Thái Bình quảng ký, quyển một trăm bảy mươi lăm
Trẻ nhỏ thông minh sớm
Giả Quỳ, Lý Bách Dược, Vương Bột
Nguyên Gia, con trai Mao Tuấn, Tô Đĩnh
Lưu Yến, Lâm Kiệt, Cao Định
Lý Đức Dụ, Bạch Cư Dị, Thôi (tên bị khuyết) (?)
Lý Kỳ, Lưu thần đồng, Lộ Đức Diên
Vi Trang
Giả Quỳ
Đời Hán, Giả Quỳ mới năm tuổi đã sáng dạ hơn người. Chị của Quỳ là vợ Hàn Dao. Lấy Dao mà không có con nối dõi nên bà trở về nhà, cũng được khen là người giữ tiết hạnh và sáng suốt. Bà nghe học trò trong xóm đọc sách, ngày nào cũng bế Quỳ đứng bên này hàng rào mà nghe. Quỳ lặng lẽ nghe, không nói gì, chị lấy làm mừng.
Năm mười tuổi, Quỳ đã đọc thuộc lòng Lục kinh (sáu bộ kinh điển của Nho giáo: Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân Thu). Chị bảo Quỳ: "Nhà ta nghèo khó, chưa từng có người học thức nào đến cửa. Sao em biết trong thiên hạ có Tam phần Ngũ điển (tên gọi chung các sách cổ xưa nhất, chép việc các vua thời thượng cổ), lại đọc không sót câu nào?" Quỳ đáp: "Em nhớ ngày trước chị bế em ra dưới hàng rào nghe nhà hàng xóm đọc sách, nay muôn câu không sót một."
Quỳ bèn lột vỏ cây dâu trong sân làm giấy, có khi viết lên cánh cửa, lên bình phong, vừa đọc vừa ghi nhớ. Được một năm thì thông suốt hết các kinh. Học trò kéo đến học, không quản xa muôn dặm, có người địu cả con cháu theo, ở trọ bên cổng nhà. Quỳ đều đọc miệng truyền kinh cho họ. Thóc người ta biếu tặng chất đầy kho. Có người nói: "Của cải Giả Quỳ không phải nhờ sức cày ruộng mà có, mà nhờ đọc kinh đến mỏi miệng." Người đời gọi đó là "cày bằng lưỡi". [Trích từ Thập di ký của Vương Tử Niên]
Lý Bách Dược
Đời Đường, Lý Bách Dược bảy tuổi đã biết làm văn. Lục Nghệ, giữ chức Trung thư xá nhân (quan ở sảnh Trung thư, chuyên soạn thảo chiếu lệnh của vua) nước Tề, có lần dự tiệc ở nhà Lý Đức Lâm, cha của Bách Dược. Trong tiệc có người bàn về văn của Từ Lăng, trong đó có câu "gặt lúa ở Lang Gia". Khách trong tiệc đều cho là không có chuyện ấy. Bách Dược bước lên thưa: "Sách truyện có chép 'người nước Vũ cày ruộng lúa', lời chú giải nói nước Vũ ở huyện Khai Dương thuộc Lang Gia." Mọi người đều kinh ngạc và vui mừng, nói: "Đứa trẻ này đúng là thần đồng."
Bách Dược lúc nhỏ hay đau ốm, bà nội nhân đó đặt tên là Bách Dược (nghĩa là "trăm thứ thuốc"). Ông là con của một danh thần, tài năng và đức hạnh nối được nghiệp cha, các bậc danh sĩ khắp nơi ai cũng tôn kính, ngưỡng mộ. Văn tứ của ông sâu lắng, đặc biệt giỏi thơ ngũ ngôn (thơ mỗi câu năm chữ). Đến cả trẻ đốn củi, trẻ chăn trâu cũng ngâm đọc thơ ông.
