Thái Bình quảng ký, quyển 174
Tuấn biện (tài ăn nói sắc sảo, ứng đối nhanh), phần 2
Dương Giới, Tiết Đạo Hành, Tiết Thu
Trương Hậu Duệ, Thôi Nhân Sư, Lư Trang Đạo
Hứa Kính Tông, Hồ Sở Tân, Bùi Diễm Chi
Tô Đĩnh, Vương Cự, Lý Bạch
Liễu Phương, Vương Tảo, Hàn Dũ
Lý Trình, Lý Cát Phủ, Vương Sinh
Tân Khâu Độ, Ôn Đình Quân, Liễu Công Quyền
Quyền Đức Dư, Đông Phương Sóc, Lý Bưu
Ban Mông
Ấu mẫn (trẻ nhỏ thông minh, nhanh trí)
Trần Nguyên Phương, Tôn Sách (?), Chung Dục
Tôn Tề Do, Lục Tú, Vương Huyến
Tiêu Dao Hân, con nhà họ Phòng, Trương Tú
Hồn Giam
Tuấn biện
Dương Giới
Đời Tùy, Đỗ Công Chiêm người Kinh Triệu là cháu gọi bằng chú của Vệ úy (quan coi việc canh giữ cửa cung) Đỗ Đài Khanh. Có lần ông mời Dương Giới về nhà. Rượu say, hai người trêu chọc nhau. Công Chiêm nói: "Anh đã họ Dương, mà Dương Hóa thì thật đã làm nhục Khổng Tử." Giới đáp: "Chú đã họ Đỗ, mà Đỗ Bá thì từng bắn Chu Tuyên Vương." (Dương Hóa là gia thần nước Lỗ từng gây khó dễ cho Khổng Tử; Đỗ Bá là quan bị Chu Tuyên Vương giết oan, tương truyền hồn hiện về bắn chết vua.)
Điện nội tướng quân (tướng coi quân túc vệ trong điện) Ngưu Tử Sung người Lũng Tây được bạn đồng liêu phục là ứng đối nhanh nhạy. Có lần Sung nói với Giới: "Con dê (chữ "dương" trong họ Dương đồng âm với chữ "dê") của ông có "giới", e là không dùng được cho nhà bếp." Giới đáp: "Con trâu (chữ "ngưu" trong họ Ngưu nghĩa là trâu) của ông đã "sung" (béo đầy), vừa đúng để đem mổ nấu." Sung lại thấy Giới ăn dưa cải (chữ "giới" cũng là tên cây cải), bèn nói: "Ông tên là Giới, sao lại còn ăn dưa cải giới?" Giới đáp: "Ông đã họ Ngưu, sao không kiêng thịt trâu?"
Có Thái thương lệnh (quan coi kho lúa lớn của triều đình) là Trương Sách (?), ở cửa Vân Long tranh luận với Giới, đuối lý, bèn nói: "Khanh vốn chẳng có đức độ, độ lượng gì, lại trùng tên với Thúc Bảo." (Vệ Giới, tự Thúc Bảo, là danh sĩ, mỹ nam đời Tấn.) Giới lớn tiếng đáp: "Ngươi đã chẳng phải anh hùng, mà dám trùng tên với Bá Phù." (Tôn Sách, tự Bá Phù, là anh hùng thời Tam Quốc.)
Thái tử tẩy mã (quan hầu cận thái tử, coi sách vở) Tiêu Hủ người Lan Lăng là người phóng khoáng, có tài biện luận. Có lần Hủ nói với Giới: "Đày Cộng Công ra U châu, đất phía bắc sông Dịch e chẳng phải đất vui." Giới đáp: "Đuổi Hoan Đâu đến núi Sùng, Giang Nam đâu phải đất đẹp." (Cộng Công, Hoan Đâu là hai kẻ ác bị vua Thuấn đày ra nơi xa; Giới quê U châu, còn Hủ quê Giang Nam.)
