Thiên 171 — Quyển 171

 Thái Bình quảng ký, quyển 171

 Tinh sát (xét đoán tinh tường), phần 1

 Lý Tử Trường — Viên An — Nghiêm Tuân

 Lý Sùng — Ông Ngụy — Lý Nghĩa Sâm

 Tưởng Hằng — Vương Cảnh — Lý Kiệt

 Bùi Tử Vân — Quách Chính Nhất — Trương Sở Kim

 Đổng Hành Thành — Trương Trạc — Trương Tùng Thọ

 Tô Vô Danh — Triệu Quyên (?) — Viên Tư

 Lý Tử Trường

 Đời Hán, Lý Tử Trường làm quan cai trị, muốn biết thực tình của tù nhân. Ông lấy gỗ cây ngô đồng, cây giả đẽo thành hình người tù, đào đất làm hố, lấy lau sậy làm quách (lớp vỏ bọc bên ngoài quan tài), đặt người tù bằng gỗ nằm trong đó. Nếu tù nhân đúng là có tội thì người tù gỗ nằm yên. Nếu tù nhân bị oan, bị người khác chèn ép, cướp đoạt, thì người tù gỗ động đậy mà chui ra. Không biết là tinh thần của tù nhân nhập vào người gỗ, hay là khí của thần trời làm cho người tù gỗ động đậy? (Trích sách *Luận hành*.)

 Viên An

 Đời Hán, Viên An làm tướng quốc (quan đứng đầu bộ máy cai trị) của nước Sở, một nước chư hầu. Gặp lúc vua Sở mắc tội, bị đem ra xét xử. Người bị khai ra liên lụy rồi bắt giam lên tới hơn một nghìn người. Họ bị tra tấn độc ác, tàn bạo, nên ai cũng tự nhận tội oan cho mình. Trải ba năm mà án vẫn chưa xử xong, hơn trăm người đã chết vì bị đánh đập và giam cầm. Trời vì thế làm hạn hán nắng gắt, nghìn dặm đất đai khô cằn trơ trụi.

 Viên An vừa nhận chức liền cầm cương lên đường ngay. Đến nơi xét án, ông cho ghi lại đầy đủ lời khai của từng người. Ai vốn không phải kẻ cầm đầu mưu phản, chỉ bị vua Sở khai ra, thì ông lập tức xét lẽ phải mà thả về. Chỉ trong một ngày, ông giữ được mạng sống cho cả nghìn người. Khi ấy mưa lành đổ xuống dồi dào, năm đó được mùa lớn. (Trích sách *Nhữ Nam tiên hiền truyện*.)

 Nghiêm Tuân

 Nghiêm Tuân làm thứ sử (quan đứng đầu một châu). Khi đi tuần xét các vùng thuộc quyền, ông nghe bên đường có người đàn bà khóc mà tiếng khóc không thương xót. Hỏi thì bà ta nói chồng bị chết cháy. Tuân sai lính chở xác về, cử người canh giữ, dặn: "Sẽ có con vật gì tới đấy." Hôm sau có ruồi bu lại chỗ đầu. Tuân sai vạch ra xem, thấy có cây dùi sắt đâm xuyên đỉnh đầu. Tra hỏi thì ra người đàn bà ngoại tình nên đã giết chồng. (Trích sách *Ích Đô kỳ cựu truyện*.)

 Lý Sùng

 Đời Bắc Tề, Lý Sùng người đất Đốn Khâu, là con của Trần Lưu công Lý Đản. Thời vua Cao Tổ, ông làm thứ sử Duyện Châu. Lúc ấy Duyện Châu nhiều trộm cướp. Sùng bèn cho mỗi làng dựng một cái lầu, trên lầu treo một cái trống. Nơi nào có cướp thì đánh trống liên hồi. Ở các làng bốn phía, làng nào nghe trước thì đánh một hồi, làng nghe sau lại đánh tiếp, lấy đó làm hiệu lệnh. Chỉ trong chốc lát, tiếng trống lan khắp trăm dặm. Người ta phục sẵn ở những chỗ hiểm yếu, nên bắt được hết bọn cướp. Việc các châu đặt trống bắt đầu từ đây.

 Thời vua Thế Tông, ông được bổ làm thứ sử châu … (tên châu bị khuyết) (?). Sùng sáng suốt, xét việc kỹ càng, bọn gian tà đều sợ, gọi ông là "Cọp nằm". (Trích sách *Đàm tẩu*.)

 Ông Ngụy

 Ông Ngụy sinh vào thời Bắc Chu, nhà ở đất Tống. Ngoài sách vở nhà Nho, ông còn nghiên cứu kỹ các khúc nhạc dùng trong lễ nghi. Đầu đời Tùy, ông đi chơi vùng Quan Hữu (vùng phía tây cửa ải Hàm Cốc, tức đất Quan Trung). Gặp lúc cơ quan Thái thường (cơ quan triều đình coi việc lễ nhạc) đang khảo xét âm nhạc mà người bàn còn chưa thống nhất, nghe tin ông đến, họ tranh nhau tới hỏi. Ông bèn lấy những nhạc khí thu được khi dẹp nước Trần, cùng các nhạc quan Lâm Phòng (?), Thái Tử Nguyên… xét kỹ luật độ (các chuẩn cao độ của âm thanh trong nhạc cổ). Nhờ vậy chuông, khánh, đàn dây, ống sáo đều được xếp đúng chỗ, rồi đưa vào Thanh thương thự (sở quản dòng nhạc Thanh thương). Quan Thái nhạc góp hai trăm tấm lụa để đền ơn. Ông không ra làm quan nữa, trở về đất Lương, Tống, lấy đàn và rượu làm vui.