Đến khi "treo xe" xin về hưu (tức thôi làm quan về nghỉ), ông vui vẻ thảnh thơi, đào đất đắp núi giả, uống rượu làm văn, chuyện trò với khách, để thỏa chí bình sinh. Ông thọ tám mươi lăm tuổi. Trước đó ông có họa bài "Đế kinh thiên" của vua Thái Tông. Vua viết tay một tờ chiếu rằng: "Sao thân khanh đã già mà tài lại mạnh, tuổi đã cao mà ý lại mới đến thế?" Con ông là An Kỳ, cuối niên hiệu Vĩnh Huy được thăng Trung thư xá nhân. Ba đời nhà ông đều giữ việc soạn chế cáo (văn bản ban bố mệnh lệnh của vua). Cháu của An Kỳ là Hy Trọng cũng làm quan ở sảnh Trung thư. [Trích từ Đàm tân lục]
Vương Bột
Vương Bột, tự là Tử An, sáu tuổi đã biết làm văn, tài hoa thanh nhã tuôn trào, nghĩ ý không chút vấp váp. Năm mười ba tuổi, ông đi thăm cha, đến Giang Tây, gặp (?) lúc quan soái (vị quan đứng đầu trấn) mở tiệc ở gác Đằng Vương. Bấy giờ trong phủ quan soái có người con rể giỏi văn chương. Quan soái muốn khoe tài con rể với khách khứa, bèn sai người ấy soạn sẵn từ trước bài "Đằng Vương các tự" (bài văn tựa về gác Đằng Vương), đợi khách họp đủ thì đưa ra, làm như vừa viết ngay trong tiệc.
Đến khi tiệc họp (?), quả nhiên quan soái đưa giấy mời các khách viết. Các khách đều từ chối, lần lượt đến lượt Bột thì Bột nhận ngay. Quan soái đã bị trái ý, lại giận cậu không biết nhường, bèn sai người đứng rình lúc cậu hạ bút. Lần đầu người ấy báo lại câu: "Nam Xương là quận cũ, Hồng Đô là phủ mới." Quan soái nói: "Câu này cũng chỉ là lời quen thuộc của ông đồ già thôi." Lần sau báo câu: "Sao chia Dực Chẩn, đất giáp Hành Lư" (nghĩa là: vùng đất này ứng với hai chòm sao Dực và Chẩn trên trời — theo thuyết phân dã của thiên văn cổ, mỗi vùng đất ứng với một chòm sao; đất thì liền với núi Hành Sơn và núi Lư Sơn). Quan soái trầm ngâm hồi lâu, đến nỗi bóng nắng dịch đi. Lần sau nữa báo câu: "Ráng chiều cùng cánh cò lẻ bay song song, nước thu với trời cao chung một màu." Quan soái nói: "Câu này thì bất hủ rồi." [Trích từ Trích ngôn]
Nguyên Gia
Nguyên Gia lúc nhỏ thông minh tuấn tú. Cậu có thể tay trái vẽ hình tròn, tay phải vẽ hình vuông, miệng đọc kinh sử, mắt đếm đàn dê, đồng thời làm xong một bài thơ bốn mươi chữ, chân lại viết một bài tuyệt cú ngũ ngôn (thơ bốn câu, mỗi câu năm chữ). Sáu việc cùng làm một lúc, người đời gọi là "đồng tử thần tiên". [Trích từ Triều dã thiêm tái]
Con trai Mao Tuấn
Mao Tuấn, người Tịnh Châu, sinh được một con trai. Đứa bé mới bốn tuổi, Võ Tắc Thiên cho gọi vào cung, thử viết chữ trong sách Thiên tự văn (sách dạy chữ gồm một nghìn chữ không trùng nhau), cậu đều viết thuộc lòng được cả. Bà ban cho quần áo rồi cho về. Người ta đều cho rằng có tinh quái nhập vào cậu. Về sau không biết cậu ra sao.
Tô Đĩnh
Tô Côi lúc đầu không biết tài của con là Tô Đĩnh, thường để Đĩnh ở trong chuồng ngựa, làm lẫn với đám người làm thuê. Một hôm có khách đến thăm Côi, ngồi đợi ở sảnh. Đĩnh ôm chổi chạy ngang qua sân, đánh rơi một tờ giấy. Khách nhặt lên xem, thì ra là bài thơ vịnh người Côn Lôn nô (người nô lệ da đen từ phương Nam xa xôi). Lời thơ rằng: "Đầu ngón tay như mười thỏi mực (?), vành tai như hai cái thìa." Khách lấy làm lạ.
Một lúc lâu Côi mới ra, ngồi chuyện trò cùng khách. Sau khi cười nói, khách nhân đó ngâm bài thơ kia và tả hình dáng cậu bé, hỏi Côi đó là ai, chẳng phải là con của vợ lẽ trong họ ông sao. Côi kể hết đầu đuôi. Khách kinh ngạc chúc mừng, xin Côi đối đãi cậu tử tế hơn, thu nhận về nuôi dạy, vì đó ắt sẽ là đứa con giỏi của họ Tô. Từ đó Côi dần gần gũi Đĩnh.
