Thái Bình quảng ký (bộ sách lớn soạn đầu đời Tống, gom các truyện kể từ nhiều sách đời trước), quyển 172
Tinh sát (xem xét tinh tường: truyện về những người tra xét vụ án sáng suốt), phần hai
Hàn Hoảng — Nhan Chân Khanh — Lý Cảnh Lược
Lý Di Giản — Mạnh Giản — Lý Đức Dụ
Bùi Hưu — Thôi Kiệt — Triệu Hòa
Lưu Sùng Quy — Kẻ giết vợ — Hứa Tông Duệ
Lưu Phương Ngộ
Hàn Hoảng
Hàn Hoảng ở Nhuận Châu (đất nay thuộc vùng Trấn Giang, tỉnh Giang Tô). Một đêm, ông cùng các tùng sự (quan phụ tá làm việc trong phủ của quan lớn) lên lầu Vạn Tuế uống rượu. Đang say vui, ông bỗng đặt chén xuống, vẻ không vui, nói với người hầu hai bên: "Các ngươi có nghe tiếng đàn bà khóc không? Chỗ ấy ở gần đâu đây?" Có người đáp là ở cầu nọ, phố nọ.
Sáng hôm sau, ông sai lính bắt người đàn bà khóc về tra hỏi. Qua hai đêm mà vụ án vẫn chưa xong. Người lính sợ bị tội, bèn ngồi canh bên xác chết. Bỗng có một con nhặng xanh lớn bâu vào đầu xác. Anh ta liền gỡ búi tóc ra xem, thì quả nhiên người vợ tư thông với hàng xóm, chuốc cho chồng say rồi đóng đinh vào đầu giết chết.
Người lính cho ông là thần, bèn hỏi Tấn công (tức Hàn Hoảng, được phong tước Tấn quốc công). Ông nói: "Ta nghe tiếng khóc của nó gấp gáp mà không có vẻ thương xót, như gượng ép và đang sợ hãi."
Sách Luận hành của Vương Sung chép: Tử Sản nước Trịnh (vị đại phu nổi tiếng thời Xuân Thu) buổi sáng đi ra ngoài, nghe tiếng đàn bà khóc, liền vỗ tay người đánh xe ra hiệu dừng lại để nghe. Một lúc sau, ông sai lính bắt người đàn bà ấy về hỏi, thì chính tay mụ đã giết chồng. Hôm khác, người đánh xe hỏi: "Thưa thầy, sao thầy biết được?" Tử Sản đáp: "Với người mình thân yêu, biết họ bệnh thì lo, khi họ sắp chết thì sợ, khi họ chết rồi thì thương. Nay mụ khóc người đã chết mà lại sợ, nên ta biết có điều gian." (Trích sách Dậu Dương tạp trở)
Nhan Chân Khanh
Nhan Lỗ công Chân Khanh (tức Nhan Chân Khanh, được phong Lỗ quận công) làm giám sát ngự sử (chức quan chuyên đi dò xét, vạch tội quan lại), kiêm chức sứ thần đi kiểm tra quân đồn điền và việc giao nhận binh lính ở vùng Hà Tây, Lũng Hữu (vùng biên giới phía tây bắc). Ở Ngũ Nguyên có một vụ án oan lâu ngày không xử xong; Chân Khanh đến liền phân xử rõ ngay. Trời đã hạn hán lâu, đến khi vụ án được xử xong thì mưa xuống. Người trong quận gọi là "mưa ngự sử". (Trích sách Truyện tải)
Lý Cảnh Lược
Lý Cảnh Lược người Lương Châu, ở trọ tại vùng Hà Đông, đóng cửa đọc sách. Lý Hoài Quang làm tiết độ sứ (quan trấn thủ một vùng lớn, nắm cả quân đội lẫn việc cai trị) Sóc Phương, mời ông vào làm việc trong mạc phủ (phủ làm việc của tướng soái, nơi các phụ tá giúp việc).
Ở Ngũ Nguyên có viên tì tướng (tướng phó) tên Trương Quang vì thù riêng mà giết vợ, trước sau các quan không ai xử được (?). Quang giàu tiền của, nên viên coi ngục không dám tra hỏi. Người ta giao cho Cảnh Lược xét, ông tra ra được sự thực, Quang phải nhận tội. Sau đó, đúng giữa trưa, có một hồn ma đàn bà xõa tóc, mình đầy máu, quỳ lết đến trước mặt ông lạy tạ rồi đi. Những người hầu từng biết mặt vợ Quang nói: "Đó là vợ của Quang." (Trích sách Đàm tân lục)
Lý Di Giản
Tể tướng Lý Di Giản khi chưa thi đỗ, làm huyện thừa (quan phó của huyện) huyện Trịnh. Lúc quân Kính Nguyên làm loạn (năm 783, quân trấn Kính Nguyên nổi loạn chiếm kinh thành), có một sứ giả cưỡi lừa chạy về phía đông rất gấp. Di Giản vào thưa với thứ sử (quan đứng đầu một châu): "Nghe nói kinh thành có biến, sứ giả này ắt không phải mang lệnh triều đình, xin bắt lại tra hỏi." Quả nhiên đó là sứ của Chu Thử (kẻ cầm đầu cuộc loạn ấy) sai đến chỗ Chu Thao (em Chu Thử). (Trích sách Quốc sử bổ)
Mạnh Giản
Thượng thư (quan đứng đầu một bộ) bộ Hình đã mất là Lý Tốn khi làm quan sát sứ (quan giám sát, cai quản các châu trong một đạo) Chiết Đông, tính nhân từ (?), vỗ về nuôi nấng dân thường mà chèn ép giới quan lại, sĩ phu.