 Đến cuối đời Tùy, binh lửa nổi lên. Dương Cảm (tức Dương Huyền Cảm) khởi binh bại trận, người bày mưu cho ông ta là Lý Mật trốn đến Nhạn Môn, đổi tên họ đi dạy học. Ông Ngụy ở cùng làng xóm nên hai người qua lại với nhau. Họ thường bàn về chung luật (hệ thống thang âm lấy tiếng chuông làm chuẩn), Lý Mật khá giỏi. Ông Ngụy nhân đó nói đùa: "Tôi xem ngài khí sắc sa sút mà mắt láo liên, lòng dao động mà lời nói lấp lửng. Khí sa sút là mới bị thua; mắt láo liên là không có chủ định; lòng dao động là tinh thần chưa yên; lời nói lấp lửng là trong lòng đang mưu tính với người khác. Nay triều đình đang lùng bắt bè đảng của Bồ Sơn công (tước hiệu của Lý Mật), chẳng phải là ngài đấy sao?"

 Lý công giật mình đứng dậy, nắm tay ông nói: "Ông đã biết được ta, lẽ nào lại không cứu được ta?" Ông Ngụy nói: "Ngài không có tầm vóc của bậc đế vương, cũng không có tài thao lược của bậc thống soái, chỉ là anh hùng thời loạn mà thôi." Lý công nói: "Xin ông phân tích cho ta nên ra mặt hay nên ẩn lui. Ta cũng sẽ theo đó mà lui."

 Ông Ngụy nói: "Bậc đế vương thì bao trùm trời đất, làm khuôn mẫu cho xưa nay. Ở bên ngoài, dân ngày ngày được nhờ mà không hay biết; ở bên trong, công nghiệp năm tháng tự nhiên thành tựu. Vua Nghiêu hỏi ý Tứ Nhạc (các thủ lĩnh coi bốn phương), cử ông Cổn trị thủy, rồi lại xử tội chết ông ở núi Vũ Sơn, ấy là xuất phát từ lòng chí công không thiên vị. Nhà Hán dùng Tam kiệt (ba người tài giỏi là Trương Lương, Tiêu Hà, Hàn Tín), nghe theo lời hay mà vây được Hạng Vũ ở Cai Hạ, cũng là xuất phát từ lòng chí công. Cho nên chim phượng có móng vuốt, có mỏ mà không dùng, kỳ lân có móng, có sừng húc mà bỏ không dùng đến. Biết trao việc theo đạo ấy mà để thời thế tự quy về mình, đó là tầm vóc của bậc đế vương.

 "Phàm làm tướng soái thì trong trướng dựng cờ Thái Nhất (cờ thờ vị thần tối cao, dùng khi xuất quân), thúc đạo quân mà không cần phải đánh, đi đánh kẻ có tội danh rõ ràng. Khi giáo khắc đã trao, nỏ ngọc đã giương, thì đúng như lời xưa nói: hễ còn người hiền như Quý Lương thì nước giặc không dám đến đánh (?). Vì thế phải lo khao thưởng quân sĩ, lấy quân nghỉ ngơi đợi quân mệt mỏi, mở mang đồn điền (cho quân vừa đóng giữ vừa cày cấy), xem thời thế mà hành động. Nhờ vậy như gió nổi hổ gầm, không ai chống nổi uy ấy; như mây dậy rồng bay, không ai cản nổi thế ấy. Khổng Tử nói: 'Ta đánh thì thắng.' Mạnh Tử nói: 'Ai địch nổi?' Đó là tài của bậc thống soái.

 "Còn kẻ ôm tài trí trong lòng, hễ động là dùng cơ mưu thao lược: nếu vì nước thì là bề tôi làm thống soái, nếu vì riêng mình thì gọi là giặc loạn. Kẻ vì riêng mình ắt cướp đoạt của cải, gái đẹp, tàn sát thành trì. Dù có người như Chu Hợi làm khách được mời ngồi gần, người như Phàn Khoái làm khách được lên tận nhà trên, sáng nghe đạo chiều chết cũng cam (?), thì Công Tôn Thuật rốt cuộc vẫn chết trong thành; Tào Tháo, kẻ nói 'thà ta phụ người', đâu có gồm thâu được thiên hạ. Như vậy là quên món quà nghìn vàng chở cả xe, chỉ kể ơn một bữa cơm, nên chỉ có kẻ mang ơn mà không có đám đông một lòng quy phục. Vả lại lời răn trong sử nước Lỗ (tức sách *Tả truyện*) nói phải 'lường đức', sách *Liên Sơn* (một bộ Kinh Dịch cổ) nói phải 'đợi thời'. Ngài còn muốn mưu tính người khác mà chưa làm lợi được cho chính mình.