Vừa hay có người dâng cho Côi (một con thỏ) (?), treo dưới mái hiên. Côi bèn gọi Đĩnh đến bảo vịnh. Đĩnh lập tức dâng thơ: "(Thỏ) con chết vì viên đạn cung, đem về treo trên cây sào trúc; thử lấy gương sáng mà soi, có khác gì ngắm (thỏ) trong mặt trăng." (?) Côi vô cùng kinh ngạc, thấy con khác thường, liền đối đãi quan tâm hơn hẳn. Từ đó học vấn của Đĩnh ngày một tiến, văn chương trùm cả một đời. [Trích từ Gian thiên tín ký (?)]
Lưu Yến
Vua (Huyền) Tông ngự trên lầu Cần Chính, bày nhạc lớn, cho diễn đủ trăm trò. Lúc ấy trong Giáo phường (cơ quan quản lý ca múa, nhạc kịch trong cung) có một người là Vương Đại Nương, giỏi đội cây sào dài trăm thước. Trên đầu sào đặt một quả núi bằng gỗ, hình như núi tiên Doanh Châu, Phương Trượng (những núi tiên trong truyền thuyết ở ngoài biển), cho trẻ nhỏ cầm cờ tiết đỏ ra vào trong đó, vừa hát vừa múa không ngừng.
Bấy giờ Lưu Yến nhờ là thần đồng mà được làm Bí thư chính tự (chức quan ở sảnh Bí thư, coi việc hiệu đính, sửa chữ sai trong sách vở của triều đình), mới mười tuổi, hình dạng xấu xí, nhưng thông minh hơn người. Vua cho gọi vào ngồi dưới rèm trên lầu. Quý phi đặt cậu ngồi trên đùi mình, tô phấn kẻ mày cho, lại chải đầu đội khăn cho cậu. Vua hỏi Yến: "Làm chức chính tự (sửa cho đúng chữ), sửa được mấy chữ rồi?" Yến đáp: "Chữ trong thiên hạ đều đúng cả, chỉ có chữ 'bằng' là chưa sửa cho ngay được." (chữ "bằng" nghĩa là bè bạn, hình chữ gồm hai bộ phận nghiêng lệch; câu này ngầm chê bè đảng trong triều chưa ngay thẳng)
Quý phi lại bảo cậu vịnh trò Vương Đại Nương đội sào. Yến ứng khẩu đọc ngay: "Trước lầu trăm trò đua nhau mới lạ, chỉ có cây sào dài là khéo đến mức thần diệu. Ai ngờ người mặc lụa là mà lại khỏe đến thế, vẫn còn chê nhẹ, lại đặt thêm người lên." Vua cùng Quý phi và các phi tần cười vui hồi lâu, tiếng vọng cả ra ngoài. Vua nhân đó sai ban cho cậu tấm hốt bằng ngà (thẻ cầm tay của quan khi chầu vua) và áo bào vàng có hoa văn. [Trích từ Minh Hoàng tạp lục]
Lâm Kiệt
Lâm Kiệt, tự là Trí Chu, từ nhỏ đã thông minh khác thường, nói ra thành văn, giọng trong trẻo cao vút. Năm sáu tuổi, cậu xin dự khoa thi đồng tử (khoa thi dành cho trẻ nhỏ thuộc kinh sách). Lúc ấy cha cậu là Lâm Túc làm đại tướng ở phủ đất Mân, tính thích làm việc thiện, rất ham sưu tầm sách, lại giỏi đánh cờ vây. Các danh sĩ đương thời phần nhiều kết giao với ông. Đến khi có đứa con này, cửa nhà càng thêm rạng rỡ. Quan Liêm sứ (quan thanh tra, giám sát một vùng) là Thị lang Thôi Can nhiều lần cất nhắc ông lên chức, người trong làng đều lấy làm vinh dự.
Năm Kiệt năm tuổi, cha dắt đi chơi, ra đến ngoài cổng (?), đến đàn tế của tiên quân Vương Bá. Cha đùa hỏi: "Con làm (thơ) được chăng?" Kiệt liền đọc ngay: "Khách tiên đã theo đường mây trở về, cỏ cây quanh lò luyện đan đều tàn úa cả. Chẳng biết nghìn năm nữa bao giờ người quay lại, chỉ uổng công người đời nay quét dọn đàn xưa." Cha không ngờ đứa trẻ bé tí mà làm được đến thế. Họ hàng càng kinh ngạc, truyền nhau ngâm đọc, cả làng xôn xao.
