Thiên 173 — Quyển 173

 Thái Bình quảng ký, quyển 173

 Tuấn biện (tài ăn nói sắc sảo, đối đáp nhanh nhạy), phần 1

 Đông Phương Sóc — Khuông Hành — Biên Văn Lễ

 Tuân Từ Minh — Tào Thực — Gia Cát Khác

 Xa Tuấn — Gia Cát Tĩnh — Thái Hồng

 Phạm Bách Niên — Trương Dung — Dữu Cảo Chi

 Vương Kiệm — Chu Ngung — Vương Dung

 Lý Ưng — Thương Khanh — Tiêu Sâm

 Chu Yêm — Thôi Quang — Trần Nguyên Khang

 Lý Hài — Lư Khải — Lư Tư Đạo

 Vương Nguyên Cảnh

 Đông Phương Sóc

 Hán Vũ Đế thấy bức tranh vẽ Bá Di, Thúc Tề (hai anh em con vua nước Cô Trúc cuối đời Thương, không chịu ăn thóc nhà Chu, vào núi Thủ Dương hái rau ăn rồi chết đói), bèn hỏi Đông Phương Sóc đó là ai. Sóc nói: "Là những kẻ ngu thời xưa." Vua nói: "Bá Di, Thúc Tề là những kẻ sĩ thanh liêm bậc nhất thiên hạ, sao lại gọi là ngu?" Sóc đáp: "Thần nghe nói bậc hiền sống ở đời thì thuận theo thời thế mà đổi dời, không bị vướng mắc vào sự vật. Họ sao chẳng bước lên nhà người ta, uống nước của người ta, nhởn nhơ như con le le trên mặt nước, cùng mọi người qua lại? Ngay dưới bánh xe thiên tử cũng có chỗ mà ở, cớ sao lại tự làm khổ mình trên núi Thủ Dương?" Vua ngậm ngùi thở dài. (Trích từ "Tiểu thuyết")

 Lại có lần Hán Vũ Đế đi chơi vườn Thượng Lâm (vườn săn bắn của nhà vua), thấy một cây đẹp, bèn hỏi Đông Phương Sóc. Sóc nói cây ấy tên là "Thiện Tai". Vua ngầm sai người làm dấu cây ấy (?). Mấy năm sau vua lại hỏi, Sóc nói cây tên là "Cù Sở". Vua nói: "Sóc lừa ta lâu rồi. Tên gọi khác với lần trước là cớ làm sao?" Sóc nói: "Ngựa lớn gọi là ngựa, nhỏ gọi là ngựa non; gà lớn gọi là gà, nhỏ gọi là gà con; bò lớn gọi là bò, nhỏ gọi là bê; người lúc mới sinh là đứa trẻ, lớn lên thành ông già. Vậy thì xưa là Thiện Tai, nay là Cù Sở. Lớn nhỏ, sống chết, muôn vật hư hay thành, nào có gì cố định đâu!" Vua bèn cười lớn. (Trích từ "Tiểu thuyết")

 Khuông Hành

 Khuông Hành, tên tự là Trĩ Khuê, rất chăm học mà không có đèn nến. Nhà hàng xóm có đèn nhưng không cho, Hành bèn khoét vách để dẫn ánh sáng sang, đưa sách ra chỗ sáng mà đọc. Trong ấp có nhà họ lớn tên Văn Bất Thức, nhà giàu, nhiều sách. Hành bèn đến làm thuê cho nhà ấy mà không đòi tiền công. Chủ nhà lấy làm lạ, hỏi, Hành nói: "Tôi chỉ mong được đọc khắp sách của chủ nhà." Chủ nhà cảm động than phục, đem sách cấp cho. Thế là ông trở thành bậc học giả lớn. Ông giỏi giảng Kinh Thi. Người đương thời đặt câu nói về ông: "Đừng giảng Kinh Thi, Khuông Đỉnh đến rồi; Khuông giảng Kinh Thi, khiến người ta cười tươi rã cả hàm." Đỉnh là tên lúc nhỏ của Hành. Người đương thời kính phục ông như thế, hễ nghe ông giảng ai cũng vui vẻ cười tươi. Trong ấp có người bàn về Kinh Thi, Hành tìm đến cùng nói chuyện, đem chỗ ngờ ra chất vấn. Người ấy bị bẻ gãy, chịu phục, vội vã đến nỗi xỏ ngược giày mà bỏ đi. Hành đuổi theo nói: "Tiên sinh ở lại nghe đã, ta lại bàn tiếp chuyện lúc nãy." Người ấy nói: "Tôi cùng đường rồi." Rồi đi thẳng, không ngoảnh lại. (Trích từ "Tây Kinh tạp ký")