Có ông họ Bao, nguyên huyện úy (quan coi việc an ninh, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Chư Kỵ, mãn nhiệm thì ở lại trong địa giới huyện, qua lại với một tay thổ hào (kẻ giàu có, thế lực ở địa phương) xuất thân dân thường. Nhà ấy rất giàu, mỗi khi có món ăn mới hay hoa quả đều đem biếu ông Bao.
Bỗng vợ ông Bao đau tim, đau bụng, chỉ chốc lát đã mệt lả. Người đến xem đều nói: "Đây là trúng cổ (trúng độc do bùa cổ — thuật nuôi các loài sâu bọ độc để chế thuốc hại người)." Hỏi xem do đâu, thì ra thổ hào biếu quả, bà vợ tình cờ ăn phải nên mắc bệnh này. Nhà ấy nuôi cổ, trước sau đã giết nhiều người. Ông Bao hỏi: "Phải làm sao?" Người ta đáp: "Kẻ nuôi độc ấy đều có cách giải. Nay thiếu phủ (cách gọi tôn kính viên huyện úy) mau đưa phu nhân đến đó cầu xin, không thì hết cách."
Ông Bao bèn ngay lúc ấy thuê thuyền đi gấp (?), chỉ hơn trăm dặm mà qua một đêm mới tới. Tay thổ hào đã biết chuyện, chỉ sợ việc nuôi độc bị lộ nên tức giận lắm. Thuyền ông Bao đến nơi, ông lên bờ trước, mặc áo chỉnh tề, cầm hốt (tấm thẻ dài quan lại cầm khi gặp người trên) định cầu xin. Kẻ kia đã cho hơn mười đứa đầy tớ phục sẵn. Ông Bao đến, hắn lê dép, chống gậy đánh cầu, dẫn bọn đầy tớ ra. Ông Bao chưa kịp nói, hắn đã chửi rủa la hét, sai lôi ông xuống đất, dùng gậy đánh cầu đánh mấy chục cái, ông không chịu nổi.
Hắn lại sai hơn hai mươi người đàn bà trong làng lên thuyền lôi vợ ông Bao ra, nói là "xem bệnh trạng", túm tóc dập đầu xuống đất, sỉ nhục đủ điều. Người vợ vốn ốm yếu, lại đang có mang, bị đưa về đến thuyền thì chết. Ông Bao chỉ giữ được cái mạng.
Khi ông quay về, tay thổ hào cho chèo thuyền thật nhanh đến châu, gặp Lý công kiện rằng: "Huyện úy Bao cậy mình từng làm quan, dẫn vợ đến trang trại tôi, đặt điều vu khống, quấy nhiễu để đòi tiền của, oan ức không chịu nổi." Lý công giận lắm, lập tức sai người mang gông xiềng đi bắt ông Bao. Ông Bao vừa về, vợ chưa khâm liệm, đang định đợi xong tang sự sẽ lên châu kiện, thì bỗng người của quan đến gấp, ông liền bị đeo gông xiềng giải đi.
Hôm ấy, phán quan (quan phụ tá coi việc giấy tờ, án từ) của quan sát sứ là ông Độc Cô đang nằm ngủ trong phòng, mơ thấy một người đàn bà sắc mặt thảm sầu, như có điều muốn kêu oan, hai tay dâng một cái nghiên đá. Ông Độc Cô nhận lấy, trong lòng rất xót thương. Tỉnh dậy, ông kể lại với những người cùng làm việc, ai cũng lấy làm lạ.
Chốc lát ông Bao bị giải tới, Lý công sai ông Độc Cô tra hỏi ngay. Nghe lời khai, thì nơi ông Bao ở chính là làng Thạch Nghiễn (nghĩa là "nghiên đá"). Phán quan kinh ngạc hồi lâu, dẫn ông Bao vào hỏi đầu đuôi; ông Bao khóc kể hết. Hỏi hình dáng, tuổi tác người vợ, thì đúng là người phán quan đã thấy trong mơ. Ông cảm động, căm phẫn vô cùng.
Chưa được mấy ngày, bọn thổ hào đều cúi đầu nhận tội. Hồ sơ làm xong, trình lên Lý công. Lý công vì kết quả không theo đúng lời kiện của thổ hào, bèn xử ông Bao tội cậy mình từng làm quan, tự tiện đến trang trại dân quấy nhiễu, đánh mười gậy vào cánh tay; còn thổ hào vì trước kia từng làm việc cho quan huyện (?) nên chỉ bị phạt hai mươi ngày lao dịch (?). Các tùng sự, khách khứa trong phủ ai cũng lên tiếng, phán quan cũng ra sức tranh cãi, nhưng rốt cuộc không được.
Anh vợ ông Bao ở châu nghe tin, vất vả vượt sông Chiết đến gặp Lý công, khóc lóc trình bày cái chết oan của em gái. Lý công giận lắm, cho là người ngoài đến xen vào (?), sai đánh hai mươi gậy vào lưng, giải sang địa giới nơi khác. Từ Hoài Nam trở đi, ai cũng nói đó là oan khuất lạ lùng. Phán quan từ đó cáo bệnh xin thôi việc.