Từ đó ngày nào cậu cũng làm bài, chẳng bao lâu đã đầy cả cuộn. Năm sau đem dâng lên Trung thừa Đường Phù. Ông Đường mở cuộn ra xem, ngâm đọc, ai nghe cũng phải khen, liền sai con em đưa cậu vào học viện. Gặp (?) tiết Thất tịch (đêm mồng bảy tháng bảy, tương truyền là đêm Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau), trước nhà làm lễ khất xảo (lễ phụ nữ cầu xin Chức Nữ cho mình được khéo tay), ông nhân đó thử bảo cậu làm thơ khất xảo. Kiệt cầm bút viết: "Thất tịch hôm nay ngắm trời biếc, Khiên Ngưu Chức Nữ qua cầu sông Ngân. Nhà nhà cầu khéo, ngóng trăng thu, xỏ kim hết mấy vạn sợi chỉ hồng." Ông Đường kinh ngạc nói: "Đúng là thần đồng!" Vì thế người trong làng kéo nhau đến xem, chật kín cả cổng ngõ.
Kiệt lại tinh thông đàn, cờ và viết chữ thảo, chữ lệ, tất cả đều tự nhiên mà biết, không nhờ thầy dạy. Ông Đường có lần đánh cờ với khách, có ván thua cả bàn thì sai che lại, không cho ai động vào, rồi gọi cậu bé đến đánh tiếp cho xong. Kiệt thế nào cũng chỉ ra đường đi, tung nước cờ lạ, thường xoay thua thành thắng, khéo léo đến cùng cực, người đương thời cho là có thần giúp.
Về sau cậu lại học làm từ phú, khá nổi tiếng. Có bài phú "Khách tiên vào trong bầu" rằng: "Khách tiên tùy hình mà biến hóa, tiêu dao thả lòng. Ở bên ngoài thì chỉ thấy một cái bầu, vào bên trong thì muôn cảnh đều đủ. Gác bay lầu chồng, chẳng phải cảnh tráng lệ của nhân gian; hoa lạ cây quý, toàn là danh vật ngoài cõi trần."
Năm chín tuổi, cậu đến yết kiến Đại phu Lư Trinh và Thường thị Lê Thực, ai cũng khen thưởng. Rồi ngày ngày được tiếp kiến trong các buổi tiệc (?), Thị ngự Lý Viễn và Chi sứ Triệu Dung đều rất hiểu và quý cậu, không rời một lúc. Cậu họa bài thơ vịnh quả vải của Chi sứ Triệu, có câu rất hay: "Mâm vàng hái xuống xếp quả son, vỏ hồng bóc ra uống nước ngọc." Phó sứ họ Trịnh liền viết "Truyện đứa trẻ lạ", Chế sứ họ Lưu lại viết lời tựa tặng cậu.
Đến năm mười bảy tuổi, cậu mới thu xếp đàn sách, định đi về phía tây (lên kinh dự thi). Chẳng bao lâu, một ngày giữa tháng bảy, trời trong mát, trước nhà học bỗng có hương lạ ngào ngạt, tiếng lạ vang vọng. Người nhà ra xem, thấy một đôi (hạc) kêu vang, lượn trên không rồi sà xuống, lông trắng như tuyết, đỉnh đầu đỏ, quanh quẩn bên sân. Kiệt mừng rỡ bỏ bút nhảy xuống sân, ôm được một con. Cha kinh ngạc, sợ không phải điềm lành, bảo mau thả ra. Giây lát hạc bay ngược lên không mà đi.
Họ hàng, láng giềng nghe chuyện đều đến mừng. Lâm Túc nói: "Nhà ta sách xếp san sát, đây là điềm lành như chuyện chim ngậm cá chiên đến giảng đường vậy." (điển cố: xưa có chim ngậm cá chiên bay đến giảng đường của Dương Chấn, người ta cho là điềm báo ông sẽ làm quan to). Đến tối, Kiệt bỗng mắc bệnh, mấy ngày sau thì mất. Mới biết Kiệt vốn là thần tiên bị đày xuống trần, hồn đã thoát xác theo hạc mà đi. Nếu không thì sao lại mất nhanh đến thế? [Trích từ Mân Xuyên danh sĩ]
Cao Định
Cao Định là con của Trinh công Cao Dĩnh. Ông làm một bộ "Dịch hợp" gồm tám mảnh để vẽ Bát quái (tám quẻ cơ bản trong Kinh Dịch, tượng trưng cho trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm), trên tròn dưới vuông. Ghép tám mảnh lại thì thành quẻ trùng (quẻ sáu vạch, do hai quẻ đơn chồng lên nhau), xoay chuyển thì thành phép diễn (suy ra các biến hóa); xoay bảy lần thì đủ cả sáu mươi tư quẻ, lục giáp (sáu tuần giáp, tức vòng sáu mươi ngày tính theo can chi) và bát tiết (tám tiết lớn trong năm: lập xuân, xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân, lập đông, đông chí). Ông soạn "Ngoại truyện" hai mươi hai thiên.