 Biên Văn Lễ

 Biên Văn Lễ ra gặp Viên Phụng Cao, lúng túng làm lễ sai thứ tự. Phụng Cao nhân đó chế giễu: "Xưa vua Nghiêu mời Hứa Do (bậc ẩn sĩ đời Nghiêu), mặt Hứa Do không hề có vẻ bối rối hổ thẹn; tiên sinh sao lại mặc lộn ngược áo quần thế?" Văn Lễ đáp: "Minh phủ (cách tôn xưng quan thái thú) mới đến nhậm chức, đức như vua Nghiêu chưa tỏ rõ, cho nên kẻ dân hèn này mới mặc lộn ngược áo quần mà thôi." (Trích từ "Thế thuyết")

 Tuân Từ Minh

 Tuân Từ Minh gặp Viên Thiếu Lãng người Nhữ Nam. Thiếu Lãng hỏi về những kẻ sĩ ở Dĩnh Xuyên, Từ Minh kể đến các anh mình trước. Thiếu Lãng chê: "Ông chỉ biết thiên vị người thân thôi sao?" Từ Minh đáp: "Ông vặn vẹo tôi như vậy là dựa vào kinh sách nào?" Thiếu Lãng nói: "Tôi vừa hỏi về bậc quốc sĩ (người tài giỏi bậc nhất trong nước), ông đã kể ngay các anh mình trước, vì thế tôi chê." Từ Minh nói: "Xưa Kỳ Hề tiến cử người trong nhà thì không bỏ sót con mình, tiến cử người ngoài thì không bỏ sót kẻ thù mình, người ta cho thế là chí công. Chu Công Đán là con của Chu Văn Vương. Kinh Thi không bàn đức của vua Nghiêu, vua Thuấn mà lại ca tụng Văn Vương, Vũ Vương, là vì sao? Là vì đạo lý đặt người thân lên trước. Đạo lý trong kinh Xuân Thu là coi nước mình là trong, các nước Hoa Hạ khác là ngoài. Vả lại kẻ không yêu người thân của mình mà đi yêu người khác, chẳng phải đáng coi là trái đạo đức sao?" (Trích từ "Thế thuyết")

 Tào Thực

 Ngụy Văn Đế (Tào Phi) có lần cùng Trần Tư Vương Tào Thực ngồi chung xe đi chơi, gặp hai con bò húc nhau bên tường, một con thua, rơi xuống giếng chết. Vua ra lệnh làm bài thơ về con bò chết, nhưng không được nói đó là bò, cũng không được nói là giếng, không được nói chúng húc nhau, không được nói nó chết; cho ngựa chạy một trăm bước, phải làm xong bốn mươi chữ, hết trăm bước mà chưa xong thì bị chém. Tử Kiến (tên tự của Tào Thực) thúc ngựa phi đi, cầm bút làm bài rằng:
"Hai khối thịt cùng đi trên đường,
Trên đầu đội khúc xương nằm ngang.
Đi tới chỗ gò đất dữ,
Đầu vụt nhô lên húc vào nhau.
Hai kẻ địch chẳng cùng mạnh,
Một khối thịt nằm trong hang đất.
Chẳng phải sức không bằng,
Mà là chí mạnh chưa kịp phát ra."
Bài làm xong mà ngựa vẫn chưa chạy hết trăm bước. Ông lại làm thêm bài thơ ba mươi chữ tự thương mình, rằng:
"Nấu đậu để làm canh,
Lọc đậu ủ lấy nước.
Cành đậu cháy dưới nồi,
Hạt đậu khóc trong nồi.
Vốn cùng một gốc sinh ra,
Đun nhau sao gấp gáp quá!" (Trích từ "Thế thuyết")