Bấy giờ thượng thư Mạnh Giản đang làm thứ sử Thường Châu. Thường Châu gần đất Việt (vùng Chiết Đông), nên ông biết rõ việc này. Năm sau ông thay Lý công làm quan sát sứ Chiết Đông, việc đầu tiên là gửi giấy ra lệnh bắt cả nhà tay thổ hào hơn mười người. Giải đến mới được vài ngày, Lý công còn chưa lên đường đi, thì cả bọn đều đã chết hết ở châu. Ông Mạnh lại lấy nhiều tiền bạc, lụa là tặng ông Bao. Người mấy châu nghe chuyện, ai cũng hả hê. (Trích sách Dật sử)
Lý Đức Dụ
Khi Lý Đức Dụ ra trấn giữ Chiết Tây, có vị sư chủ sự (sư coi việc chung) chùa Cam Lộ kiện rằng: lúc bàn giao, nhận đồ đạc thường trụ (tài sản chung thuộc về nhà chùa), thì vị sư chủ sự trước đã lén lấy dùng mất mấy lạng vàng của thường trụ. Ông dẫn chứng rằng mấy đời chủ sự trước đều có bàn giao nối nhau, sổ sách nhận giữ rõ ràng. Lời mọi người đều chỉ rằng vị sư vừa bị thay đã lén lấy dùng, lại nói: "Lúc ông ấy mới nhận việc, số lượng giao nhận đã rõ, đến ngày bàn giao lại thì không thấy vàng."
Tra hỏi xong thành án, vị sư ấy nhận tội rõ ràng, nhưng chưa tra ra được tiền đã tiêu vào đâu. Có người cho là sư không giữ giới hạnh nên tiêu xài mất. Vì không có lý lẽ gì để giãi bày, vị sư đành cam chịu chết.
Một hôm, lúc dẫn ra để xử, Lý công ngờ rằng việc còn chưa rõ hết, bèn lấy ý mình dò hỏi. Vị sư bèn nói thật: "Người ở chùa ai cũng thích làm tri sự (người trông coi công việc trong chùa). Những người coi việc trước sau mấy năm nay chỉ giao cho nhau tờ sổ ghi số lượng suông, thực ra không hề có vàng. Mọi người thấy tôi đơn độc, không hòa với bọn họ, nên muốn nhân việc này chèn ép tôi." Vừa nói vừa khóc, oan ức không chịu nổi.
Lý công thương xót, nói: "Việc này chẳng khó gì." Trong chốc lát, ông nói: "Ta nghĩ ra rồi." Ông lập tức cho gọi mấy chiếc kiệu nhỏ có rèm, sai các vị sư có liên quan đến đối chất, mỗi người ngồi một kiệu, buông rèm xuống, chỉ định chỗ đặt ở các cửa khác nhau, không cho thấy mặt nhau. Rồi ông sai lấy bùn vàng, bảo mỗi người nặn lại hình dạng số vàng đã bàn giao trước sau để làm bằng chứng. Các vị sư vốn không biết hình dạng vàng ra sao, rốt cuộc không nặn được. Lý công giận, sai tra hỏi những người mấy đời trước; ai nấy lần lượt nhận tội. Vị sư bị chèn ép được rửa sạch oan. (Trích sách Quế uyển tùng đàm)
Bùi Hưu
Bùi Hưu ưa đồ cổ, thích vật lạ. Thời ông giữ việc thảo chiếu chỉ của vua, có người bà con được bổ làm huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) ở Khúc Phụ. Dân địa phương khai ruộng, đào được một món đồ cổ gọi là "áng" (một loại bình, bụng to miệng nhỏ). Bình bụng chứa được ba đấu, cổ ngắn, chân thấp, miệng tròn, quai vuông, mộc mạc, cũ kỹ, xấu xí, sắp mục nát trong đất.
Rửa sạch, mài giũa xong, thấy lờ mờ có chín chữ triện (lối chữ cổ) chạy quanh eo bình. Huyện lệnh Khúc Phụ không đọc được. Ở Duyện Châu có một thư sinh họ Lỗ, viết được tám lối chữ; ông bèn mời về huyện, đưa bình cho xem. Thư sinh nói: "Đây là chữ đại triện (lối chữ cổ rất xưa), không phải thứ chữ dùng ngày nay, chỉ tôi từng học qua. Chín chữ này là: 'Tề Hoàn công hội ở Quỳ Khâu, năm ấy đúc'." Huyện lệnh rất lấy làm lạ trước lời giải ấy; đem đối chiếu với chữ triện thì đường nét quả đúng như vậy.
Đến khi bình được chở tới cửa nhà Hà Đông công (tức Bùi Hưu, người đất Hà Đông), ông cho đó là vật thời Lân kinh (tức kinh Xuân Thu, sách sử ghi chép thời Xuân Thu), đủ gọi là đồ cổ thật sự, nên quý như chuông ngọc, như vạc nước Cáo (những bảo vật nổi tiếng thời xưa). Lúc rảnh việc thảo chiếu, ông thường mời bạn bè, người thân thiết đến xem; vì thế khắp kinh thành đồn đó là báu vật hiếm có.
Về sau ông làm Tiểu tông bá (tức thị lang bộ Lễ), coi việc tuyển chọn người thi đỗ. Có học trò xin được xem cái bình quý. Một hôm, Bùi công mở tiệc họp các môn sinh, đem bình ra đặt giữa sân. Mọi người đứng vây quanh xem, thay nhau buông lời khen ngợi. Riêng xá nhân (quan coi việc thảo văn thư trong triều) Lưu Thuế cho rằng đó không phải vật thời ấy mà là đồ người đời gần đây làm giả. Bùi công không vui, hỏi: "Có lý lẽ gì chăng?"