Tên tục của Định là Đổng Nhị, người đương thời phần nhiều gọi bằng tên tục. Thuở trước, năm bảy tuổi, cậu đọc sách Thượng thư đến thiên "Thang thệ" (lời thề của vua Thang trước khi đem quân đánh vua Kiệt nhà Hạ), hỏi cha: "Sao lại lấy bề tôi mà đánh vua?" Cha đáp: "Là ứng theo ý trời, thuận theo lòng người." Cậu lại hỏi: "'Kẻ nghe lệnh thì được thưởng trước miếu tổ, kẻ không nghe lệnh thì bị giết ở đàn thần đất', như thế sao gọi là thuận lòng người?" Cha không trả lời được. [Trích từ Quốc sử bổ]
Lý Đức Dụ
Lý Đức Dụ thông minh tuấn tú khác thường, vua Hiến Tông quý mến, từng cho ngồi trên đùi. Cha là Lý Cát Phủ thường khoe với các bạn đồng triều về sự lanh lợi, giỏi ăn nói của con. Tể tướng Vũ Nguyên Hành gọi cậu đến hỏi: "Cháu ở nhà thích đọc sách gì?" ý muốn dò xem chí hướng. Đức Dụ không đáp. Hôm sau Nguyên Hành kể lại cho Cát Phủ, nhân đó đùa rằng: "Con ông quả là đứa ngốc lớn đấy (?)."
Cát Phủ về trách con. Đức Dụ nói: "Ông Vũ thân là bậc phò tá nhà vua, không hỏi việc trị nước, điều hòa âm dương (tức giữ cho mọi việc trong thiên hạ được êm thuận), lại đi hỏi đọc sách gì. Chuyện sách vở là việc của nhà Quốc học và bộ Lễ. Lời ông ấy không đúng chỗ, nên con không đáp." Cát Phủ lại đem lời ấy kể với Nguyên Hành, Nguyên Hành rất xấu hổ. Từ đó Đức Dụ nổi tiếng. [Trích từ Bắc mộng tỏa ngôn]
Bạch Cư Dị
Bạch Cư Dị là con của Bạch Quý Canh. Mới sinh, chưa biết nói, cậu đã ngầm nhận ra hai chữ "chi" và "vô". Vú nuôi thử, chỉ đến trăm lần cũng không sai. Cách một ngày thử lại, vẫn như thế. Khi biết nói rồi thì đọc sách chăm chỉ, nhanh nhạy, khác hẳn trẻ khác. Năm, sáu tuổi đã biết thanh vận (thanh điệu và vần dùng trong thơ). Mười lăm tuổi dốc chí vào thơ phú.
Năm hai mươi bảy tuổi, ông đi thi Tiến sĩ (khoa thi quan trọng nhất thời Đường, thi văn chương). Năm Trinh Nguyên thứ mười sáu, Trung thư xá nhân Cao Dĩnh làm chủ khảo, Cư Dị xin dự thi, một lần là đỗ. Năm sau ông lại đỗ hạng giáp khoa Bạt tụy (khoa thi chọn người tài xuất chúng trong số những người đã đỗ). Từ đó các bài phú "Tính quen gần xa", "Cầu ngọc châu", "Chém rắn trắng" của ông trở thành khuôn mẫu cho người đương thời, các tân tiến sĩ đua nhau truyền chép khắp kinh thành. Gặp (?) lúc vua Hiến Tông mới lên ngôi, bắt đầu dùng ông làm Hàn lâm học sĩ (quan trong viện Hàn lâm, chuyên soạn văn thư cơ mật cho vua). [Trích từ lời tựa Trường Khánh tập của Nguyên Chẩn]
Thôi (tên bị khuyết) (?)