 Gia Cát Khác

 Tôn Quyền tạm đi tuần thú (vua đi tuần xem xét các địa phương) ở Vũ Xương, bảo các quan: "Ta đi rồi, ở lại các ông hãy cùng nhau phò giúp, dạy bảo thái tử. Thái tử tiến bộ thì các ông được thưởng hậu; nếu không tiến bộ, ắt bị trách phạt nặng." Trương Chiêu, Tiết Tống đều chưa đáp được. Gia Cát Khác nói: "Nay thái tử tinh tường sâu sắc, tài trí xuất chúng; đến khi xe lọng xanh của bệ hạ trở về, thái tử với tư chất thánh minh sáng suốt ắt đã nghe một biết mười, chứ đâu phải các bề tôi được thưởng một cách uổng phí."
 Tôn Quyền có lần hỏi Khác: "Ông so với Thừa tướng (tức Gia Cát Lượng, chú của Khác, làm thừa tướng nước Thục) thì thế nào?" Khác nói: "Thần hơn ông ấy." Quyền nói: "Thừa tướng nhận di chiếu phò giúp việc nước, nước giàu, hình pháp trong sạch; dẫu là Y Doãn công đức cảm thấu đến trời cao, Chu Công tiếng sáng rọi khắp bốn phương cũng không hơn ông ấy được bao xa. Huống chi ông ấy lại là chú ông, sao ông nói là hơn?" Khác đáp: "Quả đúng như lời sáng suốt của bệ hạ. Nhưng xét chuyện ông ấy làm quan dưới ông vua nhơ nhuốc, cam lòng thờ kẻ chúa tiếm ngôi, mù tối về mệnh trời, thì ông ấy không bằng thần được thong dong ở triều đại thanh bình, phò giúp ông vua của cả thiên hạ."
 Quyền lại hỏi Khác: "Ông so với Bộ Chất thế nào?" Khác đáp: "Thần không bằng." Lại hỏi: "So với Chu Nhiên thế nào?" Cũng đáp không bằng. Lại hỏi: "So với Lục Tốn thế nào?" Cũng đáp không bằng. Quyền nói: "Ông không bằng ba người ấy mà lại nói hơn chú mình là sao?" Khác nói: "Thần không dám dối bệ hạ. Nước nhỏ dù có vua cũng không bằng các nước Hoa Hạ không có vua (mượn lời Khổng Tử, ý chê nước Thục nhỏ bé, lệch lạc), vì thế mà thần hơn." (Trích từ "Lưu thị tiểu thuyết")

 Xa Tuấn

 Lục Tốn nghe tiếng tốt của Xa Tuấn, mời đến gặp, nói: "Tôi kính mến phong thái của ông đã lâu, cớ sao ông cứ như rồng nằm cuộn, phượng đứng yên (ẩn mình không chịu ra), chẳng chịu ghé thăm?" Tuấn đáp: "Tôi thật biết công hầu rộng lòng thu nạp người tài như Chu Công Đán, khéo dẫn dắt người như Khổng Tử; nhưng con thằn lằn chẳng thể mượn mây dày mà bay lên, chim cút chim sẻ chẳng thể theo gió mạnh mà bay, cho nên tôi không có dịp đến vậy." Lúc ấy khách ngồi trong tiệc phần nhiều là người Ngô, đều nhìn nhau nói: "Quận Vũ Lăng là đất man di mà lại có người lạ thế này!" Tuấn nói: "Ngô Thái Bá mặc áo lễ, đội mũ lễ để giáo hoá dân, đã đổi được tục xõa tóc, vẽ mình của đất Ngô. Nay trên thì vua thánh nổi lên, dưới thì bề tôi hiền sinh ra; có gì là cố định mãi đâu!" Lục Tốn than: "Nước ta sắp hưng thịnh rồi, nên mới có người như thế." (Trích từ "Lưu thị tiểu thuyết")

 Gia Cát Tĩnh

 Gia Cát Tĩnh ở nước Ngô, trong buổi họp lớn ở triều đường, Tôn Hạo hỏi: "Tên tự của khanh là Trọng Tư (chữ 'tư' nghĩa là nghĩ), vậy là nghĩ về điều gì?" Tĩnh đáp: "Ở nhà thì nghĩ đến chữ hiếu, thờ vua thì nghĩ đến chữ trung, với bạn bè thì nghĩ đến chữ tín, như thế mà thôi." (Trích từ "Thế thuyết tân ngữ")