 "Trời và người đều đã chán loạn, lịch số (vận mệnh được trời định cho các triều đại) đã có chỗ về. Mưa đúng mùa rơi xuống thì khí độc tà tan đi, mặt trời mọc lên thì băng dày tan chảy. Lấy dây trói cọp, khó mong có lối thoát như thỏ chạy (?); xuống nước mà ôm bình, há phải đất yên thân? Tôi từng vọng khí (xem mây khí để đoán vận nước, đoán người tài), thấy vùng Phần, Tấn có bậc thánh nhân ra đời. Ngài nếu đến phò tá được thì có thể giành lấy phú quý."

 Lý công phất áo nói: "Họ Tùy giết vua mà lấy thiên hạ; nhà ta nhờ công đức mà đứng trên người. Vung tay hô một tiếng, mọi người ắt hưởng ứng; cầm quân đánh đúng thời, đi đâu mà không hạ được. Nếu đạo ta thi hành được thì có thể lấy cả bốn biển, không thì cũng đủ làm vua một phương. Đem thân ra thần phục kẻ đương thời, thật ta chưa nỡ. Ngươi đúng là thứ nhà Nho hủ lậu (?), không đáng để bàn việc lớn." Rồi tuyệt giao với ông Ngụy.

 Sau đó Lý Mật làm thơ gửi gắm tâm sự, bị viên chức trong làng phát giác. Lý công thoát thân chạy về phía tây, đi đến đâu thu quân đến đó, phía bắc dựa vào Lê Dương, phía nam chiếm Lạc Khẩu, doanh trại liền nhau cả trăm vạn quân, tranh hùng với Vương Sung (tức Vương Thế Sung) trước sau ba năm, cuối cùng bị đánh bại. Nhớ lại lời ông Ngụy, ngay hôm ấy Lý Mật về hàng nhà Đường, được trao chức quan Tư nông (quan coi việc lương thực, nông nghiệp). Về sau ông ta lại làm phản ở Đào Lâm. Ông Ngụy là bậc đắc đạo, không để lại tên, có lẽ là họ hàng của Văn Trinh công (tức Ngụy Trưng). (Trích sách *Cam trạch dao*.)

 Lý Nghĩa Sâm

 Thời vua Đường Thái Tông, công chúa Văn Thành từ Thổ Phồn gửi về cống mấy trăm lạng vàng. Đến Kỳ Châu thì bị cướp. Trước sau sai sứ đi tra xét đều không bắt được giặc. Thái Tông gọi các ngự sử (quan giám sát, chuyên tra xét và tố cáo sai phạm) đến, nhìn họ một lượt, rồi riêng gọi Lý Nghĩa Sâm tiến lên, nói: "Khanh thần thái trong sáng, tuấn tú. Tạm nhọc khanh đi truy xét, ắt sẽ bắt được giặc." Sâm nhận lệnh, dùng kế kín, mấy ngày đã bắt được hết bọn cướp. Thái Tông mừng, đặc cách thăng cho bảy bậc, ban hai mươi lạng vàng. (Trích sách *Ngự sử đài ký*.)

 Tưởng Hằng

 Trong năm Trinh Quán, vợ của Trương Địch, chủ quán trọ ở Bản Kiều thuộc Vệ Châu, về thăm cha mẹ. Có ba người lính Tam vệ (lính túc vệ trong cung, chia làm ba vệ) người Vệ Châu là Dương Chân cùng hai người nữa đến trọ, canh năm thì dậy sớm lên đường. Trong đêm có người lấy dao của mấy người lính ấy giết Trương Địch, rồi tra dao lại vào vỏ. Bọn Chân không hề biết. Đến sáng, người trong quán đuổi theo bọn Chân, xem dao thấy có vết máu, bèn bắt giam tra khảo. Bọn Chân bị tra tấn khổ sở, đành tự nhận tội oan.

 Vua nghi ngờ, sai ngự sử Tưởng Hằng xét lại. Hằng đến nơi, cho gọi hết người trong quán từ mười lăm tuổi trở lên tập trung lại. Vì người không đủ, ông cho về hết (?), chỉ giữ lại một bà già hơn tám mươi tuổi, đến chiều tối mới thả ra. Ông sai viên coi ngục lén rình, dặn: "Bà già ra rồi, ắt sẽ có một người đến nói chuyện với bà. Hãy ghi lấy tên họ người đó, đừng để lộ." Quả nhiên có một người đến nói chuyện, liền ghi lại. Hôm sau cũng thế, người ấy lại hỏi bà: "Quan sứ tra xét thế nào?" Như vậy ba ngày liền, đều là người ấy.

 Hằng bèn gọi tập trung hơn ba trăm người cả nam lẫn nữ, rồi trong đó gọi riêng người hay nói chuyện với bà già ra, còn lại thả về hết. Tra hỏi thì hắn khai nhận hết, nói rằng hắn tư thông với vợ Trương Địch, việc giết người là có thật. Hằng tâu lên, vua ban hai trăm tấm lụa, bổ làm Thị ngự sử (một chức ngự sử cấp cao hơn). (Trích sách *Triều dã thiêm tái*.)

