc.
Cùng gặp vận may nghìn năm của bậc vua thánh minh,
Lại thấy dân giàu tục đẹp, thời tiết thuận hòa."
(Trích từ Kịch đàm lục)
Vi Tụ
Thừa tướng nhà Đường là Lư (?), đầu niên hiệu Đại Trung đi thi tiến sĩ, dung mạo không ưa nhìn, nói năng cũng không chuẩn, tự gọi tên mình thành chữ "tuệ" (?), vì lưỡi ngắn. Anh em họ Vi đều khinh nhờn ông, chỉ riêng thượng thư Vi Tụ kính trọng, nói với anh em: "Ông Lư tuy dáng người rất xấu, nhưng xem văn chương thì có đầu có đuôi. Lấy đó mà đoán, ngày sau người này ắt được trọng dụng." Về sau Lư quả nhiên nổi danh (?), rốt cuộc lên đến tể tướng, cất nhắc Tụ làm đến quan sát sứ (quan xem xét, cai quản một vùng) Phúc Kiến. Còn các em khinh bạc trước kia đều không được chút ân huệ nào. Câu "vì dung mạo mà nhìn lầm người", phải chăng là nói các em họ Vi? (Trích từ Bắc mộng tỏa ngôn)
Vị sư biết người
Lệnh công Vi Chiêu Độ đời Đường lúc nhỏ nghèo khó, thường nương nhờ đại sư Tịnh Quang, giữ chức tăng lục (chức quan coi quản tăng ni) ở Tả nhai (khu phía tả kinh thành), theo các sư ăn cơm chay, ăn cháo. Tịnh Quang có tài xét người, luôn coi trọng ông. (Trích từ Chích ngôn)
Thái Kinh
Thượng thư Thái Kinh đời Đường làm sứ quân Thiên Đức. Trong nha môn có hai viên lại nhỏ (?) là Cố Ngạn Lãng và Cố Ngạn Huy, coi việc mua bán cho dinh sứ viện. Kinh có tài nhìn người. Một hôm ông sai con là Thúc Hướng cùng các em bày rượu và thức ăn ở đình trên núi, gọi hai anh em họ Cố đến dự tiệc. Lát sau Kinh cũng ngồi vào, dặn họ đừng đứng dậy. Hai anh em họ Cố sợ hãi, không hiểu ý ông. Kinh khuyên: "Anh em các ông đều có tướng được phong hầu, hãy khéo giữ gìn. Năm sau mong cho con cháu tôi được nương nhờ." Nhân đó ông tăng chức cho họ.
Đến khi giặc Hoàng Sào đánh vào kinh đô, Cố Ngạn Lãng dẫn quân bản bộ cùng lập công khôi phục, được trao chức ở Đông Xuyên, gia thêm danh hiệu sứ tướng (tiết độ sứ được kiêm danh hiệu tể tướng). Anh em Thái Thúc Hướng đến nương nhờ. Ông mời Thúc Hướng làm tiết độ phó sứ, lại lạy Thúc Hướng như bậc cha chú, mọi việc lớn của quân phủ đều bàn bạc hỏi ý. Người anh họ Cố mất, em là Ngạn Huy nối chức, cũng làm sứ tướng. (Trích từ Bắc mộng tỏa ngôn)
Á Tử
Trang Tông nhà Hậu Đường năm mười một tuổi theo Tấn vương đi đánh Vương Hành Du. Lần đầu được cho vào chầu dâng tin thắng trận (?), vua Chiêu Tông vừa thấy đã kinh ngạc, nói: "Đứa bé này có tướng mạo khác thường." Rồi vỗ lưng cậu nói: "Con là rường cột của nước mai sau, chớ quên trung hiếu với nhà ta." Bèn ban cho chén rượu hình chim le le và mâm bằng ngọc phỉ thúy. Năm mười ba tuổi, cậu đọc sách Xuân Thu, hiểu sơ đại nghĩa; cưỡi ngựa bắn cung giỏi vượt người; lòng dạ rộng rãi, biết thu nhận lời hay, biết nghe theo và bao dung người, gần như sánh với Lưu Thông. Lại có thuyết nói: Chiêu Tông bảo "Đứa bé này có thể đứng hàng thứ hai sau cha nó", nên người đương thời gọi là Á Tử (đứa con đứng kề sau cha). (Trích từ Bắc mộng tỏa ngôn)
Thái Bình quảng ký, quyển thứ một trăm bảy mươi
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh theo lệnh vua biên soạn, chép lại)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video