 Thái Hồng

 Thái Hồng đời Tấn đến Lạc Dương, người ở đó hỏi: "Mạc phủ (phủ quan của các vị đại thần) mới mở, các vị công khanh triệu dùng người, tìm anh tài nơi hèn mọn, cất nhắc người hiền tài chốn núi hang. Ông là người đất Ngô, đất Sở, là dân sót của nước đã mất, có tài gì lạ mà đến ứng tuyển?" Hồng đáp: "Viên ngọc dạ quang không nhất thiết phải ra từ sông ở Mạnh Tân; ngọc bích to cả thước không nhất thiết phải hái ở núi Côn Lôn. Vua Đại Vũ sinh ra ở đất Đông Di, Văn Vương xuất thân từ đất Tây Khương; bậc thánh hiền sinh ra, cần gì phải ở một chỗ cố định. Xưa Vũ Vương đánh vua Trụ, dời đám dân ngoan cố của nhà Ân đến ấp Lạc; chẳng lẽ các ông lại chính là con cháu của họ sao?"
 Người ta lại hỏi Hồng về các dòng họ lớn lâu đời ở đất Ngô thế nào. Hồng đáp: "Ngô phủ quân là bậc phò tá hưng thịnh của triều thánh, là bậc tuấn kiệt của thời sáng. Chu Vĩnh Trường là người có đức lớn trong việc cai trị, có danh vọng cao trong việc tuyển chọn trong sạch. Nghiêm Trọng Bật là chim hồng chim hộc nơi đầm sâu, là ngựa trắng nơi hang vắng (ví người tài ẩn dật). Cố Ngạn Tiên là cây đàn cầm đàn sắt giữa tám thứ âm thanh, là vằn rồng năm màu. Trương Uy Bá là cây tùng xanh tốt giữa mùa rét, là ánh sáng toả ra trong đêm tối. Lục Sĩ Long là chim hồng hộc đang lượn bay, là chiếc trống treo đang chờ dùi. Những vị ấy lấy bút làm cày bừa, lấy giấy làm ruộng tốt, lấy mực làm việc gieo gặt, lấy lễ nghĩa làm năm được mùa, lấy đàm luận làm hoa tươi, lấy lòng trung thứ (hết lòng với người, rộng lượng với người) làm của báu, lấy việc viết văn làm gấm vóc, lấy việc chứa Ngũ Kinh (năm bộ kinh điển của Nho gia: Thi, Thư, Lễ, Dịch, Xuân Thu) trong lòng làm lụa là, ngồi trên sự khiêm tốn như ngồi trên chiếu đệm, giăng nghị luận làm màn trướng, làm điều nhân nghĩa làm nhà cửa, noi theo đạo đức làm tường vách vậy." (Trích từ "Lưu thị tiểu thuyết")

 Phạm Bách Niên

 Phạm Bách Niên ở Lương Châu đời Tống nhân có việc vào yết kiến Minh Đế. Trong lúc nói chuyện, vua nhắc đến suối Tham Tuyền ở Quảng Châu (tương truyền ai uống nước suối ấy thì sinh lòng tham), nhân đó hỏi: "Châu của khanh có thứ nước như thế không?" Bách Niên đáp: "Lương Châu chỉ có sông Văn Xuyên, làng Vũ Hương, suối Liêm Tuyền, sông Nhượng Thuỷ ('liêm' là thanh liêm, 'nhượng' là nhường nhịn)." Vua lại hỏi: "Nhà khanh ở đâu?" Đáp: "Thần ở giữa Liêm và Nhượng." Vua khen hay. Sau ông được bổ làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Lương Châu. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Trương Dung

 Trương Dung người quận Ngô, tên tự là Tư Quang, con của trưởng sử Trương Sướng, cháu nội của lang trung Trương Vĩ. Dung tinh thần tuấn tú khác người, biện bác lanh lẹ như nước chảy. Có lần ông vào yết kiến Thái Tổ ở nhà phía tây điện Thái Cực, mãi một lúc lâu mới lên tới. Vua cười hỏi: "Khanh đến sao chậm thế?" Ông đáp: "Từ dưới đất lên tới trời, lẽ nào mà nhanh được." Dung làm trung thư lang, từng than: "Ta không tiếc mình không được thấy người xưa, chỉ tiếc người xưa không được thấy ta." Dung giỏi viết chữ thảo. Thái Tổ từng nói: "Chữ của khanh rất có cốt cách, sức bút, chỉ tiếc không có phép của hai họ Vương (Vương Hy Chi và Vương Hiến Chi, hai nhà thư pháp nổi tiếng)." Ông đáp: "Chẳng phải chỉ tiếc thần không có phép của hai họ Vương, mà cũng tiếc hai họ Vương không có phép của thần." (Trích từ "Đàm tẩu")

 Dữu Cảo Chi

 Tề Vũ Đế có lần hỏi các quan: "Sau này ta sẽ được đặt thuỵ hiệu (tên đặt cho vua sau khi chết để đánh giá công đức một đời) là gì?" Không ai đáp được. Vương Kiệm nhân đó đưa mắt ra hiệu cho Dữu Cảo Chi trả lời. Cảo Chi nói: "Bệ hạ sống lâu như núi Nam Sơn, sáng ngang mặt trời mặt trăng; chuyện nghìn năm sau, đâu phải điều bề tôi con cái dám xem nhẹ mà đoán định." Người đương thời khen ông đối đáp khéo. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Vương Kiệm