 Vương Cảnh

 Trong năm Trinh Quán, Tả thừa (quan phó coi việc ở Thượng thư tỉnh) Lý Hành Liêm có người em là Lý Hành Thuyên. Con của Hành Thuyên với vợ trước tên là Trung, thông dâm với mẹ kế, rồi lén đem bà ta giấu đi, phao tin rằng có chiếu vua gọi bà vào cung. Hành Liêm không biết, bèn dâng tờ trình lên. Vua ra lệnh tra xét rất gắt gao. Người mẹ kế bèn giả vờ lấy khăn quàng thắt cổ mình, nằm giữa phố. Huyện Trường An tra hỏi, bà nói có người giả truyền chiếu vua gọi đi, một người mặc áo bào tím giữ lại mấy đêm, không biết tên họ, rồi thắt cổ bà, đem vứt ra giữa phố.

 Trung hoảng sợ, lén đi xem bói, bị bất lương nhân (lính sai dịch chuyên bắt trộm cướp) nghi ngờ, bắt giải lên huyện. Huyện úy (quan coi việc trị an, bắt bớ trong huyện) là Vương Cảnh dẫn vào phòng tra hỏi, họ không chịu nhận. Trước đó Cảnh đã sai một người nấp dưới tấm đệm phủ bàn để nghe lén, rồi sai một người khác vào báo: "Quan Trưởng sử cho gọi." Cảnh khóa cửa phòng bỏ đi. Mẹ con nói với nhau: "Nhất định không được nhận," cùng nhiều lời bí mật riêng tư khác. Cảnh quay lại mở cửa, người nấp dưới bàn cũng đứng dậy. Mẹ con hoảng sợ, đều khai nhận hết, chịu tội theo phép nước. (Trích sách *Triều dã thiêm tái*.)

 Lý Kiệt

 Lý Kiệt làm Hà Nam doãn (quan đứng đầu phủ Hà Nam, vùng Lạc Dương). Có một bà góa đến tố con mình bất hiếu. Người con không tự biện bạch được, chỉ nói: "Con có tội với mẹ, chết cũng cam lòng." Kiệt xét tình hình thấy không phải là đứa con bất hiếu, bèn bảo bà góa: "Bà ở góa, chỉ có một đứa con. Nay tố nó thì tội đến chết, bà không hối hận sao?" Bà góa nói: "Con vô lại, không vâng lời mẹ, còn tiếc làm gì?" Kiệt nói: "Nếu quả như vậy, bà hãy mua quan tài đến lấy xác con." Rồi sai người lén theo sau bà.

 Bà góa ra ngoài, nói với một đạo sĩ: "Xong việc rồi." Chốc lát bà mang quan tài đến. Kiệt vẫn còn mong bà hối hận, khuyên bảo hai ba lần, nhưng bà vẫn khăng khăng như cũ. Gã đạo sĩ đứng ngoài cửa, Kiệt bí mật sai bắt lại. Vừa tra hỏi một lần, hắn đã nhận tội: hắn tư thông với bà góa, thường bị người con ngăn trở nên muốn trừ khử đi. Kiệt tha cho người con, đánh chết gã đạo sĩ và bà góa, rồi đặt chung vào cái quan tài ấy. (Trích sách *Quốc sử dị toản*.)

 Bùi Tử Vân

 Bùi Tử Vân, huyện lệnh huyện Tân Hương thuộc Vệ Châu, thích dùng mưu lạ. Người trong huyện là Vương Kính đi lính giữ biên giới, để lại sáu con bò cái ở nhà cậu là Lý Tiến nuôi giùm. Năm năm, bò đẻ được ba mươi con bê, theo giá thường mỗi con hơn mười quan tiền. Kính trở về đòi bò. Tiến nói hai con đã chết, chỉ trả bốn con bò già, còn lại thì bảo: "Không phải bò của mày đẻ ra," nhất quyết không trả. Kính tức giận, lên huyện nộp đơn kiện.

 Tử Vân sai giải Kính vào ngục giam, rồi cho gọi "kẻ trộm bò" Lý Tiến. Tiến sợ hãi đến huyện. Tử Vân quát: "Tên trộm khai rằng mày cùng nó trộm ba mươi con bò, giấu ở nhà mày. Gọi tên trộm ra đối chất!" Rồi lấy áo vải trùm đầu Kính, cho đứng dưới bức tường phía nam. Tiến cuống quá, bèn khai: "Ba mươi con bò ấy đều do bò cái của đứa cháu tôi đẻ ra, thật không phải đồ ăn trộm." Tử Vân sai bỏ áo trùm ra. Tiến thấy là Kính, nói: "Đây là cháu tôi." Tử Vân nói: "Nếu vậy thì trả bò cho nó." Tiến im lặng. Tử Vân nói: "Năm năm nuôi bò vất vả, cho ông mấy con, còn lại trả hết cho Kính." Cả huyện đều phục ông xét đoán tinh tường. (Trích sách *Triều dã thiêm tái*.)