Lục thượng thư (người nắm toàn bộ việc của Thượng thư tỉnh, cơ quan điều hành chính sự) là Tấn Xương vương Đường Ung hỏi các quan trong các tỉnh: "Các khanh hãy nói vật quý của châu nhà mình." Người Định châu cho lụa là là quý, người Thương châu cho cá và muối là quý. Đến lượt Giới, Ung hỏi: "Khanh người U châu, lấy vật gì làm quý?" Giới đáp: "Thứ sử (quan đứng đầu một châu) nghiêm minh, quan văn quan võ tuân giữ pháp luật, đó là vật quý của U châu." Ung có vẻ hổ thẹn. [Trích sách Đàm tẩu]
Tiết Đạo Hành
Đời Tùy, Lại bộ thị lang (quan phó của bộ Lại, bộ coi việc tuyển bổ quan lại) Tiết Đạo Hành có lần đến chơi chùa Khai Thiện ở núi Chung Sơn, hỏi một chú tiểu: "Kim Cương (vị thần hộ pháp cầm chày kim cương, tượng thường có vẻ dữ tợn) vì sao trợn mắt? Bồ Tát (bậc tu hành đã giác ngộ, nguyện ở lại cứu độ chúng sinh) vì sao cúi mày?" Chú tiểu đáp: "Kim Cương trợn mắt là để hàng phục tứ ma (bốn loại ma theo nhà Phật: ma phiền não, ma thân xác, ma chết và ma cõi trời). Bồ Tát cúi mày là để thương xót chúng sinh trong lục đạo (sáu cõi luân hồi: trời, người, a-tu-la, súc sinh, quỷ đói, địa ngục)." Đạo Hành ngẩn người, không đáp lại được. [Trích Đàm tẩu]
Tiết Thu
Đời Đường, Tiết Thu làm việc ở phủ Tần vương (tức Lý Thế Dân, sau là Đường Thái Tông). Hịch văn và lộ bố (văn báo tin thắng trận, niêm yết công khai) phần nhiều do Thu viết. Ông đọc ra lời rất nhanh, như thể đã soạn sẵn từ trước; ngồi ngay trên lưng ngựa mà viết xong, chẳng hề phải sửa chữa. [Trích Đàm tân lục]
Trương Hậu Duệ
Trương Hậu Duệ ở Tịnh châu, Thái Tông từng theo ông học sách Xuân Thu Tả thị truyện (sách chép sử thời Xuân Thu, do Tả Khâu Minh soạn). Về sau vua vời ông vào triều, ban yến (?). Khi nói chuyện ngày xưa, vua ung dung hỏi: "Người học trò ngày nay thế nào?" Hậu Duệ đáp: "Xưa Khổng Tử dạy ba nghìn học trò, những người thành đạt chẳng ai được đến tước tử, tước nam (hai bậc tước thấp). Thần giúp đỡ chỉ một người mà người ấy trở thành vua của muôn cỗ xe (tức thiên tử). Tính ra công của thần còn hơn cả bậc thánh xưa." Thái Tông rất vui, liền ban cho năm con ngựa. Về sau Hậu Duệ làm Lễ bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Lễ, coi việc lễ nghi, thi cử), khi mất được chôn theo bên Chiêu Lăng (lăng của Thái Tông). [Trích Đàm tân lục]
Thôi Nhân Sư
Thôi Nhân Sư làm Độ chi lang trung (quan coi việc tính toán thu chi tài chính của nhà nước), có lần đứng trước bệ rồng tâu về số tiền của do Độ chi quản lý, dài mấy nghìn lời mà tay không cầm sổ sách. Thái Tông lấy làm lạ, sai Đỗ Chính Luân cầm sổ, Nhân Sư đọc để đối chiếu, không sai chút nào.
Bộ Hình cho rằng anh em của kẻ phản nghịch bị liên đới chịu tội mà chỉ bị sung làm nô tì nhà quan là nhẹ, muốn đổi thành tội chết. Nhân Sư bàn rằng: "Cha con là tình ruột thịt trời sinh, anh em là cùng chung khí huyết. Giết cha con hắn đã đủ khiến lòng hắn vướng bận; đến thế mà hắn còn chẳng đoái hoài thì còn thương gì anh em? Nếu đã muốn đổi luật, xin hãy bàn bạc cho kỹ." Cuối cùng triều đình theo ý kiến của Nhân Sư. [Trích Đàm tân lục]
Lư Trang Đạo
Lư Trang Đạo người Phạm Dương, thiên hạ gọi họ ông là danh gia, còn ông thì thông minh nhanh trí bậc nhất xưa nay. Cha ông là Lư Ngạn vốn quen biết cũ với Cao Sĩ Liêm. Trang Đạo mồ côi cha từ nhỏ; năm mười hai tuổi, ông đến thăm Sĩ Liêm. Sĩ Liêm vì là con bạn cũ nên mời ngồi. Gặp lúc có người dâng thư, Trang Đạo xem trộm, rồi nói với Sĩ Liêm: "Bài văn này là do Trang Đạo làm." Sĩ Liêm lấy làm lạ, bảo: "Kẻ hậu sinh chớ nói bậy, làm chuyện khinh bạc." Trang Đạo xin đọc thuộc lòng, quả nhiên đọc trôi chảy; lại xin đọc ngược, cũng thuộc. Sĩ Liêm khen ngợi hồi lâu. Trang Đạo bèn quỳ tạ, nói: "Bài văn này thật không phải Trang Đạo làm, vừa rồi đứng bên nhìn trộm mà nhớ được thôi."
Sĩ Liêm lấy văn khác và giấy tờ công văn bảo đọc, ông xem qua một lượt là đọc ngược được ngay; ông lại trình cả những bài văn mình soạn. Sĩ Liêm tâu đủ mọi chuyện lên Thái Tông. Vua cho gọi vào gặp, cho dự thi (?), ông thi đỗ. Năm mười sáu tuổi, ông được bổ làm huyện úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Hà Trì. Làm đủ hai năm, ông dự khoa chế cử (khoa thi do vua đặc biệt mở) và đỗ hạng giáp (hạng cao nhất). Khi vào yết kiến, Thái Tông nói: "Đây là đứa trẻ thông minh của trẫm đấy ư?" Rồi đặc cách bổ làm huyện úy Trường An.