 Vương Kiệm đời Tề, tên tự là Trọng Bảo, con của Kim tử quang lộc đại phu (chức quan cao được đeo ấn vàng dây tím) Vương Tăng Xước, cháu nội của thị trung Vương Đàm Thủ. Ông mồ côi cha từ nhỏ, từ bé đã có phẩm chất cao quý như ngọc quý. Mới bốn năm tuổi đã khác hẳn trẻ thường. Ông từng làm bài thơ năm chữ mỗi câu rằng:
"Tắc, Tiết giúp đời Ngu, đời Hạ;
Y Doãn, Lã Vọng phò nhà Thương, nhà Chu.
Xét mình thẹn với bậc hiền trước,
Sửa vạt áo lui về chốn núi đồi."
Vì thế những người bàn luận đều cho rằng ông sẽ làm tể tướng. Về sau ông làm lại bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Lại, coi việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại). Có người khách họ Đàm đến xin làm quan, Kiệm nói: "Tề Hoàn Công đã diệt nước Đàm rồi, sao còn có ngươi?" Người kia đáp: "Vua nước Đàm chạy sang nước Cử, cho nên mới có tôi." Kiệm khen.
 Có lần vua đến vườn Lạc Du ăn yến với các quan, cho tấu nhạc. Vua nói: "Trong số những người ưa âm nhạc, ai giống trẫm?" Kiệm đáp: "Được tắm gội trong ân đức của vua, nhà nhà đều được thấm nhuần; cũng như Khổng Tử ở nước Tề nghe nhạc Thiều mà quên cả mùi vị thịt." Vua khen hay.
 Kiệm từng tụ họp những kẻ sĩ có tài học, đem một vật ra để mọi người thi nhau kể các điển tích liên quan đến vật ấy, gọi là "lệ sự" (?); cuộc chơi này bắt đầu từ đó. Các khách đều cạn ý, chỉ có Hà Hiến người Lư Giang là thắng, bèn được thưởng chiếc chiếu tre dệt hoa năm màu và cây quạt trắng. Hiến ngồi trên chiếu, cầm quạt, ra vẻ tự đắc. Huyện lệnh Mạt Lăng là Vương Si đến sau, cầm bút viết liền một mạch, điển tích kể ra đã rực rỡ hay, lời lẽ lại hoa mỹ. Si bèn sai người hầu rút chiếu, giật quạt, rồi lên xe đi mất. Kiệm cười nói: "Đúng là kẻ có sức mạnh vác của người ta mà chạy." (Trích từ "Đàm tẩu")

 Chu Ngung

 Chu Ngung người Nhữ Nam ở ẩn trên núi Chung Sơn, ăn chay lâu dài, chỉ ăn rau. Vương Kiệm hỏi: "Ông ở trong núi ăn những gì?" Ông đáp: "Gạo đỏ, muối trắng, rau quỳ xanh, rau răm tía." Kiệm lại hỏi: "Rau gì ngon nhất?" Ngung nói: "Đầu xuân thì hẹ sớm, cuối thu thì cải muộn." Ngung làm quan đến trung thư thị lang. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Vương Dung

 Sứ nước Ngụy là Tống Biện tới, vua sai Vương Dung kiêm chức chủ khách lang trung (quan lo việc tiếp đón sứ thần, khách nước ngoài). Dung hỏi Biện: "Phía tây đất Tần, phía bắc đất Ký thật có nhiều ngựa tốt, vậy mà ngựa bên ấy dâng sang lại còn thua cả ngựa hèn. Lấy tên gọi mà xét việc thực, thật không hiểu nổi. Vả lại lời thề có lúc sai, mà đàn ngựa chăn béo khoẻ có khi cũng không nối được giống chăng?" Biện nói: "Không lẽ lại là hư danh, chắc tại ngựa chưa quen thuỷ thổ." Dung nói: "Vết chân ngựa của Chu Mục Vương in khắp thiên hạ; nếu tính của ngựa hay mà đổi theo vùng đất, thì cỗ xe của Tạo Phụ (người đánh xe giỏi của Chu Mục Vương) ắt cũng có lúc vấp ngã." Biện nói: "Sao khanh cứ chăm chăm mãi về chuyện ngựa nghìn dặm?" Dung nói: "Nước khanh đã nêu chuyện hơn kém, nên ta tạm hỏi xem. Nếu đúng là ngựa nghìn dặm đến đây, thì thánh chúa nước ta sẽ cho nó kéo xe trống (xe chở trống trong đoàn xe nghi lễ, ý nói ngựa hay mấy cũng chỉ dùng vào việc tầm thường)." Biện không đáp được. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Lý Ưng