 Quách Chính Nhất

 Trung thư xá nhân (quan soạn thảo chiếu lệnh ở Trung thư tỉnh) Quách Chính Nhất đánh phá thành Bình Nhưỡng, bắt được một nữ tì người Cao Ly tên Ngọc Tố, rất xinh đẹp, cho chuyên coi kho của cải. Một đêm Chính Nhất muốn ăn cháo nấu bằng nước gạo chua, không phải Ngọc Tố nấu thì không được. Ngọc Tố bèn bỏ thuốc độc vào rồi dâng lên. Chính Nhất vội nói: "Con tì này đầu độc ta!" rồi đòi nước đất lắng và cam thảo uống, hồi lâu mới giải được độc. Tìm nữ tì thì không thấy, lại mất hơn mười món đồ vàng bạc.

 Quách Chính Nhất làm tờ tâu lên. Vua ra lệnh cho hai huyện Trường An (?) và Vạn Niên sai bất lương nhân truy bắt. Đám bất lương nhân tìm giặc đến rã cả lưng, náo động suốt ba ngày mà vẫn không bắt được. Viên chỉ huy đám bất lương nhân là Ngụy Sưởng có mưu lược. Ông lấy ba gia nô trẻ tuổi, mặt mũi đứng đắn trong nhà quan xá nhân, lấy áo vải trùm đầu, đưa ra phố, hỏi bốn người lính canh: "Trong mười ngày nay, có ai tìm đến nhà quan xá nhân không?" Lính canh nói: "Có một người Cao Ly đã quy phục để lại bức thư, nhờ đưa cho người giữ ngựa của quan xá nhân. Thư hiện vẫn còn đây."

 Xem thư thì chỉ viết: "Trong phường Kim Thành có một ngôi nhà bỏ trống," ngoài ra không có lời nào khác. Bất lương nhân đến phường Kim Thành lục soát khắp các nhà bỏ trống. Đến một nhà khóa cửa rất kỹ, họ đập vỡ khóa mở ra, thấy nữ tì và người Cao Ly đều ở trong. Tra hỏi thì ra người Cao Ly quy phục ấy cùng gã giữ ngựa đã giấu nàng. Theo lệnh vua, chúng bị chém ở chợ Đông. (Trích sách *Triều dã thiêm tái*.)

 Trương Sở Kim

 Năm Thùy Củng, Võ Tắc Thiên giám quốc (nắm quyền điều hành việc nước thay vua), phong trào vu cáo dựng tội nổi lên. Tá sử (viên chức phụ tá) Hồ Châu là Giang Sâm lấy những văn bản phê xử của thứ sử Bùi Quang, cắt từng chữ ra ghép thành câu, giả làm thư Bùi Quang cùng Từ Kính Nghiệp mưu phản rồi đem tố cáo. Triều đình sai sứ tra xét Quang. Quang khai: chữ thì đúng là chữ của Quang, nhưng lời thì không phải lời của Quang. Trước sau ba lần sai sứ tra xét mà không quyết được. Vua ra lệnh chọn người giỏi xét án đến tra cho ra sự thật. Mọi người đều nói Trương Sở Kim làm được, bèn sai ông đi.

 Sở Kim buồn bực, nằm ngửa ra. Ánh mặt trời buổi chiều chiếu tới, ông giơ bức thư lên soi thì thấy chữ như được vá vào; nhìn bình thường thì không nhận ra, soi về phía mặt trời mới thấy. Ông sai gọi quan lại trong châu tập hợp lại, đòi một chum nước, bảo Sâm thả bức thư vào nước. Từng chữ một rời ra. Sâm dập đầu nhận tội. Vua ra lệnh đánh một trăm trượng rồi chém. Sở Kim được thưởng một trăm tấm lụa. (Trích sách *Triều dã thiêm tái*.)

 Đổng Hành Thành

 Đổng Hành Thành ở huyện Hà Nội thuộc Hoài Châu, giỏi nhận ra kẻ trộm. Có một người ở quán Trường Điếm đất Hà Dương trộm một con lừa cùng túi da của khách đi đường. Trời gần sáng thì hắn đến Hoài Châu. Hành Thành ra phố trông thấy, quát: "Thằng trộm kia, đứng lại! Xuống lừa ngay!" Hắn liền nhận tội. Người ta hỏi vì sao biết, Hành Thành nói: "Con lừa này đi gấp mà ra mồ hôi, không phải lối đi đường xa thông thường. Thấy người thì kéo cương tránh xa, đó là sợ hãi. Vì vậy mà biết." Ông bắt hắn giải lên huyện. Một lúc sau chủ lừa lần theo dấu tìm đến, mọi việc đều đúng như lời ông nói. (Trích sách *Triều dã thiêm tái*.)