Thái Tông sắp xét duyệt tù nhân, khi ấy Trang Đạo mới hai mươi tuổi. Huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) thấy ông còn trẻ, sợ không làm nổi việc, định cho một viên úy khác thay; Trang Đạo không chịu. Lúc ấy số tù bị giam hơn bốn trăm người, đều phải viết sẵn tờ trình tội trạng từ trước, nhưng Trang Đạo cứ thong thả nhàn rỗi, chẳng xem đến. Huyện lệnh, huyện thừa (quan phó của huyện) lo sợ, nhiều lần nhắc nhở, Trang Đạo vẫn ung dung như thường. Hôm sau, Thái Tông cho gọi tù nhân, Trang Đạo mới thong thả viết tờ trình dâng lên, dẫn các tù nhân vào, rồi đứng trước mặt vua trình bày tội trạng nặng nhẹ, số ngày tháng bị giam của từng người, ứng đối như thần. Thái Tông kinh ngạc khen ngợi, ngay hôm đó phong ông làm Giám sát ngự sử (quan chuyên dò xét, đàn hặc quan lại). [Trích Ngự sử đài ký]
Hứa Kính Tông
Cao Tông đi về phía đông làm lễ phong thiện (lễ tế trời đất trên núi Thái Sơn), Đậu Đức cưỡi ngựa đi theo. Vua hỏi Đức: "Bộc Dương xưa gọi là Đế Khâu (gò của vua), vì sao vậy?" Đức không đáp được. Hứa Kính Tông thúc ngựa lên trước, đáp đúng điều vua hỏi; vua khen hay. Kính Tông lui ra nói với người khác: "Đại thần không thể không có học. Ta vừa thấy Đức không đáp được, trong lòng thật thấy hổ thẹn thay." Đức nghe được, nói: "Người ta ai cũng có chỗ giỏi, có chỗ không giỏi. Ta khéo giữ chỗ vụng của mình, không gượng nói điều mình không biết." Lý Tích nói: "Kính Tông biết nhiều, quả là hay thật; nhưng lời của Đức cũng phải." [Trích Đàm tân lục]
Hồ Sở Tân
Hồ Sở Tân viết văn rất nhanh, mỗi lần đều uống rượu đến ngà ngà rồi mới cầm bút. Mỗi lần Cao Tông sai ông làm văn, ắt dùng chén vàng rót rượu cho ông uống, rồi ban luôn cái chén ấy. [Trích Đàm tân lục]
Bùi Diễm Chi
Bùi Diễm Chi làm Tư hộ (quan coi hộ tịch, ruộng đất, thuế khóa của một châu) ở Đồng châu, tuổi mới hai mươi, chỉ lo vui chơi, chẳng hề ngó đến giấy tờ án từ. Thứ sử là Tiều quốc công Lý Sùng Nghĩa lấy làm lạ, hỏi viên hộ tá (viên chức giúp việc cho Tư hộ). Viên ấy đáp: "Ngài Tư hộ là con nhà quan to, e là không quen viết phán (văn bản xét xử, quyết định công việc)." Mấy ngày sau, Sùng Nghĩa bảo Diễm Chi: "Công việc ở Đồng châu vốn nhiều, ty Tư hộ lại càng nhiều. Sao ông không xin một chức quan ở kinh, đừng ở lì ty này nữa?" Diễm Chi chỉ dạ dạ.
Lại mấy ngày nữa, việc trong ty dồn đống, mọi người bàn tán sau lưng, cho rằng Diễm Chi không biết chữ, chỉ biết rong chơi. Hôm khác, Sùng Nghĩa gọi ông đến, nghiêm mặt nói thẳng rằng sẽ tâu xin cách chức. Diễm Chi đi ra, hỏi viên tá: "Văn án có bao nhiêu?" Đáp: "Việc gấp có hơn hai trăm." Diễm Chi nói: "Có gì nhiều đâu mà ép người như vậy." Ông sai nối thêm mười tờ giấy vào sau mỗi án, lại sai năm sáu người lo mài mực, chấm bút; những người xung quanh chỉ miễn cưỡng vâng dạ. Diễm Chi chẳng để tâm (?), bảo người giữ án nói sơ qua ý chính từng việc, rồi tựa cột mà xử. Lời lẽ tung hoành, văn chương rực rỡ, tay không ngừng viết, chữ rơi xuống như bay. Quan lại cả châu kéo đến xem đông như bức tường, tiếng kinh ngạc khen ngợi không dứt.
Án đưa đến Sùng Nghĩa, lúc đầu Sùng Nghĩa nói: "Tư hộ cũng biết viết phán ư?" Viên hộ tá thưa: "Ngài Tư hộ là tay bút rất cao." Sùng Nghĩa vẫn chưa lấy làm lạ. Đến khi xem bốn năm mươi án, thấy văn từ càng lúc càng tinh tế, Sùng Nghĩa sợ hãi hổ thẹn, cho gọi Diễm Chi, bước xuống thềm tạ lỗi: "Văn tài của ông như thế, sao nỡ giấu mũi nhọn (giấu tài), khiến kẻ hèn này mắc lỗi?" Ngày hôm ấy, tiếng tăm ông vang khắp một châu; mấy ngày sau truyền đến kinh đô, rồi chẳng bao lâu ông được cất nhắc làm Tư hộ ở Hùng châu (?). [Trích Ngự sử đài ký]
Tô Đĩnh
Tô Đĩnh thông minh hơn người, mỗi ngày đọc thuộc mấy nghìn chữ. Tuy nhớ giỏi như thần, nhưng cha ông là Tô Côi dạy dỗ hết sức nghiêm khắc, thường bắt ông mặc áo vải xanh, nằm sấp dưới gầm giường, chìa ống chân ra chịu roi. Đến khi lớn, ông học rộng văn hay, đứng đầu một thời; tính phóng khoáng, thích rượu.