 Lý Ưng đời Lương có tài biện bác. Vũ Đế hỏi ông: "Lý Ưng ngày nay so với Lý Ưng ngày xưa (một danh sĩ cùng tên đời Đông Hán) thế nào?" Ông đáp: "Thần cho rằng hơn. Lý Ưng ngày xưa làm quan dưới triều Hoàn Đế, Linh Đế (hai vua hôn ám cuối đời Đông Hán), còn Lý Ưng ngày nay thờ vị chúa sánh với vua Nghiêu, vua Thuấn." Mọi người đều vui vẻ thán phục. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Thương Khanh

 Thương Khanh người Đông quận đặt tên con là Ngoại Thần (nghĩa là bề tôi ở ngoài, tức người không ra làm quan). Ngoại Thần ra làm quan đình úy bình (quan xét xử án ở sở Đình úy, nơi coi việc hình ngục). Khanh vào tạ ơn, Vũ Đế hỏi: "Khanh đặt tên con là Ngoại Thần, sao lại cho nó ra làm quan?" Khanh đáp: "Ngoại Thần sinh vào cuối đời Tề, nên người ta chỉ nghĩ đến chuyện ẩn mình; nay may gặp đời thánh, nơi đồng nội không còn sót người tài nữa." Vua rất vui. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Tiêu Sâm

 Vũ Đế có lần cầm quả táo ném Tiêu Sâm người Lan Lăng. Sâm liền lấy hạt dẻ ném lại, trúng ngay mặt vua, rồi nói: "Bệ hạ ném cho thần tấm lòng son (táo đỏ, chơi chữ 'lòng đỏ' nghĩa là lòng thành), thần dám đâu không run sợ trước bệ hạ (chữ 'run sợ' đồng âm với hạt dẻ)." Sâm có lần ngồi uống rượu bên chỗ ngồi của vua, mời rượu sứ phương Bắc là viên ngoại thường thị Lý Đạo Cố. Đạo Cố không nhận, nói: "Nơi công đường không có lễ riêng, tôi không thể nhận lời mời của khanh." Mọi người đều tái mặt, sợ không biết đối đáp ra sao. Sâm thong thả nói: "Kinh Thi có câu: 'Mưa xuống ruộng công của ta, rồi tới ruộng riêng của ta'." Đạo Cố bèn chịu phục, nhận rượu. Sâm làm quan đến thượng thư tả thừa. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Chu Yêm

 Thái hoàng thái hậu họ Phùng nước Hậu Ngụy qua đời, nước Tề sai tán kỵ thường thị Bùi Chiêu Minh sang viếng, muốn mặc triều phục (áo mặc khi vào chầu ngày thường) để làm lễ. Quan chủ khách hỏi, Chiêu Minh nói: "Không cho mặc triều phục làm lễ, lẽ ấy ra từ sách nào?" Trứ tác tá lang Chu Yêm ra tiếp đối, nói với ông: "Việc vui việc buồn khác nhau, lễ đã có phép tắc định sẵn; mặc đồ ngày vui thì không đi viếng tang, điều ấy trẻ con cũng biết. Xưa Quý Tôn sắp đi sứ, đã xin trước lễ nghi phòng khi gặp tang, nghìn năm sau người ta vẫn còn khen. Khanh từ xa ở Giang Nam vâng mệnh sang viếng, lại không biết noi theo việc cũ đã có, còn hỏi 'lẽ ấy ra từ sách nào'; cái được cái mất của người đi sứ sao khác xa đến thế!"
 Chiêu Minh nói: "Trước kia vua Tề băng, Lý Bưu sang viếng, lúc ấy cũng không hề mặc đồ trắng (đồ tang); triều Tề không lấy đó để đáp trả, sao nay lại ép tôi khổ thế?" Yêm nói: "Triều bên ấy không noi theo lòng thương nhớ người khuất của vua Cao Tông (vua Vũ Đinh nhà Thương, nổi tiếng để tang cha đủ ba năm), mới qua một tháng đã trở lại mặc đồ ngày thường. Lúc Lý Bưu sang viếng, vua tôi nước Tề đeo ngọc kêu leng keng đầy sân, áo đỏ áo tía rực cả trời; Bưu đã không được chủ nhà yêu cầu, sao có thể một mình mặc đồ trắng chen giữa đám áo mũ ấy? Lời trách của ông tuy cao, nhưng tôi chưa dám nghe theo. Hoàng đế nước ta tính nhân hiếu ngang với vua Thuấn, từ khi để tang (vua để tang thì không bàn việc nước) đến nay, trăm quan đều nghe lệnh từ quan trủng tể (quan đứng đầu trăm quan); khanh sao lại đem bên này so với bên kia được?"
 Chiêu Minh bèn xua tay nói: "Ba vị Hoàng thời thượng cổ lễ nghi chẳng giống nhau, cũng biết được cái đúng cái sai thuộc về đâu." Yêm nói: "Nếu như lời ông nói, thì ông cho vua Thuấn và vua Cao Tông là sai sao?" Chiêu Minh đáp: "Chê bai chữ hiếu là coi như không có cha mẹ; xin cho tôi được định đồ để viếng (?). Nay bị triều Ngụy ép buộc thế này, về nước ắt sẽ mắc tội." Yêm nói: "Bên ấy nếu có người quân tử, thì khanh vâng mệnh mà giữ được lẽ phải, đáng được thưởng to; nếu không có người quân tử, thì chỉ cần được tiếng làm rạng danh nước nhà, dẫu có bị tội vô lý cũng có gì phải ngại? Sử quan nước Nam và những người như Đổng Hồ (sử quan nước Tấn, nổi tiếng chép sử ngay thẳng) tự sẽ chép thẳng việc này." Cao Tổ khen thưởng Yêm, cho đổi làm trứ tác lang.
 Nước Tề lại sai viên ngoại lang Hà Hiến và chủ khách Hình Tông Khánh sang chầu, vua sai Yêm tiếp đối. Tông Khánh nói với Yêm: "Nam Bắc hoà hiếu với nhau đã lâu, vậy mà gần đây bên ông bỏ lời tin, cắt đứt tình hữu hảo, vì lợi mà động binh, đâu phải là cách nước lớn đối tốt với láng giềng." Yêm nói: "Bậc làm vua không câu nệ tiểu tiết. Giữa đồng có đậu, ai khéo hái thì được nhiều, sao lại khư khư giữ chữ tín kiểu Vĩ Sinh (người hẹn gặp dưới cầu, nước lên vẫn ôm cột cầu chờ đến chết)? Vả lại tiên vương nước Tề trải đời thờ triều Tống, mang ơn mấy đời, sao lại nỡ cướp ngôi như thế?" Tông Khánh và những người đi cùng nhìn nhau tái mặt. Hà Hiến biết Yêm trước kia từ Nam sang Bắc, bèn nói: "Sao ông không làm Vu Cấm mà lại làm Lỗ Túc (hai nhân vật đời Tam Quốc)? (?)" Yêm nói: "Ta bỏ chỗ nguy, theo chỗ thuận, muốn theo dấu Trần Bình, Hàn Tín (hai người bỏ Hạng Vũ sang theo Lưu Bang), có gì là Vu Cấm đâu!" Hiến không đáp được. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Thôi Quang