Lưu Thuế nói: "Tôi từ nhỏ đã chuyên học sách của Tả Khâu Minh (tức sách Tả truyện, chép sử thời Xuân Thu). Sách chép đủ việc Tiểu Bạch tức Tề Hoàn công chín lần hội họp các chư hầu (vua các nước nhỏ), dựng uy thế, lập nên nghiệp bá (làm minh chủ đứng đầu các nước); hội ở Quỳ Khâu là lần kết minh thứ tám.
Lại xét theo kinh Lễ: vua chư hầu chết, năm tháng sau mới chôn, các nước cùng minh ước đến dự; chôn xong mới làm lễ Ngu (lễ tế yên hồn người chết sau khi chôn), lễ Ngu xong mới làm lễ tốt khốc (lễ thôi khóc thường xuyên), lễ tốt khốc xong mới định thụy hiệu (tên hiệu đặt cho người sau khi chết, như chữ "Hoàn" của Tề Hoàn công). Vậy thì cuộc hội Quỳ Khâu diễn ra lúc Hoàn công còn sống, không thể gọi ông bằng thụy hiệu được. Đây là đồ người đời gần đây làm giả."
Bùi công chợt tỉnh ngộ, sai đập vỡ cái bình, rồi nâng chén uống cạn, tan tiệc. (Trích sách Đường khuyết sử)
Thôi Kiệt
Thôi Kiệt làm Hà Nam doãn (quan đứng đầu phủ Hà Nam, vùng Lạc Dương), trừng trị kẻ gian, dẹp bọn hung bạo, là gương mẫu cho quan lại khắp nơi.
Trước đó có người lái buôn tên Vương Khả Cửu, nhà giàu có, năm nào cũng đi buôn chè khắp vùng sông hồ, thường lãi to trở về. Năm ấy ông lại mang hàng hóa sang đất Sở; vừa quay thuyền về đến Bành Môn (tức Từ Châu) thì gặp lúc Bàng Huân làm loạn, bị kẹt trong vùng giặc, quá hạn không về được.
Ông có người vợ trẻ đẹp, lại không có anh em hay con cái gì. Người vợ thường bỏ tiền hậu thuê người đi dò hỏi khắp các vùng quanh đất giặc, nhưng rốt cuộc không ai tìm ra dấu vết. Có người nói: "Ông ấy đã bị giặc giết, cướp hết hàng rồi."
Thành Lạc Dương có Dương Can Phu, tự xưng giỏi bói toán. Một buổi sáng, người vợ mang một tấm lụa đến nhờ hắn bói. Họ Dương vốn biết rõ chuyện nhà ấy, lại tham của, nghĩ kế để lừa. Hắn bèn bày cỏ thi (loại cỏ dùng để gieo quẻ bói theo kinh Dịch), khấn vái; quẻ thành xong thì nói: "Điều bà lo há chẳng phải là chuyện chồng sao? Người này tắt thở lâu rồi, quẻ thấy mồ mả rồi, gặp cướp giết, thân đã chết theo rồi."
Người vợ gào khóc toan về, hắn lại khuyên: "Mặt trời đã xế, xin hãy chọn giờ tốt, sáng sớm đến hỏi lại, tôi sẽ khấn bói lần nữa." Người vợ tin thật. Hôm sau lại đến, gieo quẻ thì y hệt quẻ trước. Hắn bèn nói: "Thiêng thay, lạ thay! Không còn hy vọng gì nữa. Nhưng cứ gào khóc thì chẳng phải cách làm cho trọn lễ; hãy chọn ngày phát tang, vẽ tượng Phật, dâng cơm cúng các sư để cầu phúc cho người ở cõi âm."
Người vợ vừa đau buồn vừa xấu hổ, cho là lời thật, việc lớn việc nhỏ đều giao cả cho hắn. Họ Dương đứng ra lo liệu, tỏ ra hết lòng. Rồi hắn lại nói: "Đàn bà côi cút một mình mà giữ của cải, giặc cướp đang hoành hành, đó là tai họa cho thân. Nên dứt bỏ tình xưa mà tính đường yên ổn."
Lúc đầu người vợ không nghe. Hắn bèn đêm thì ném sỏi đá để dọa, ngày thì hô hoán có giặc để làm hoảng sợ, sau đó sai bà mối đến dụ dỗ. Người vợ cảm cái nghĩa của họ Dương, bèn ưng lấy hắn. Họ Dương được như ý, liền ghi chép hết của cải, chiếm trọn sản nghiệp. Hơn một tháng sau, hắn bán sạch cơ nghiệp cũ, đưa vợ dọn đến ở phía bắc kênh Lạc.
Năm sau, Từ Châu được bình định, thiên hạ thôi chiến tranh. Vua xuống chiếu: kẻ đầu sỏ đã bị bắt; ngoài ra những người bị ép đi theo giặc đều được tha, không xét hỏi, cấp giấy có đóng ấn làm tin, cho về quê làm ăn. Khả Cửu đầu trọc, mình trần trở về, gầy gò tiều tụy, ghẻ lở đầy người, dọc đường xin ăn. Về đến nơi tìm nhà thì nhà đã đổi chủ. Gặng hỏi vợ ở đâu, không ai biết.