Khi Huyền Tông đã dẹp yên loạn trong cung, sắp thảo chế thư (chiếu chỉ của vua), rất khó tìm được người viết, bèn quay sang hỏi Côi: "Ai có thể viết chiếu? Khanh thử nghĩ giúp trẫm." Côi tâu: "Thần không biết ai khác, chỉ có con trai thần là Đĩnh rất nhanh nhạy, có thể sai bảo được. Nhưng nó thích rượu, nếu may mà không say thì đủ làm xong việc." Vua lập tức sai gọi đến. Khi đến, rượu đêm trước vẫn chưa tỉnh, ông chỉ lạy múa qua loa theo nghi lễ, rồi nôn mửa ngay dưới điện. Vua sai hoạn quan đỡ ông nằm trước mặt vua, chính vua kéo chăn đắp cho. Khi tỉnh dậy, ông được trao giấy bút, viết xong ngay tức khắc, tài văn tung hoành, lời lẽ điển nhã mà phong phú. Vua rất mừng, vỗ lưng ông nói: "Biết con không ai bằng cha, quả có thế ư!" Từ đó vua coi trọng, đã để ý giao cho việc lớn.
Vi Tự Lập được phong Trung thư lệnh (quan đứng đầu Trung thư tỉnh, cơ quan soạn thảo chiếu lệnh), Côi ký giấy bổ nhiệm, Đĩnh soạn lời văn, Tiết Tắc viết chữ; người đương thời gọi là "ba cái tuyệt".
Khi Đĩnh vừa mới biết nói, có viên Kinh Triệu doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô) ghé thăm Côi, Côi bảo Đĩnh làm thơ vịnh chữ "Doãn". Đĩnh liền đọc: "Như chữ Sửu tuy có chân, như chữ Giáp chẳng trọn thân; gặp chữ Quân thì không miệng, biết chữ Y thiếu chữ Nhân." (Đây là câu đố chữ: chữ "Doãn" giống chữ "Sửu" nhưng có nét chân thòng xuống, giống chữ "Giáp" mà không đủ thân, là chữ "Quân" bỏ phần chữ "Khẩu" — nghĩa là miệng — ở dưới, là chữ "Y" bớt bộ "Nhân" — nghĩa là người — ở bên.)
Côi với đạo sĩ Chu Ngạn Vân ở quán Đông Minh vốn qua lại với nhau. Có lúc Chu muốn dựng bia cho thầy mình, nói với Côi: "Muốn thành chí nguyện của tôi, chẳng qua chỉ phiền đến các con của tướng công: Ngũ lang (cậu thứ năm) soạn văn, Lục lang (cậu thứ sáu) viết chữ, Thất lang (cậu thứ bảy) lo đá." Côi cười lớn, miệng không nói gì mà lòng phục sự khéo léo (?) của Chu. Các con của Côi: Đĩnh là thứ năm, Sân là thứ sáu, Băng là thứ bảy; Sân giỏi lối chữ bát phân (một kiểu chữ lệ cổ). [Trích Minh Hoàng tạp lục]
Vương Cự
Vương Cự người Giáng châu, trong niên hiệu Khai Nguyên làm Trung thư xá nhân (quan chuyên thảo chiếu chỉ). Trước đó, năm vị vương ra lập phủ riêng, cùng ngày nhận sách phong; quan phụ trách quên soạn văn sách phong, đến khi trăm quan đã đứng vào hàng mới biết thiếu lễ. Cự gọi năm viên tiểu lại, mỗi người cầm một cây bút, ông đọc miệng để họ chia nhau chép, chỉ một lúc là xong cả. [Trích Chích ngôn]
Lý Bạch
Trong niên hiệu Khai Nguyên, Lý Hàn lâm Bạch (Lý Bạch, khi ấy làm quan ở viện Hàn lâm) vâng chiếu thảo bài tựa "Sen trắng nở" và mười bài cung từ (thơ về đời sống trong cung). Lúc ấy ông đang say mềm, hoạn quan lấy nước lạnh dội vào, ông hơi tỉnh, liền đòi bút ngay trước mặt vua, vung bút một lượt, văn không phải sửa chữ nào. [Trích Chích ngôn]
Liễu Phương
Lý Ấu Kỳ trong niên hiệu Khai Nguyên đem tài văn chương đến cầu cạnh Liễu Phương, có lần đọc cho Phương nghe một bài thơ trăm vần. Phương đã nhớ thầm, liền đề lên vách, không sai một chữ, rồi bảo Ấu Kỳ: "Đây là thơ của ta." Ấu Kỳ hết sức kinh ngạc, mặt lộ vẻ bất bình. Hồi lâu Phương mới thong thả nói: "Đùa ông chút thôi, đây là bài ông vừa đọc." Rồi ông mời Ấu Kỳ đọc tiếp những văn chương mình đã soạn, bài nào nghe một lượt ông cũng chép lại được. [Trích Thượng thư cố thực]