 Cao Tổ nước Hậu Ngụy đặt tên các con là Tuân, Du, Duyệt, Dịch; Thôi Quang đặt tên các con là Lệ, Úc, Miễn. Cao Tổ nói với Quang: "Tên các con ta, chữ viết bên cạnh đều có bộ 'tâm' (lòng); tên các con khanh, bên cạnh đều có bộ 'lực' (sức)." Quang đáp: "Ấy đúng là người quân tử nhọc lòng, kẻ tiểu nhân nhọc sức." Vua rất vui, khen ngợi. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Trần Nguyên Khang

 Trần Nguyên Khang người Hà Dương đời Bắc Tề là một viên đao bút lại (viên lại chuyên soạn giấy tờ, văn án), giỏi viết thuộc lòng không cần nháp (?). Có một đêm tuyết, Thái Tổ sai ông viết văn thư quân sự; chỉ chốc lát đã được mấy chục tờ, bút viết nhanh đến nỗi mực không kịp đông. Thái Tổ mừng nói: "Người này so với Khổng Tử thì thế nào!" Từ đó tin dùng ông. Vì thế người đương thời có câu: "Ba Thôi, hai Trương không bằng một Trần Nguyên Khang." Ba Thôi là Thôi Xiêm, Thôi Quý Thư, Thôi Ngang; hai Trương là Trương Đức Phòng (?) và Trương Toản. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Lý Hài