Ông lang thang đói rét, dọc đường kêu khóc. Dần dần có người biết chuyện, chỉ cho chỗ nhà mới. Ông thấy vợ cùng họ Dương đang đứng ngắm nghía ở cổng, định đến chào nhận nhau thì bị quát tháo, đánh đập, chửi bới nhục nhã, chỉ thoát được thân. Người vợ trố mắt kinh ngạc, nhưng lại bị họ Dương khống chế.
Khả Cửu không chịu nổi oan, kiện lên phủ quan. Đến khi quan coi hình án tra xét thì họ Dương đã đút lót xong. Quan lấy lời người vợ làm chứng, người vợ bèn vu cho ông là bịa đặt. Bấy giờ quan phủ doãn là người hiền hậu, không phân biệt được kẻ gian, liền khép Khả Cửu vào tội vu cáo người khác, sai đánh đau vào lưng, rồi đỡ ông đuổi ra khỏi địa giới.
Khả Cửu oan ức, đau đớn chồng chất, gần như sắp chết, nhưng mạng sống chưa dứt. Đến khi quan doãn Lạc Dương thay người khác, ông lại ngậm máu mang oan đến kêu với quan mới, nhưng quan mới cũng không xét rõ được. Viên lại từng tra án trước được dịp tha hồ dùng lời lẽ ngon ngọt để hãm hại, lại còn nói: "Kẻ đem chuyện kiện tụng mà quan trước đã xử ra kiện lại, luật nhà Hán có điều trị tội đó." Thế là ông lại bị đày đến một huyện xa xôi, làm lao dịch nặng nhọc. Khả Cửu khóc đến hai khóe mắt chảy máu, hai mắt khô mù.
Bấy giờ Bác Lăng công (tức Thôi Kiệt, dòng họ Thôi quê ở Bác Lăng) đang ở nhà nhàn rỗi, nghe rõ đầu đuôi câu chuyện. Trời cho dịp tốt, ông lại được giao cai quản vùng Tam Xuyên (tức lại làm Hà Nam doãn). Bọn lại coi ngục nín thở sợ hãi; cái chậu úp đã được lật lên (ý nói nỗi oan bị che lấp nay được soi sáng).
Vừa nhậm chức xem xét phong tục được ba ngày, ông ngầm sai người đến chỗ làm lao dịch đưa Khả Cửu về. Ông bèn sai lính bất ngờ bắt cả nhà Dương Can Phu cùng viên lại tra án trước, tất cả đều đeo gông vào cổ, và sai Khả Cửu ngầm kê khai quần áo, đồ đạc trong nhà; của cải còn lại rất nhiều, còn dấu vết nhơ nhuốc nhận hối lộ của viên lại cũng lộ rõ. Ông sai đánh vào sườn, lại đánh lưng đến tóe máu, rồi nhổ tóc, bẻ chân, chôn chung cả bọn trong một hố. Ông thu lại sản nghiệp, tận tay trao cho Khả Cửu.
Lúc ấy đang mùa mưa dầm (theo sách xưa, mặt trăng đi vào sao Tất là điềm mưa), mây lạnh lại u ám; đến ngày xử án thì mặt trời bỗng sáng rực, người trên đường phố đều mừng rỡ, có người rơi nước mắt. Nỗi oan chìm sâu, mối uất ức chất chứa nay được thông suốt hả hê. Người ta bèn nói: "Các vị quan tốt thời xưa, ai sánh được với ông?" (Trích sách Đường khuyết sử)
Triệu Hòa
Đầu niên hiệu Hàm Thông (niên hiệu vua Đường Ý Tông, 860–874), có Triệu Hòa người Thiên Thủy làm huyện lệnh huyện Giang Âm, nổi tiếng chỉ một lời mà xử xong án. Vì thế ông nhiều lần được làm quan ở những huyện lớn nhiều việc, lần nào cũng nhờ rửa oan cho dân mà được xếp hạng tốt khi xét công trạng. Ngay cả những việc mập mờ đáng ngờ, che giấu dối trá, ông đều lấy tình lý mà xử được.
Bấy giờ ở huyện Hoài Âm, châu Sở có hai nhà nông có trang trại sát nhau, đều nhờ được mùa mà làm giàu. Nhà phía đông khai thêm mấy trăm mẫu ruộng tốt, tiền vốn chưa đủ, bèn đem văn tự trang trại cầm cho nhà phía tây để vay một trăm vạn tiền (tức một nghìn quan). Khế ước rõ ràng, lại hẹn năm sau sẽ mang cả gốc lẫn lãi đến chuộc.
Đến hạn, nhà đông quả nhờ ruộng tốt mà lãi lớn, góp đủ tiền chuộc văn tự. Trước nộp tám trăm quan, chỉ đợi nhà kia tìm lại văn tự, hẹn hôm sau đem số tiền còn lại đến đổi lấy giấy tờ. Vì chỉ cách nhau một hai đêm, lại cậy là chỗ thân tình hai nhà, nên không đòi giấy biên nhận số tiền đã nộp. Hôm sau mang số tiền còn lại đến thì nhà tây không nhận đã lấy tiền. Vì không có người làm chứng, lại không có sổ sách, nhà đông rốt cuộc bị chối phăng.
Nhà đông lên huyện kêu oan. Huyện cho đòi tra xét, nhưng không có gì chứng minh. Quan huyện nói: "Ta cũng ngờ là ngươi bị oan thật, nhưng việc quan chỉ dựa vào văn tự; thiếu nó làm bằng thì lấy cách gì mà xử?" Nhà đông lại kiện lên châu, châu cũng không xử được. Nhà đông giận không nén nổi, nghe xa rằng huyện lệnh Giang Âm giỏi xử kiện, bèn vượt sông sang phía nam kêu với quan Triệu.