Vương Tảo
Vương Tảo và Vương Tố, đầu niên hiệu Trinh Nguyên cùng đi thi, nổi tiếng ngang nhau, lại đều đứng thứ mười bốn trong họ, thường cùng nhau qua lại; hai nhà thân thiết như một, đều gọi là "Thập tứ lang" (cậu thứ mười bốn). Có người hỏi: "Là Tảo hay Tố vậy?" (?) [Trích Truyền tải]
Hàn Dũ
Lý Tố làm quan đứng đầu Hà Nam thay cho ông Đỗ Kiêm. Khi ấy Hàn Dũ (sau làm Lại bộ thị lang) đang làm huyện lệnh Hà Nam, được bổ làm Chức phương viên ngoại lang (quan thuộc bộ Binh, coi bản đồ, địa giới), về triều. Có người hỏi chính sự trước và sau ở đó ra sao, ông đáp: "Đem Kiêm mà so với Tố." (Chơi chữ: "kiêm" đồng âm với loại lụa dệt sợi kép, "tố" là lụa trắng trơn; ý nói người trước hơn người sau.) [Trích Truyền tải]
Lý Trình
Khi tướng quốc Lý Trình cầm quyền, Nghiêm Mô và Nghiêm Hưu đều làm quan ở Nam tỉnh (tức Thượng thư tỉnh). Chức huyện lệnh Vạn Niên còn khuyết, nhiều người gửi gắm (cho họ). Lý nói: "Hai năm không biết Mô." (?) [Trích Truyền tải]
Lý Cát Phủ
Hiến Tông đã tự xem xét chính sự lâu năm, chợt hỏi Kinh Triệu doãn có mấy viên. Tướng công Lý Cát Phủ đáp: "Kinh Triệu doãn có ba viên: một viên Đại doãn, hai viên Thiếu doãn." Người ta cho là đáp khéo. [Trích Quốc sử bổ]
Vương Sinh
Có người hỏi Vương Sinh ở núi La Phù: "Làm chính sự khó hay dễ?" Ông đáp: "Giản dị thì dễ." Lại hỏi: "Đạo Nho và đạo Phật giống hay khác?" Ông đáp: "… thì giống." (?) [Trích Quốc sử bổ]
Tân Khâu Độ
Năm Nguyên Hòa thứ mười lăm, Tân Khâu Độ, (Lý?) Thư và Đỗ Nguyên Dĩnh cùng lúc làm Di bổ (Thập di và Bổ khuyết, các quan chuyên can gián, nhặt lỗi sót cho vua). Viên lệnh sử (thư lại) chia việc theo lệ cũ, chỉ nêu họ, nói: "Khâu, Đỗ phải vào." (?) [Trích Truyền tải]
Ôn Đình Quân
Thời Hội Xương phá bỏ chùa chiền, triều đình chia sai các ngự sử đi kiểm tra các chùa bị bỏ trong thiên hạ và thu gom tượng Phật bằng vàng bạc. Có một viên Giám sát họ Tô, không nhớ tên, đi tuần kiểm các chùa ở hai bên phố kinh thành, thấy tượng Phật bằng bạc cao dưới một thước thì phần nhiều giấu vào tay áo mang về; người ta gọi y là "Tô khiêng Phật". Có người hỏi Ôn Đình Quân nên đặt vế gì đối lại cho hay, ông đáp ngay: "Không gì hơn được 'Mật đà tăng'." ("Mật đà tăng" là tên một vị thuốc, nhưng chữ nghĩa lại như "nhà sư Mật Đà", đối chọi với "Tô khiêng Phật".) [Trích Thượng thư cố thực]
Liễu Công Quyền
Liễu Công Quyền dưới triều Vũ Tông làm việc trong nội đình. Có lần vua giận một cung tần, lâu sau lại cho gọi đến, rồi bảo Công Quyền: "Trẫm trách người này, nhưng nếu được học sĩ làm cho một bài thì sẽ nguôi giận." Vua chỉ mấy chục tờ giấy Thục (giấy quý làm ở đất Thục) trước mặt mà trao cho ông. Công Quyền chẳng cần ngẫm nghĩ, làm xong ngay một bài tuyệt cú (thơ bốn câu):
"Chẳng ngờ thuở trước trái ơn vua,
Cam phận quạnh hiu giữ Trường Môn (cung lạnh, nơi người phi tần thất sủng phải ở);
Sáng nay lại được quân vương đoái,
Trở vào Tiêu phòng (cung của hậu phi được sủng ái) lau vệt lệ."