 Lý Hài người Đốn Khâu đời Bắc Tề, cháu nội của Bành Thành vương Lý Nghi, con của lại bộ thượng thư Lý Bình. Lúc trẻ tuấn tú, hào sảng, có tài biện bác. Khi làm hoàng môn thị lang bị cách chức, ông làm bài "Thuật thân phú" (bài phú kể về thân mình), đại lược rằng: "Riêng ta thênh thang mà sống theo ý mình, như chiếc thuyền trống không buộc. Đã chưa biết vì sao mà đến, thì đâu biết vì sao mà đi. Vì thế được mất đều buông bỏ, quên đi mà lòng tự sâu; gặp vật thì dừng nghỉ, đặt chân đến đâu là núi rừng ở đó; tuy dấu vết trôi về phía tây, mà lòng nào khác lòng nhớ Đông Đô (?)."
 Sau ông được bổ làm tán kỵ thường thị, làm sứ sang nước Lương. Tới nơi, nước Lương sai quan chủ khách Phạm Tư ra đón. Tư hỏi: "Ở đây nay vẫn còn ấm, phương Bắc chắc lạnh hơn ở đây chút ít?" Hài đáp: "Đất bên tôi ở chính giữa âm dương, lạnh nóng đúng thời, chẳng biết hơn kém thế nào." Tư nói: "Chỗ ông nói là đất Nghiệp, đâu phải nơi đo bóng mặt trời (nơi xưa dựng cột đo bóng nắng để xác định trung tâm trời đất)?" Hài nói: "Đó là chốn ở của nhà vua, cách nơi ấy không xa, có thể nói gộp lại được." Tư nói: "Lạc Dương đã được gọi là đẹp đẽ thịnh vượng, cớ gì lại dời đô sang đất Nghiệp?" Hài nói: "Kinh Thư có câu 'không ở mãi một ấp, đến nay đã dời năm lần'; bậc làm vua không có gì là ngoài, ở đâu cũng là núi sông của mình, có gì lạ đâu!" Tư nói: "Người nhà Ân vì gặp tai hoạ đổ nát nên dời đô, đất Tương, đất Cảnh sụt lở cũng phải dời; triều đình ông vì cớ gì mà dời?" Hài nói: "Thánh nhân hiểu việc đã qua, biết việc sắp tới, xem thời mà hành động, cần gì đợi lúc thịnh lúc suy." Tư nói: "Vương khí (khí báo hiệu có bậc đế vương) ở Kim Lăng đã khởi lên từ đời trước; cờ vàng lọng tía (điềm vua) vốn xuất từ phương Đông Nam; làm vua muôn nước thì nên ở đây." Hài nói: "Điềm báo mệnh trời của các bậc đế vương ở đây sao sánh được với sự hưng thịnh của Trung Quốc; cờ vàng lọng tía rốt cuộc cũng phải vào Lạc Dương (ý nhắc chuyện vua Ngô Tôn Hạo tin lời sấm ấy, sau bị bắt đưa về Lạc Dương)." Tư im lặng không đáp được. Kẻ sĩ Giang Nam không ai không khen ngợi.
 Xong việc, ở bến sông ông làm thơ rằng:
"Vua dâng lễ, trời đất hợp hoà (?),
Hoa vàng nghìn dặm trong.
Kèn biên ải vang trên thành,
Trăng lạnh sáng giữa bến." (Trích từ "Đàm tẩu")

 Lư Khải

 Lễ bộ thượng thư Lư Khải người Phạm Dương kiêm coi việc bộ Lại, cử Đạt Dã Khách Sư làm tổng quản (quan chỉ huy quân sự một vùng) Lan Châu. Khách Sư từ chối, nói: "Khách Sư có tội gì mà bị sai đến ở cách tường với người Đột Quyết?" Khải nói: "Đột Quyết thì lấy đâu ra tường?" Khách Sư nói: "Họ lấy thịt làm sữa chua, lấy băng làm nước uống, lấy lều tròn làm màn, lấy nỉ làm tường." Khải là con của trung thư giám Lư Cương. (Trích từ "Đàm tẩu")

 Lư Tư Đạo

 Thái thú (quan đứng đầu một quận) Vũ Dương là Lư Tư Đạo có lần mới sáng sớm đã say ở cửa sảnh quan, gặp cháu họ là Lư Bôn. Bôn hỏi: "Chú uống rượu ở đâu về mà mới sáng sớm đã lảo đảo thế?" Tư Đạo nói: "Rượu Trường An giá những hai trăm tiền, không say lảo đảo bây giờ thì còn lảo đảo lúc nào!" Bôn là con của Yên quận công Lư Cảnh Nhân, cháu gọi bằng chú của trung thư thị lang Lư Cảnh Dụ, làm quan đến thái thường khanh (quan coi việc tế lễ). (Trích từ "Đàm tẩu")

 Vương Nguyên Cảnh

 Vương Nguyên Cảnh có lần say khướt, Dương Tuân Ngạn hỏi: "Sao đầu cứ cúi xuống ngẩng lên mãi thế?" Nguyên Cảnh nói: "Kê chín thì bông cúi đầu, lúa mì chín thì bông ngẩng đầu; trong bụng ta có cả kê lẫn lúa mì (rượu nấu từ kê và lúa mì), vì thế mà khi cúi khi ngẩng vậy." (Trích từ "Đàm tẩu")

 Thái Bình quảng ký, quyển 173

 Khâm định Tứ khố toàn thư

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video