Quan Triệu nói: "Quan huyện chức nhỏ, lại phải vượt ra ngoài địa giới mình cai quản, có kế gì rửa oan cho ngươi được?" Nhà đông khóc nói: "Ở đây không được xử thì tôi không còn đường nào rửa nỗi oan." Quan Triệu nói: "Cứ tạm ở lại nhà ta, để ta thử nghĩ xem." Qua một đêm, ông gọi đến nói: "Có kế rồi. Ngươi quả thật không nói dối chứ?" Người kia lại đáp: "Đâu dám vu cáo." Quan Triệu nói: "Nếu đúng như lời ngươi, ta sẽ đưa hắn ra trị theo phép nước."
Ông bèn gọi mấy viên lính bắt cướp giỏi, mang công văn đến vùng ven sông Hoài, nói rằng: có bọn tụ tập làm cướp trên sông, đã tra xét xong, chúng khai có tên đồng bọn giúp sức đang ở chỗ nọ, tên họ hình dạng đều chỉ đúng vào người nhà tây, xin gông lại giải đến đây.
Trước đó, luật lệ giữa các châu láng giềng quy định: riêng kẻ cầm dao chặn cướp trên sông thì không nơi nào được che giấu. Công văn đến đó, quả nhiên người ta bắt hắn giải về. Nhưng hắn cậy mình không có dấu vết gì, nên chưa sợ lắm. Đến nơi, hắn bị đặt đứng dưới sân.
Quan Triệu quát lớn: "Đã may có ruộng cày, có vải dệt mà sống, cớ sao lại đi cướp trên sông?" Tên tù kêu to, nước mắt chảy ròng: "Tôi là kẻ làm ruộng, chưa từng chèo thuyền bao giờ." Quan Triệu lại nói: "Lời khai rất đầy đủ, họ tên không sai. Nếu còn nói dối mà cứng đầu thì sẽ đánh đến toác da để lấy sự thật." Tên tù sợ lắm, dập đầu đến chảy máu, như oan ức không chịu nổi.
Quan Triệu lại nói: "Đồ cướp được phần nhiều là vàng bạc, gấm vóc, không phải thứ nhà nông cất giữ. Ngươi nên kê khai của cải trong nhà để tự biện bạch." Tên tù hơi yên lòng, bèn kê khai tỉ mỉ của cải đang cất giữ, không ngờ rằng nhà đông đã vượt địa giới đi kiện. Hắn khai: lúa bao nhiêu hộc (đơn vị đong thóc), do tá điền tên này tên kia nộp; lụa bao nhiêu tấm, do khung cửi nhà dệt ra; tiền bao nhiêu quan, do nhà phía đông nộp để chuộc văn tự; đồ bạc bao nhiêu chiếc, do thợ tên nọ rèn.
Quan Triệu cả mừng, liền xét lại việc ấy, bảo hắn: "Nếu quả không phải kẻ cướp trên sông, sao lại chối số tám trăm quan nhà đông đã nộp chuộc?" Rồi ông dẫn người đi kiện ra cho hai bên đối chất. Hắn thẹn và sợ đến tái mặt, xin chết ngay trước mặt quan. Quan Triệu sai gông hắn giải về quê, khám lấy văn tự trả lại cho nhà đông, rồi trị tội hắn theo phép nước. (Trích sách Đường khuyết sử)
Lưu Sùng Quy
Năm Lưu Sùng Quy trấn giữ Nam Hải, có người con trai nhà buôn giàu, tuổi trẻ, da trắng trẻo, trông khác hẳn bọn buôn bán lặt vặt, đỗ thuyền bên bờ sông. Trên bờ có một căn nhà có lầu cổng, anh thấy trong đó một cô gái hơn hai mươi tuổi, dáng vẻ xinh đẹp lộng lẫy, xưa nay hiếm thấy. Cô cũng không tránh người, nên anh tha hồ đưa mắt nhìn. Nhân lúc thuận tiện, anh lại nói: "Chiều tối tôi sẽ đến nhà." Cô không có vẻ gì từ chối, chỉ gật đầu, mỉm cười mà thôi.
Trời tối, cô quả nhiên mở cửa chờ. Anh kia chưa kịp đến chỗ hẹn thì có tên trộm lẻn thẳng vào nhà ăn trộm. Thấy một căn phòng không có đèn, hắn xông vào. Cô gái mừng rỡ đến gần, tên trộm tưởng mình bị bắt, liền dùng dao bếp đâm cô, rồi bỏ dao lại mà chạy trốn. Người trong nhà cũng chưa ai hay.
Con nhà buôn liền đến, vừa bước vào cửa thì giẫm phải máu trơn, ngã xuống đất. Lúc đầu tưởng là nước, lấy tay sờ thì ngửi thấy mùi máu tươi nồng nặc; lại sờ thấy có người nằm, anh bèn chạy ra, lên thẳng thuyền, ngay đêm ấy cởi dây cho thuyền đi; đến sáng đã đi được hơn trăm dặm.
Nhà kia lần theo vết máu đến bờ sông, bèn làm đơn trình quan. Quan tra hỏi kỹ những người ở trên bờ, họ nói đêm ấy có thuyền khách nọ ngay trong đêm nhổ neo đi. Quan liền sai người đuổi kịp, gông lại nhốt vào ngục, tra khảo đủ điều. Anh khai đúng sự thật, chỉ không nhận tội giết người. Nhà kia đã nộp con dao bếp lên quan phủ chủ (quan đứng đầu trấn).