Vua rất vui, ban cho hai trăm tấm gấm lụa, sai cung nhân ấy đến trước mặt lạy tạ ông. [Trích Chích ngôn]
Quyền Đức Dư
Thừa tướng Quyền Đức Dư điều gì cũng từng nghe biết, lại giỏi sưu từ (lời nói ẩn ý, kiểu nói đố). Có lần ông gặp Lý Nhị Thập Lục (người họ Lý, thứ hai mươi sáu trong họ) trên lưng ngựa, hai người dùng sưu từ hỏi đáp nhau, người nghe chẳng ai hiểu họ nói gì. Có người hỏi: "Sưu từ là gì?" Ông đáp: "Là lời nói giấu ý thôi. Sách Luận Ngữ chẳng nói 'người ta giấu sao được, người ta giấu sao được' đó sao? Chính là nói điều ấy." [Trích Gia thoại lục]
Đông Phương Sóc
Hán Vũ Đế từng dùng lời ẩn ý để gọi Đông Phương Sóc. Lúc ấy vườn Thượng Lâm dâng táo, vua lấy gậy gõ vào lan can điện trước cung Vị Ương, nói: "Sất sất, tiên sinh, thúc thúc." Sóc đến, thưa: "Vườn Thượng Lâm dâng bốn mươi chín quả táo phải không?" Ấy là Sóc thấy vua lấy gậy gõ vào lan can: hai khúc gỗ, mà hai chữ "Mộc" (gỗ) ghép lại là chữ "Lâm" (rừng, tức vườn Thượng Lâm); "thúc thúc" chồng lên nhau là chữ "Táo"; "sất sất" là bốn mươi chín (mỗi chữ "sất" có chữ "thất" — số bảy — bên trong, bảy nhân bảy là bốn mươi chín). [Trích Đông Phương Sóc truyện]
Lại một chuyện khác
Đông Phương Sóc thường cùng Quách xá nhân (viên quan hầu cận họ Quách) chơi xạ phúc (trò đoán vật bị úp kín, hay đố đoán) trước mặt vua. Quách nói: "Thần xin hỏi Sóc một chuyện; Sóc đoán được, thần xin chịu đánh một trăm roi; Sóc bí, thần được ban lụa." Rồi đố: "Có khách đến từ phương đông, vừa ca hát vừa đi, chẳng theo cửa mà vào, vượt qua tường nhà ta, chơi đùa giữa sân, lên vào điện đường; đập nó bôm bốp, chết la liệt; đánh nhau mà chết, chủ nhân bị thương. Đó là vật gì?" Sóc đáp: "Mỏ dài thân nhỏ, ngày trốn đêm đi, thích thịt ghét khói (?), thường bị tay vỗ; thần Sóc ngu dốt, gọi nó là con muỗi. Xá nhân bí lời, phải cởi quần chịu đòn." [Trích Đông Phương Sóc truyện]
Lý Bưu
Hiếu Văn hoàng đế nhà Hậu Ngụy có lần mở yến ở điện đãi quần thần. Rượu say vui hết mức, vua nâng chén mời quần thần và các thân vương, nói: "Ba ba nằm ngang, hai hai đứng dọc, ai giải được câu đố này thì ban cho chén vàng." Ngự sử trung úy (quan đứng đầu đài Ngự sử) Lý Bưu nói: "Bà già bán rượu rót vào vò, gã đồ tể cắt thịt với cân ngang bằng." Thượng thư tả thừa (quan phụ tá ở Thượng thư tỉnh) Chân Sâm nói: "Người đất Ngô bơi nước tự khoe là khéo, đứa trẻ làm trò tung tay áo giữa không trung." Bành Thành vương Nguyên Hiệp nói: "Thần nghĩ ra, đó là chữ 'Tập'." (Câu đố tả hình chữ "Tập", gồm các nét ngang, nét dọc xếp đôi; các câu đáp của Bưu và Sâm cũng đều ngầm chỉ chữ ấy.) Cao Tổ liền ban chén vàng cho Bưu. Triều đình phục Bưu thông minh hiểu biết, còn Chân Sâm họa theo cũng nhanh. [Trích Lạc Dương già lam ký]
Ban Mông
Đời Đường, khi Thái bảo tướng công Lệnh Hồ Đào ra trấn giữ Hoài Nam, viên chi sứ (quan phụ tá của tiết độ sứ) Ban Mông cùng các tòng sự (quan thuộc) đi dạo hành lang phía tây chùa Đại Minh, chợt thấy trên vách phía trước có đề:
"Một người đường đường, hai vầng sáng cùng chiếu, suối sâu một thước một, bỏ chấm (?) bên chữ Băng, hai người liền nhau, chẳng thiếu một bên, ba xà bốn cột lửa bày ra, bỏ đi hai móc hai chữ Nhật vẹn toàn."
Các khách trong mạc phủ xem, đứng lại hồi lâu mà chẳng ai giải được. Riêng Ban Mông nói: "'Một người' há chẳng phải chữ 'Đại' (lớn)? 'Hai vầng sáng' là mặt trời và mặt trăng, há chẳng phải chữ 'Minh' (sáng)? 'Một thước một' là mười một tấc, há chẳng phải chữ 'Tự' (chùa, chữ này gồm chữ 'mười', chữ 'một' và chữ 'tấc')? Bỏ chấm bên chữ 'Băng' là chữ 'Thủy' (nước); 'hai người liền nhau' là chữ 'Thiên' (trời); 'chẳng thiếu một bên' là chữ 'Hạ' (dưới); 'ba xà bốn cột mà lửa bày ra' là chữ 'Vô' (không); 'hai chữ Nhật bỏ hai móc' là chữ 'Tỉ' (sánh). Há chẳng phải là 'Nước chùa Đại Minh, thiên hạ không gì sánh bằng' đó sao?"