Ngụy công họ Thôi (tên bị khuyết) (?) là con của Tể tướng Thôi Nguyên Lược. Lúc còn là trẻ con, cậu theo cha đến thăm Hàn công Hàn Hoảng. Hoảng thấy cậu thì rất yêu. Cha nói: "Thằng bé này gần đây làm thơ khá tiến bộ." Hoảng bèn chỉ con chim ưng đậu trên giá, bảo cậu vịnh. Người ta đưa giấy bút, cậu không cần ngẫm nghĩ chút nào, dâng lên ngay: "Lòng ở tận chân trời, thân ở đầu giá; muốn bay vút lên mà chưa có dịp. Muôn dặm trời xanh rốt cuộc cũng có ngày bay đi, chẳng biết ai là người cởi dây buộc." Hoảng càng lấy làm lạ, khen: "Đứa trẻ này đúng là tiền đồ muôn dặm."
Năm Đại Lịch thứ ba (?), ông thi đỗ dưới kỳ thi do Thị lang Thôi Yển làm chủ khảo. Quả nhiên về sau ông ở lâu trong triều đình, ba lần cầm cờ tiết (tức ba lần làm Tiết độ sứ, quan cai quản quân chính một vùng). Trong khoảng các niên hiệu Đại Trung, Hàm Thông, người đời tôn ông là bậc có danh trong sạch, đức độ cao dày. Vua Tuyên Tông có lần bãi triều, nói với các quan hầu cận: "Thôi (tên khuyết) thật là bậc quý nhân, còn Bùi Hưu thật là anh học trò nghèo."
Thuở trước, khi Lý Thạch trấn giữ Giang Lăng, có mời ông vào làm việc trong quân phủ. Một hôm ông phất áo bỏ đi, vào kinh thi đỗ cao, chẳng bao lâu được vào viện Hàn lâm. Lý Thạch chưa rời đất Kinh Chử (tức Giang Lăng) thì ông Thôi đã nắm quyền tể tướng. Lý bèn gửi thư chúc mừng rằng:
"Tôi sớm được bái kiến phong thái của ngài, được ngài đoái thương, chịu ơn riêng sâu nặng, nhiều lần được nghe lời thanh nhã. May mắn từng được ngài đoái đến bằng ơn dày, lại hạ mình giữ tình giao kết với kẻ hèn mọn này. Năm ngoái tôi nhận cờ ra trấn Nam Sở, bái nhận cờ tiết ở Tây Tần. Đang mong người hiền mà ngâm bài 'Gia ngư' (bài thơ trong Kinh Thi về việc mời đãi khách hiền), thì chốn đậu nhỏ bé của tôi thật thẹn với con phượng oai nghi. Tiệc đãi khách vừa mở, ngài từng cùng vui chén rượu; màn trướng chưa dời, tôi đã được ở dưới sự hun đúc của ngài. Ánh sáng rạng đến các vùng lân cận, niềm vui tràn khắp cửa quân doanh. Đâu chỉ chín châu trong thiên hạ được yên ổn, mà một phương này cũng thật nhiều may mắn." Đó là lời văn của viên Chưởng ký (người giữ việc văn thư) Lý Chất, đến nay vẫn được nhiều người truyền đọc. [Trích từ Nam Sở tân văn]
Lý Kỳ
Lý Kỳ thuộc dòng họ danh giá. Cha là Lý Kính, trong niên hiệu Quảng Minh đời Đường làm việc giúp Vương Đạc trong mạc phủ (phủ quan có quan viên, khách khứa giúp việc) ở Hoạt Châu. Kỳ sinh ra đã nhanh nhạy khác thường, mười tuổi thông hiểu Lục tịch (sáu bộ kinh điển Nho giáo), rồi đọc rộng khắp văn sử, như thể nhớ lại những gì đã học từ kiếp trước. Mười ba tuổi làm từ, phú, thơ, tụng, được các hiền sĩ đương thời hết sức khen ngợi.
Quan soái Vương Đạc nghe vậy lấy làm lạ, nhưng mỗi lần thấy bài cậu làm vẫn còn ngờ. Có lần Đạc giữ cha cậu là Kính cùng các khách trong phủ lại uống rượu, ngầm sai người đem đề "Phú về ba người tài giỏi của Hán Cao Tổ" ra thử cậu, đợi làm xong thì mang đi. Cuối bài phú viết: "Được kẻ sĩ thì hưng thịnh, chẳng phải người hiền thì không cùng làm nên việc. Bạn bè đứng đầu thì mới đáng quý, bề tôi vững như ba chân vạc thì mới đáng trọng. Phải rồi, họ Hạng sở dĩ mất nước, là vì có một Phạm Tăng mà không biết dùng." Đạc kinh ngạc nói: "Đứa trẻ này là bậc có tài lớn!" Muốn nâng danh giá văn chương của cậu, ông đem bài phú cho khách trong tiệc xem, cả tiệc đều khen.