Phủ chủ bèn ra lệnh: "Ngày nọ sẽ mở tiệc lớn, các đầu bếp trong toàn cõi phải tập trung ở sân đánh cầu để mổ thịt." Các đồ tể tụ tập đông đủ, ông lại truyền lệnh: "Hôm nay thôi, ngày mai hãy đến." Mọi người bèn để dao lại trong bếp rồi về. Phủ chủ sai lấy dao của mọi người, đem con dao giết người tráo vào thay một chiếc.
Sáng sớm hôm sau, ông bảo mọi người đến nha môn lĩnh lại dao. Ai nấy đều nhận đúng dao mình mà đi, chỉ một tay đồ tể ở sau cùng không chịu cầm dao đi. Phủ chủ hỏi, hắn đáp: "Đây không phải dao của tôi." Hỏi là dao của ai, hắn nói: "Cái này hẳn là của tên Mỗ Ất." Phủ chủ hỏi chỗ ở của tên kia, liền sai đi bắt, thì hắn đã trốn mất.
Phủ chủ bèn lấy một tên tù khác vốn đáng tội chết thay cho con nhà buôn, đến đêm đem ra chợ xử chết. Ông lại ngầm sai người sớm tối rình nhà kẻ trốn. Sau khi xử chết tên tù giả chưa được một hai đêm, quả nhiên hắn về nhà; người ta liền bắt lấy, hắn khai nhận hết tội giết người, bị trị theo phép nước. Còn con nhà buôn vì đêm lẻn vào nhà người ta, bị xử tội thông gian, chỉ phải đánh gậy vào lưng mà thôi. Việc xét án của Bành Thành công (tức Lưu Sùng Quy, họ Lưu gốc ở Bành Thành) có thể gọi là sáng suốt vậy. (Trích sách Ngọc đường nhàn thoại)
Kẻ giết vợ
Nghe các bậc già cả kể lại: xưa có người đi xa về, thấy vợ bị kẻ gian giết chết, chỉ không thấy đầu đâu, còn tay chân mình mẩy thì đủ cả. Anh vừa đau đớn vừa sợ hãi, bèn báo cho nhà vợ. Nhà vợ nghe tin, liền bắt chàng rể đưa lên quan, lại vu cho rằng: "Mày đã giết đứa con gái yêu của tao."
Viên coi ngục đánh roi rất nặng, anh không có cách nào tự minh oan. Đến lúc không chịu nổi đau khổ, anh tự nhận bừa là đã giết người, cam chịu chết. Hồ sơ lời khai làm xong, ai cũng cho là không sai.
Quan đứng đầu quận giao vụ án cho một viên tùng sự. Viên tùng sự xét lời khai mà vẫn ngờ (?), bèn thưa với sứ quân (cách gọi tôn quan đứng đầu quận): "Tôi được dự chỗ ngồi trong mạc phủ, thật nên hết lòng giữ lẽ phải. Mạng người một khi đã chết thì không sống lại được; nếu lỡ áp dụng hình phạt sai, há còn hối kịp? Xin hãy hoãn lại để tra cho đến cùng.
Vả lại, đã làm chồng thì ai lại giết vợ? Huống chi vợ chồng có nghĩa 'nâng mâm ngang mày' (điển tích người vợ kính chồng, dâng cơm nâng mâm lên ngang mày — ý chỉ vợ chồng kính trọng nhau), sao nỡ chặt cổ? Dù có hiềm khích mà giết đi nữa, sao không tính kế thoát tội — hoặc đổ là chết vì bệnh, hoặc nói là chết đột ngột — mà lại để xác lại, bỏ mất cái đầu? Lẽ ấy đã rõ lắm rồi."
Sứ quân chấp thuận lời bàn ấy. Viên tùng sự bèn mở riêng một ngôi nhà làm ngục tạm, cẩn thận chọn người trông coi, chuyển người bị giam sang đó để tra xét kỹ. Ông vẫn cho anh rượu, cơm, nước tắm gội, đối đãi như người thường; khóa cửa, xây tường, không cho liên lạc với bên ngoài.
Sau đó, ông tra hỏi khắp những người làm nghề ngỗ tác (người lo việc khâm liệm, khiêng đám, chôn cất người chết) trong thành, bắt mỗi người khai gần đây đã lo chôn cất mồ mả cho những nhà nào, bao nhiêu nơi. Bản khai làm xong, ông một mặt gặng hỏi: "Các ngươi lo đám ma cho người ta, có việc nào đáng ngờ không?"
Có một người nói: "Tôi lo đám cho một nhà hào phú, họ bảo chết một bà vú nuôi, khiêng qua tường ra; trong quan tài hình như chẳng có gì, mộ hiện ở phường nọ." Đào lên, quả nhiên được một cái đầu đàn bà. Bèn đem đầu ráp vào xác, bảo người đi kiện đến nhận, họ nói không phải. Ông liền bắt nhà hào phú về tra hỏi. Nhà hào phú nhận tội, khai rõ: là đã giết một bà vú nuôi, bỏ đầu vào hòm đem chôn, lấy xác bà ta đánh tráo người vợ nhà lương thiện này, rồi giấu người vợ ấy trong phòng riêng. Tay thổ hào ấy cùng cả nhà bị đem ra chợ chém. Than ôi! Xét lời khai, xử án há có thể không cẩn thận sao? (Trích sách Ngọc đường nhàn thoại)
Hứa Tông Duệ
Tướng soái đất Thục hiếm ai không tham của. Có Hứa Tông Duệ được giao ấn tín, cầm binh quyền, một mình trấn giữ một phương (?). Ông từng cai quản Kiếm Châu.