Mọi người đều vui vẻ nói: "Cái tài như chuyện giải câu đố 'lụa vàng' ngày xưa thì có khác gì!" (Điển tích: Dương Tu giải được câu đố chữ khắc trên bia, mở đầu bằng hai chữ "lụa vàng", nhanh hơn Tào Tháo.) Họ khen ngợi suốt cả ngày. Hỏi một vị sư già, sư nói: "Mấy năm trước có người khách đến chơi một mình, đề xong rồi đi, không nói tên họ." [Trích Quế uyển tùng đàm]
Ấu mẫn
Trần Nguyên Phương
Cuối đời Hán, Trần Thái Khâu (Trần Thực, từng làm quan đứng đầu huyện Thái Khâu) hẹn với bạn cùng đi; quá giờ hẹn mà bạn không đến, Thái Khâu bỏ đi trước; đi rồi người bạn mới tới. Con ông là Nguyên Phương, khi ấy bảy tuổi, đang chơi ngoài cửa. Khách hỏi Nguyên Phương: "Cha cháu có nhà không?" Đáp: "Đợi ông mãi không thấy đến, cha cháu đã đi rồi." Người bạn liền nổi giận: "Thật chẳng phải người! Hẹn người ta cùng đi lại bỏ mà đi trước." Nguyên Phương nói: "Ông hẹn với cha cháu vào giữa trưa, quá giờ Thân (khoảng ba đến năm giờ chiều) mà không đến, thế là không giữ chữ tín; trước mặt con mà mắng cha, thế là vô lễ." Người bạn hổ thẹn, xuống xe kéo tay cậu, Nguyên Phương bèn đi vào cửa, không ngoảnh lại. [Trích Thương Vân tiểu thuyết]
Tôn Sách (?)
Tôn Sách (?) nước Ngô năm mười bốn tuổi, ở Thọ Dương đến thăm Viên Thuật. Vừa đến nơi thì chợt Lưu Dự châu Bị (Lưu Bị, khi ấy làm thứ sử Dự châu) cũng tới, Tôn liền xin cáo về. Viên Thuật hỏi: "Lưu Dự châu thì có liên can gì đến cậu?" Đáp: "Không phải vậy, anh hùng vốn kỵ nhau." Rồi lập tức đi ra, xuống bằng thềm phía đông; còn Lưu Bị lên từ thềm phía tây, chỉ ngoảnh lại nhìn dáng đi của họ Tôn, gần như không bước tiếp được nữa. [Trích Ngữ lâm]
Chung Dục
Chung Dục và Chung Hội lúc nhỏ đã có tiếng tốt. Năm mười ba tuổi, Ngụy Văn Đế nghe tiếng, nói với cha họ là Chung Do: "Hãy cho hai con khanh đến." Vua bèn ra lệnh cho vào yết kiến. Mặt Dục đổ mồ hôi, vua hỏi: "Mặt khanh sao lại ra mồ hôi?" Dục đáp: "Run run sợ sợ, mồ hôi chảy ra như nước tương." Vua lại hỏi Hội: "Khanh sao lại không ra mồ hôi?" Hội đáp: "Run run rẩy rẩy, mồ hôi không dám ra."
Lại có lần gặp lúc cha ngủ trưa, hai anh em cùng lấy trộm rượu thuốc uống. Người cha lúc ấy đã tỉnh, bèn giả ngủ để xem. Dục lạy rồi mới uống, còn Hội uống mà không lạy. Sau đó cha hỏi, Dục nói: "Rượu là để làm trọn lễ, nên không dám không lạy." Lại hỏi Hội sao không lạy, Hội nói: "Ăn trộm vốn đã chẳng phải lễ, cho nên không lạy." [Trích Tiểu thuyết]
Tôn Tề Do
Hai anh em Tôn Tề Do và Tôn Tề Trang lúc nhỏ đến thăm ông Dữu. Ông hỏi Tề Do tên chữ là gì, đáp: "Tề Do." Ông hỏi: "Muốn sánh ngang (chữ 'tề' nghĩa là ngang bằng) với ai?" Đáp: "Sánh với Hứa Do (ẩn sĩ đời vua Nghiêu, từ chối không nhận ngôi vua)." Lại hỏi Tề Trang tên chữ là gì, đáp: "Tề Trang." Ông hỏi: "Muốn sánh với ai?" Đáp: "Sánh với Trang Chu (Trang Tử, nhà tư tưởng Đạo gia)." Ông hỏi: "Sao không ngưỡng mộ Trọng Ni (Khổng Tử) mà lại ngưỡng mộ Trang Chu?" Đáp: "Bậc thánh nhân sinh ra đã biết, nên khó mà theo kịp." Ông Dữu rất thích câu trả lời của cậu bé. [Trích Thế thuyết tân ngữ]
Lục Tú
Đông Bình vương Lục Sĩ đời Hậu Ngụy, người đất Đại, thông minh, có tài mưu lược. Con ông là Lục Phức có phong thái của cha; Cao Tông (?) gặp thì khen ngợi, nói với triều thần: "Ta thường khen cha nó trí tuệ lớn hơn cả thân hình, đứa này còn hơn cả cha." Phức làm thứ sử Tương châu, rồi thăng làm Thái bộc (quan coi xe ngựa của vua). Con Phức là Lục Tú, năm chín tuổi; Phức bảo con: "Ông nội con là Đông Bình vương có mười hai người con trai, ta là con trưởng dòng chính, nối giữ cơ nghiệp nhà. Nay ta đã già, giao lại cho con, một đứa trẻ thơ, liệu có kham nổi làm người đứng đầu dòng họ Lục chăng?" Tú đáp: "Nếu chẳng phải đấu sức thì lo gì chuyện còn trẻ con." Phức lấy làm lạ, lập Tú làm con nối dòng. [Trích Đàm tẩu]
Vương Huyến
Đời Tống (thuộc Nam triều), Vương Cảnh Văn là con của Vương Tăng Lãng, phong thái đẹp đẽ, giỏi ăn nói, cùng với Tạ Trang, Trương Sướng, Hà Yển đều nổi danh. Cảnh Văn vốn tên là Úc, trùng tên với Minh Đế nên người ta gọi bằng tên chữ. Con trưởng là Huyến, năm năm sáu tuổi đã nhanh trí; ông ngoại là Hà Thượng Chi rất quý, cho là khác thường.