 Trương Trạc

 Khi Trương Trạc làm huyện úy Hà Dương, có kẻ chuyên bịa chuyện là Lã Nguyên làm giả thư của Phùng Thầm, viên thương đốc (quan coi kho lúa), để lấy trộm thóc kho đem bán. Thầm không nhận đó là thư của mình, còn Nguyên thì một mực khăng khăng, không phân xử được. Trạc lấy tờ đơn của Lã Nguyên, che hai đầu lại, chỉ chừa một chữ, hỏi: "Nếu là chữ của ngươi thì ghi chữ 'phải', không phải thì ghi chữ 'không'." Nguyên ghi "không". Mở chỗ che ra, thì đó chính là đơn của Nguyên. Trạc cho đánh tạm năm roi. Lại che bức thư giả mạo Phùng Thầm, chừa một chữ hỏi hắn. Hắn ghi "phải". Mở ra thì đó là bức thư giả. Nguyên đỏ cả cổ, dập đầu nhận tội.

 Lại có một người khách bị mất con lừa cùng dây cương (?) và yên. Tìm ba ngày không được, bèn báo lên huyện. Trạc truy xét gắt gao. Ban đêm kẻ trộm thả lừa ra nhưng giấu cái yên đi, cái yên đáng giá chừng năm nghìn tiền. Trạc nói: "Việc này có thể tìm ra." Ông sai tháo dây đầu con lừa ra rồi thả cho đi. Con lừa đi thẳng về chỗ nó từng được cho ăn. Trạc sai lục soát nhà ấy, tìm được cái yên dưới đống cỏ. Người ta phục tài ông. (Trích sách *Triều dã thiêm tái*.)

 Trương Tùng Thọ

 Khi Trương Tùng Thọ làm huyện lệnh Trường An, bên hồ Côn Minh xảy ra vụ cướp giết người. Có lệnh vua phải bắt được giặc trong vòng mười ngày, nếu trái hạn thì người phụ trách bị xử tội. Thọ đến chỗ xảy ra vụ cướp, tìm manh mối, thấy một bà già bán đồ ăn dưới gốc cây, liền cho lính cưỡi ngựa đưa bà về huyện (?), đãi rượu thịt. Ba ngày sau, ông lại cho ngựa đưa bà về chỗ ngồi cũ, sai một người tâm phúc canh chừng, hễ có ai đến nói chuyện với bà thì bắt ngay. Chẳng bao lâu có một người đến hỏi: "Quan huyện truy xét thế nào?" Hắn liền bị lấy áo vải trùm đầu giải lên huyện. Hỏi một lần là khai nhận hết, cả tang vật cũng thu được. Người đương thời cho rằng ông sáng suốt như thần. (Trích sách *Triều dã thiêm tái*.)

 Tô Vô Danh

 Thời Thiên hậu (tức Võ Tắc Thiên), bà từng ban cho công chúa Thái Bình hai hộp đựng thức ăn chứa đầy đồ quý tinh xảo, đáng giá nghìn dật vàng (dật: đơn vị cân vàng thời cổ, khoảng hai mươi lạng). Công chúa cất vào kho. Hơn một năm sau lấy ra thì đã bị trộm lấy sạch. Công chúa tâu với Thiên hậu. Thiên hậu cả giận, gọi Trưởng sử (quan phó cai quản châu) Lạc Châu đến, nói: "Ba ngày không bắt được trộm thì bị xử tội." Trưởng sử sợ hãi, bảo các quan coi việc bắt trộm của hai huyện: "Hai ngày không bắt được giặc thì phải chết." Quan úy bảo đám lại tốt và du kiếu (lính tuần tra bắt trộm): "Trong một ngày phải bắt được, không bắt được thì các ngươi chết trước." Đám lại tốt và du kiếu sợ hãi, không nghĩ ra kế gì.

 Ở ngã tư đường, họ gặp Tô Vô Danh, Biệt giá (quan phụ tá đứng hàng thứ hai sau thứ sử) Hồ Châu, bèn cùng nhau mời ông về. Đến huyện, du kiếu báo với quan úy: "Người bắt được kẻ trộm đồ đến rồi." Vô Danh vội tiến lên đến thềm, quan úy ra đón, hỏi duyên cớ. Vô Danh nói: "Tôi là Biệt giá Hồ Châu, vào kinh nộp sổ sách hằng năm, đang ở đây." Quan úy mắng đám lại tốt sao dám vu khống làm nhục quan Biệt giá. Vô Danh cười nói: "Ông đừng giận họ, việc này cũng có lý do. Tôi làm quan ở đâu cũng nổi tiếng bắt kẻ gian, lôi ra những kẻ lẩn trốn. Kẻ trộm nào đến trước mặt tôi cũng không thoát được. Chắc bọn họ đã nghe tiếng từ trước nên đưa tôi đến, mong được gỡ rối mà thôi."

 Quan úy mừng rỡ, xin chỉ cách. Vô Danh nói: "Tôi cùng ông đến phủ, ông vào trước bẩm báo." Quan úy bẩm lại đầu đuôi. Trưởng sử rất mừng, bước xuống thềm nắm tay ông nói: "Hôm nay gặp ông, như được ban lại mạng sống. Xin ông nói cách làm." Vô Danh nói: "Xin cùng ông vào yết kiến, đứng trước thềm ngọc rồi tôi mới nói." Thế là Thiên hậu cho gọi vào, hỏi: "Khanh bắt được giặc chăng?" Vô Danh đáp: "Nếu giao cho thần bắt giặc thì xin đừng hạn ngày tháng, lại xin nới lỏng cho phủ và huyện, đừng bắt họ truy tìm nữa, rồi giao hết lại tốt bắt trộm của hai huyện cho thần. Thần sẽ vì bệ hạ bắt giặc, cũng chẳng quá mấy chục ngày." Thiên hậu chấp thuận.