Có người dân bị cướp, dưới ánh đèn nhận ra mặt tên cướp, đợi đến sáng thì báo lính tuần. Tên kia không chịu nổi tra đánh, bèn nhận tội; người ta giam lại rồi giải lên châu. Tông Duệ cho dẫn ra xét, tên tù bị trói kêu la, nói rằng tơ và lụa trắng (?) là đồ của nhà mình; hắn và chủ nhà bị cướp thay nhau cãi lẽ.
Tông Duệ sai mang xe guồng kéo tơ của cả hai nhà đến, lại bảo mỗi bên mang cuộn lụa trắng đến, hỏi lúc cuộn thì lõi dùng vật gì. Một bên nói là hạt mơ, một bên nói là mảnh ngói. Ông bèn sai tháo cuộn ra, thấy lõi là hạt mơ, đúng với lời khai của tên tù. Lại đặt cuộn tơ lên guồng để so nặng nhẹ, lớn nhỏ, thì cũng đúng là đồ vốn của nhà tên tù.
Thế là người bị cướp phạm lỗi nhận bừa đồ, viên lính tuần bắt người phạm tội tra khảo bừa. Chỉ trong chốc lát mà rửa được oan khuất, thật là một vị quan tốt. (Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn)
Lưu Phương Ngộ
Ở chợ Trấn Châu có người tên Lưu Phương Ngộ, của cải mấy chục vạn. Vợ ông là bà Điền mất sớm. Em gái bà Điền đi tu làm ni cô, thường ra vào nhà Phương Ngộ; Phương Ngộ bảo bà ni nuôi tóc lại, lấy làm vợ kế. Có Điền Lệnh Tuân, là em vợ Phương Ngộ, giỏi buôn bán; Phương Ngộ đem của cải tích góp giao cho Lệnh Tuân kinh doanh làm giàu. Phương Ngộ có một con trai còn nhỏ, hai con gái đều đã lấy chồng.
Phương Ngộ bệnh mất, con trai còn nhỏ, không coi sóc được gia nghiệp. Vợ Phương Ngộ và hai con gái thấy của nhà vốn do Lệnh Tuân kinh doanh, bèn cả họ cùng bàn, xin cho Lệnh Tuân đổi sang họ Lưu, làm con nối dõi Phương Ngộ. Họ liền nhờ An Mỹ, người làm nghề viết văn tự, thay họ hàng viết giấy xin lập người nối dõi. Giấy tờ làm xong, họ bảo Lệnh Tuân mặc tang phục trảm thôi (loại tang phục nặng nhất, con để tang cha) mà chịu tang.
Lúc mới lập Lệnh Tuân, hai cô con gái đã đòi trước mỗi tháng phải cấp cho hai vạn tiền; về sau thì đòi hỏi không biết chán. Rồi hai người chồng họ Thạch và họ Lý xui hai cô lên phủ kiện, nói rằng Lệnh Tuân mạo nhận họ, cướp của cải nhà cha. Lệnh Tuân bị tống ngục.
Họ hàng nhà hai người chồng họ Thạch, họ Lý vốn là thân thích của các viên lại quan trọng trong phủ; từ trên xuống, phủ soái (tướng đứng đầu trấn), phán quan, hành quân tư mã (quan phụ tá việc quân), tùy sứ đô áp nha (quan chỉ huy đội thân binh hộ vệ) mỗi người đều nhận của hai cô con gái Phương Ngộ mấy nghìn quan tiền hối lộ, rồi khép Lệnh Tuân cùng người chị và người viết văn tự An Mỹ vào tội đồng lòng cùng nhau trộm của, đều đem ra chợ chém. Người ta đều biết là oan.
Phủ soái Lý Tòng Mẫn sai vợ vào triều chầu, vì sợ việc bị lộ, lại sai em vợ lo che đậy. Thị ngự sử (quan có nhiệm vụ vạch tội quan lại) Triệu Đô ghét điều ác, dâng sớ hặc tội. Vua Minh Tông (vua nhà Hậu Đường thời Ngũ Đại) kinh ngạc, giận dữ, giao xuống Trấn Châu, sai viên phó sứ họ Phù tra hỏi; quả nhiên tra ra sự thực.
Từ viên thân tín Cao Tri Nhu cho đến phán quan, hành quân tư mã, cùng những sư sãi, đàn bà làm trung gian đưa hối lộ, đều bị đem ra chợ chém. Riêng Tòng Mẫn, lúc đầu định cách chức, thôi việc, nhưng vì trong cung khóc lóc xin cho, rốt cuộc chỉ bị phạt ba tháng lương bổng. Người bàn luận cho rằng nhận hối lộ, bẻ cong phép nước mà giết người, vốn không thuộc những trường hợp được hưởng bát nghị (tám hạng người như họ hàng vua, công thần… được xét giảm tội theo luật), vậy mà xử như thế là sai phép hình. Đó là vì sau khi An Trọng Hối bị giết, Vương quý phi nắm quyền trong cung vậy. (Trích sách Bắc mộng tỏa ngôn)
Thái Bình quảng ký, quyển 172
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh sai biên soạn, gom sách vở bốn loại kinh, sử, tử, tập)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video