Một hôm khác, cậu còn để tóc trẻ con đến yết kiến Đạc. Đạc nhìn cậu bảo: "Vừa có chiếu từ đất Thục gửi đến, dùng Thác Bạt Tư (tên khuyết) (?) ở Hạ Châu làm Đô thống thu phục kinh thành (?), cháu làm được một bài thơ chăng?" Cậu liền cầm bút viết ngay: "Kỵ binh bay qua đường sạn đất Ba, ơn lớn ban đến tận đài Hạ Châu. Sắp từ trên trời mà đi, người từ bên mặt trời mà đến (ý nói đến từ chỗ nhà vua). Nơi đây cách cửa vàng xa xôi, bao giờ xe ngọc của vua mới trở về? Hãy sớm dẹp yên giặc vùng Quan Hữu, chớ đợi chiếu thư thúc giục." Đạc càng lấy làm lạ, nắm tay Kỳ nói: "Đây thật là lông phượng!" (ý khen con nhà giỏi có tài như cha ông). Năm ấy cậu mười bốn tuổi.
Năm sau cậu chịu tang mẹ, nhân đó lưu lạc ở vùng Thanh, Tề, đốt trấu thắp củi lấy ánh sáng, thức đêm thay ngày, đọc mấy nghìn quyển sách, thỉnh thoảng làm thơ phú. Khi vua Đường Hy Tông lại phải chạy đến đất Lương, Dương, cậu lén làm bài phú có câu: "Đau xót mà không xuống chiếu tự trách, lên núi tế cáo trời đất thì ai dâng thư?" Đến đời vua Chiêu Tông, ông thi đỗ liền các khoa, nhưng vẫn buồn bã không vui, tiếc chưa được đem tài văn mà viết những lời huấn cáo (văn chiếu răn dạy, ban bố của vua). Đến khi Lương Thái Tổ nhận ngôi nhường, Kỳ mới từ chức Điện trung thị ngự sử (quan giám sát lễ nghi trong triều) được cất nhắc lên làm Hàn lâm học sĩ. [Trích từ lời tựa Lý Kỳ tập]
Lưu thần đồng
Lưu thần đồng, vào đời vua Chiêu Tông được địa phương tiến cử đi thi và thi đỗ, khi ấy mới sáu tuổi. Vua cho gọi vào điện nhỏ thi lại, thần đồng đọc rành rọt kinh sách, không hề sai sót (?). Vua hết lời khen, nhặt hoa quả trên mâm ngự ban cho cậu, các quan hầu cận hai bên đều có vẻ thèm muốn. Đô quan cũ là Trịnh Cốc tặng cậu bài thơ: "Thuộc sách như đã học từ kiếp trước, lời bàn của nhà sư đủ chứng tỏ điều đó. Về nhà tuy biết thế nào là vất vả, thi đỗ rồi mà chưa biết thế nào là vinh hiển. Hoa quả theo mùa từng được vua ban, cửa xuân chẳng tùy theo lòng mình (?). Trước đèn vẫn còn nằm ngủ lung tung, nói mê mà cũng ra tiếng đọc sách."
Lộ Đức Diên
Lộ Đức Diên là cháu của Tể tướng Lộ Nham (người bị đày đến Đam Châu). Mới mấy tuổi đã biết làm thơ. Khi ở trong trường học, cậu từng làm bài thơ về cây chuối: "Một giống mầm thiêng khác thường, tự nhiên thân tính rỗng. Lá như giấy kẻ dòng nghiêng, lõi như cuốn sách rút ngược ra." Thơ làm xong thì hôm sau Lộ Nham ở Đam Châu bị tội mà chết (?), nên Đức Diên lâu không ngóc đầu lên được. Đầu niên hiệu Quang Hóa, ông mới đi thi và đỗ, thơ được rất nhiều người đánh giá cao.
Ông lại làm bài thơ nhớ chuyện xưa: "Thuở mới cưỡi ngựa tre đã vịnh cây chuối, từng được tiếng khen truyền khắp triều đình. Năm chữ thơ đã đủ được qua màn trướng thầy học, một cành quế trên trời sớm được hứa cho bẻ (tức sớm được hứa hẹn thi đỗ). Nào ngờ lưu lạc trôi nổi như bèo, như cỏ bồng xa xôi, chẳng hay năm tháng đổi dời đã lâu. Nước nhà mãi yên mà thân mình chưa lập được, đến nay vẫn ở ngõ hẻm như thầy Nhan, giữ giỏ cơm bầu nước (tức sống nghèo khó như Nhan Hồi, học trò của Khổng Tử)."