 Vô Danh dặn đám lại tốt cứ thong thả, có gì thì báo cho nhau. Hơn một tháng sau, gặp tiết Hàn thực (tiết ăn đồ nguội, sát tiết Thanh minh, là dịp đi tảo mộ). Vô Danh gọi hết lại tốt đến, hẹn rằng: "Cứ mười người hoặc năm người làm một tốp, rình ở cửa Đông và cửa Bắc. Hễ thấy có người Hồ (người các tộc phương Tây và phương Bắc) cùng hơn mười đồng bọn, đều mặc đồ tang, nối nhau ra ngoài thành đến núi Bắc Mang (khu nghĩa địa phía bắc Lạc Dương), thì bám theo rồi về báo." Đám lại tốt rình, quả nhiên thấy, liền chạy về báo.

 Vô Danh đến xem, hỏi người đi rình: "Bọn người Hồ thế nào?" Người rình nói: "Bọn họ đến một ngôi mộ mới, bày lễ cúng, khóc mà không có vẻ đau buồn. Vừa dọn lễ xong liền đi vòng quanh mộ, nhìn nhau mà cười." Vô Danh mừng nói: "Được rồi!" Rồi sai lại tốt bắt hết bọn người Hồ, đào ngôi mộ lên. Mở mộ, bổ quan tài ra xem thì trong toàn là đồ quý.

 Ông tâu lên. Thiên hậu hỏi Vô Danh: "Khanh có tài trí gì hơn người mà bắt được bọn trộm này?" Ông đáp: "Thần chẳng có kế gì khác, chỉ là nhận ra được kẻ trộm thôi. Đúng ngày thần đến kinh đô cũng là lúc bọn Hồ này đưa đám ra chôn. Thần vừa thấy đã biết là trộm, chỉ có điều không biết chúng chôn đồ ở đâu. Nay đến tiết Hàn thực đi tảo mộ, thần đoán ắt chúng sẽ ra khỏi thành; theo dấu chỗ chúng đến là đủ biết ngôi mộ. Bọn giặc bày lễ cúng mà khóc không đau buồn, rõ ràng thứ chôn kia không phải là người. Cúng khóc xong lại đi quanh mộ nhìn nhau cười, ấy là mừng vì mộ không bị hư hại gì. Lúc trước nếu bệ hạ thúc ép phủ huyện bắt giặc, chúng thấy tình thế gấp ắt sẽ lấy đồ mà trốn. Nay không truy tìm nữa, tự nhiên chúng yên tâm, nên chưa đem đồ ra." Thiên hậu khen phải, ban vàng lụa, thăng phẩm trật hai bậc. (Trích sách *Kỷ văn*.)

 Triệu Quyên

 Đầu năm Vĩnh Thái, trong cung xảy ra cháy, thiêu mấy chục gian nhà, khá gần Đông cung (cung của thái tử). Vua Đại Tông rất kinh sợ và nghi ngờ. Triệu Quyên làm tuần sứ (quan đi tuần tra, xét hỏi), được lệnh tra xét ngay. Quyên xét hỏi khắp nơi, lập hồ sơ đối chiếu, thì ra là do hoạn quan trong cung để sót lửa gây nên. Ông tra xét rõ ràng, rất sát với sự thật, Đại Tông rất khen thưởng. Vua Đức Tông khi còn ở Đông cung thường cảm phục Quyên xét lẽ tường tận. Đến khi Quyên coi Cù Châu, tuổi đã già, Hàn Hoảng dâng sớ xin cho ông thôi chức. Đức Tông thấy tên, bảo tể tướng: "Chẳng phải là ngự sử Triệu Quyên hồi đầu năm Vĩnh Thái đấy sao?" Tể tướng đáp: "Phải." Ngay hôm ấy, vua phong ông làm Thượng thư Tả thừa. (Trích sách *Đàm tân lục*.)

 Viên Tư

 Khiên quốc công Lý Miễn trấn giữ Phượng Tường. Ở một huyện thuộc quyền, có người dân có tên trong sổ hộ tịch, nhân làm cỏ ruộng mà đào được một chum vàng hình móng ngựa. [Chú: Sách *Hán thư* chép chiếu của vua Vũ Đế rằng ở Đông Nhạc xuất hiện vàng có vằn, lại có điềm lành là kỳ lân trắng và ngựa thần, nên lấy vàng đúc thành hình chân kỳ lân và hình móng ngựa thần để ứng với điềm lành; tức là đúc vàng thành hình móng ngựa, về sau dân gian nhiều người bắt chước.] Người trong làng đem nộp lên huyện, huyện làm công văn định đưa về đặt ở sân phủ. Viên quan huyện mừng vì được của báu, muốn coi đó là công trạng đặc biệt của riêng mình, lại lo kho công canh giữ không nghiêm, bèn sai đem cất ở nhà riêng. Qua hai đêm, quan lại mở ra xem lại thì vàng đã biến thành những cục đất cả.