Có lần ông dạy cháu đọc Luận Ngữ, đến câu "Úc úc hồ văn tai" (rực rỡ thay văn chương), nhân đó đùa: "Có thể đổi thành 'Gia gia hồ văn tai' được không?" (Ông đùa vì chữ "Úc" là tên cha cậu, còn "gia gia" nghĩa là cha.) Huyến đáp ngay: "Tên của bậc bề trên sao có thể đem ra đùa? Thế thì cũng có thể đọc thành 'Thảo ông phong tất cữu' được." Luận Ngữ có câu: "Gió thổi trên cỏ, cỏ ắt rạp xuống (chữ 'rạp' là 'yển')", mà Yển là con của Thượng Chi. (Huyến đổi chữ "thượng" — trùng tên ông ngoại — thành "ông", đổi chữ "yển" — trùng tên cậu — thành "cữu" là cậu, để đáp trả đúng kiểu.) Huyến mất khi đang làm Bí thư thừa (quan phó coi kho sách của triều đình). [Trích Đàm tẩu]
Tiêu Dao Hân
Khúc Giang công Tiêu Dao Hân đời Nam Tề từ nhỏ đã có thần thái và tài cán. Khi còn bé, có một đứa trẻ hầu cận dùng ná bắn chim bay, phát nào chim cũng rơi. Dao Hân bảo nó: "Trò chơi có biết bao nhiêu thứ, sao lại vội bắn con chim này? Chim tự bay lượn trên mây, có liên can gì đến việc của người?" Đứa trẻ cảm động, suốt đời không cầm ná nữa. Khi ấy Dao Hân mười một tuổi. Người trong giới sĩ phu lẫn dân thường nhiều người đua nhau chơi trò này; lời Dao Hân vừa nói ra, trong vòng một tháng đã truyền khắp xa gần, người nghe được đều thôi không làm nữa. [Trích Đàm tẩu]
Con nhà họ Phòng
Đời Đường, Vi Trắc bị bệnh, thượng thư Phòng Quản sai con em trong nhà đến thăm. Được mời vào tận buồng ngủ, chỗ nào đi qua cũng trải thảm nệm. Người con nhà họ Phòng chỉ mang bít tất mà bước lên thềm, các tì nữ đều cười. Cả triều cho rằng nhà họ Vi sang trọng giàu có, nhà họ Phòng thanh bạch giản dị, cả hai đều là chuyện đáng khen. [Trích Quốc sử]
Trương Tú
Cậu bé họ Trương tên là Tú, con của Trương Thẩm Tố. Năm Khai Nguyên thứ hai mươi hai, Tú giết Điện trung thị ngự sử (quan ngự sử giữ phép tắc trong điện) Dương Vạn Khoảnh ngay dưới cổng cung, để báo thù cho cha. Trước đó, Thẩm Tố nhận hối lộ, việc bị phát giác, có chiếu sai Vạn Khoảnh tra xét. Vạn Khoảnh tra xét Thẩm Tố quá tay, ghép tội nặng hơn thực, nên Thẩm Tố bị giết, gia quyến bị đày ra biên giới. Tú gặp dịp ân xá nên được trở về. Khi ấy Tú chưa đến tuổi thành niên, bèn trả mối thù cũ, cùng em là Trương Hoàng tự tay chém chết Vạn Khoảnh ngay trong kinh thành; người nghe đều kinh hãi.
Vua khen lòng hiếu của Tú, định tha; nhưng quan phụ trách lấy cớ tự tiện giết người mà cãi lại, Tú bị khép tội chết. Người đương thời thương xót, đắp nhiều ngôi mộ giả ở núi Mang để người ngoài không biết đâu là mộ thật, vì sợ họ Dương đào lên. Cố Vân, nguyên Ngu bộ viên ngoại lang (quan thuộc bộ Công, coi núi rừng, đầm hồ), làm bài văn tế rằng: "Phạm phép để báo thù, thật khó thoát khỏi hình luật; quên thân để giữ hiếu, quả hợp với kinh Lễ. Vả lại từ xưa đến nay, ai mà chẳng chết; chết được đúng chỗ rồi, còn gì phải hận đâu!" [Trích Cố Vân văn tập]
Hồn Giam
Thái sư Hồn Giam năm mười một tuổi theo cha là Hồn Thích Chi đi trấn giữ biên giới mùa đông. Tiết độ sứ (quan cai quản quân sự và chính sự một vùng biên) Sóc Phương là Trương Tề Khâu đùa hỏi: "Có mang vú nuôi theo không?" Ngay năm ấy, Giam lập được công khiêu đãng (công xông pha phá trận); hai năm sau, ông đánh lấy thành Thạch Bảo, thu phục đảo Long Câu, đều có chiến công lạ. [Trích Quốc sử bổ]
Thái Bình quảng ký, quyển 174
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư do vua sai biên soạn, xét định)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video