 Lúc chum vàng mới đào lên, cả làng đều đến xem và kiểm nghiệm. Nay bỗng nhiên biến đổi, ai nấy đều kinh hãi. Việc được trình lên vị chủ phủ. Người bàn đều cho rằng có kẻ dùng gian kế đánh tráo. Bèn sai lý tào duyện (quan coi việc hình án trong phủ) cùng mấy viên quân lại đến tra xét vụ án. Thế là những người trong làng đào được vàng đều cùng làm chứng. Viên quan huyện bị mọi người dồn ép, không tự chủ được; lại bị tra hỏi, nhục mạ ngày càng nặng, bèn nhận tội đánh tráo vàng, lời khai còn ghi đủ cả. Nhưng vẫn chưa tra ra được chỗ cất giấu hay tiêu dùng, nên ông ta bị giam giữ (?), bị đe dọa bằng hình phạt. Khi thì ông nói giấu trong đống phân, khi thì nói ném xuống nước, lời khai lung tung, oan uổng quanh co, rồi cũng thành án. Quan coi việc làm đủ hồ sơ, đem án trình lên.

 Khiên công xem xong cũng nổi giận. Chẳng bao lâu nhân có tiệc rượu, ông dừng chén nhắc đến việc ấy. Tân khách ngồi quanh đều bàn tán, đùa cợt. Có người nói hắn giống người nước Tề giật vàng giữa chợ (người ấy bị bắt, nói lúc lấy chỉ thấy vàng mà không thấy người); có người nói hắn mắc cái tật trái hẳn với Dương Chấn (vị quan thanh liêm đời Hán từng từ chối vàng hối lộ) (?). Họ cười nói hồi lâu, cho rằng chuyện cạy rương, khoét vách trộm cắp ấy chẳng có gì lạ.

 Khi ấy tướng quốc Viên Tư cũng làm phụ tá trong mạc phủ (phủ của quan trấn thủ), cúi đầu không nói một lời. Lý công nhìn ông mấy lần, hỏi: "Viên quan huyện kia chẳng phải là người thân của phán quan (chức phụ tá trong mạc phủ) đấy chứ?" Viên Tư đáp: "Tôi với ông ấy vốn không quen biết." Lý công hỏi: "Nghe tội của hắn, sao ông lại có vẻ không vui lắm vậy?" Viên Tư đáp: "Tôi rất ngờ việc này chưa rõ ngọn ngành. Xin vì ông mà xét lại cho kỹ." Khiên công nói: "Việc đánh tráo vàng đã rất rõ ràng. Nếu ông nói chưa rõ, ắt hẳn ông có thấy điều gì khác. Không phải phán quan thì không ai dò ra được thật giả." Viên Tư vâng lời.

 Ông bèn cho chuyển vụ án về phủ để tra hỏi, sai kiểm lại trong chum, được hơn hai trăm năm mươi cục. Hỏi những người đào được lúc đầu, thì hình dạng ban đầu vẫn còn nguyên. Ông bèn đến các hàng quán ngoài phố đòi vàng, nung đúc thành những khối giống hệt hình dạng các cục đất. Đúc xong, mới cân một nửa số khối đã nặng tới ba trăm cân. Hỏi về sức người khiêng, thì chỉ có hai nông dân dùng đòn tre khiêng đến huyện. Tính ra số vàng lớn như thế thì hai người với một đòn tre không thể khiêng nổi; rõ ràng lúc đi đường, vàng đã hóa thành đất rồi. Thế là mọi nỗi ngờ vực đều sáng tỏ, viên quan huyện được rửa oan. Khiên công thán phục mãi, thường nói tài trí mình không bằng ông. Về sau Viên Tư trải qua những chức quan cao quý, đến triều Đức Tông thì làm tể tướng.

 Tôi (người chép truyện) thường nghe nói vàng bạc của báu chôn dưới đất, khi có người tình cờ bắt gặp thì có lúc biến đổi chất. Ở phường Đôn Hóa thuộc Đông Đô (Lạc Dương) có đạo quán Lân Đức bỏ hoang, các điện đều đổ nát. Năm Hàm Thông, tướng quốc Tất Hàm sai xây dựng lại. Khi đắp nền móng, người ta đào được mấy cái chum lớn, đều chứa đầy bạc trắng. Những người chở gỗ cùng thợ thuyền khoảng ba bốn chục người, vì đang ban ngày, sợ bị quan lấy mất, bèn lấy gỗ phủ lên để đợi trời tối. Đến đêm, mỗi người lấy áo gói bạc mang về. Sáng hôm sau mở ra thì thấy như đất cứng gọt thành hình thỏi bạc. Chuyện nghe kể này giống hệt chuyện trên.

 Thái Bình quảng ký, quyển 171

 <Bộ Tử, loại Tiểu thuyết gia, nhóm Dị văn, Thái Bình quảng ký>

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video