Trong niên hiệu Thiên Hựu, ông được trao chức Tả thập di (quan can gián, nhặt ra những thiếu sót của vua để can ngăn). Gặp lúc Tiết độ sứ Hà Trung là Chu Hữu Khiêm nhận trấn, mời ông làm Chưởng thư ký. Lúc đầu Hữu Khiêm đối đãi ông khá lễ độ, nhưng Đức Diên tính khinh bạc, kiêu ngạo, hay làm trái ý người, Hữu Khiêm dần dần lạnh nhạt. Đức Diên bèn làm bài "Thơ trẻ con" năm mươi vần để châm chọc Hữu Khiêm. Hữu Khiêm nghe được thì rất giận. Có kẻ nhân đó gây họa (?), bèn nhân lúc ông say rượu dìm xuống sông Hoàng Hà. Bài thơ ấy thật là tác phẩm hay, về sau tuy có người họa theo, nhưng đều kém Đức Diên rất xa. Thơ rằng:
"Dáng điệu mặc tự nhiên, hai má hồng tươi như hoa đào. Mới chập chững bước, ai cũng ngắm nhìn; mới bập bẹ nói, khách nhiều người thương. Cánh tay mập như quả bầu, da thịt mềm hơn bông. Tóc dài vừa phủ trán, chỏm tóc chia đôi dần rủ xuống vai. Thong dong chẳng lo chuyện trần tục, tiêu dao như vị tiên trên mặt đất. Trên giường son bày trò quan ngồi công đường, trước nhà vẽ hô hét dẹp đường. Cùng điệu hát bài Dương liễu, đồng thanh (hát) bài Thái liên (?).
Chạy trên đê xông vào mưa bụi, chạy vào ngõ đuổi theo làn khói nhẹ. Tre non cưỡi làm ngựa, cỏ bồ mới vung làm roi. Vẹt non buộc bằng vòng vàng, chó con dắt bằng dây tơ (?). Lùa (vịt) (?) về bãi nắng, đuổi ngỗng xuống suối ấm. Hoa dương tranh nhau vốc như tuyết (?), lá du cùng nhặt làm tiền. Gương thiếc treo trước ngực, hạt bạc đeo hai bên tai. Đầu quấn khăn theo kiểu vai Thương cốt (vai hề trong trò diễn), tay áo xắn lên học điệu múa Chá chi. Rượu làm má ấm đỏ như chu sa, trà giục cô hầu Tiểu Ngọc đun. Luôn đòi cài hoa chúc thọ, lúc lại xin xâu kim thêu.
Lục hộp quý lấy đậu đỏ, lục hộp phấn nhặt trâm ngọc biếc. Áo ngắn khoác tấm đệm bàn, mũ vụng đội tấm nỉ làm ủng. Mở tranh ra thì chạy lại lạy Tam thánh, mở bình phong thì cười Thất hiền (bảy vị hiền sĩ rừng trúc thời Tấn). Trong lòng áo giấu quả mơ xanh nhỏ, trước trán đội lá sen tròn. Giật mình thì nước mắt nhỏ ướt áo là, nũng nịu thì nước dãi chảy bẩn áo gấm. Chán sách thì làm nũng đủ điều, ghét thuốc thì khéo lần lữa.
Màn lụa thêu chim loan phản chiếu (?), trốn trong chăn quấn dải lụa thêu phượng. Ngón tay gõ trống đón sứ giả, đũa gảy (dây đàn) (?) trong lễ tạ thần. Vén rèm làm lưỡi câu cá lay động, nghịch đàn tranh đẩy lệch cả ngựa đàn. Bàn cờ vẽ thêm đường, ống sáo khoét thêm lỗ chỗ thiếu tiếng. Quấy khách vừa ngủ say, làm giật mình nhà sư đang nửa chừng ngồi thiền. Tìm nhện lục khắp ngói nhà, mò chim sẻ khắp rui lầu. Tung quả lên rồi há miệng (đớp) (?), chơi trò giấu móc (trò đoán vật giấu trong tay) thì loạn xạ chìa nắm tay ra.
Nửa đêm quây quanh gốc củi sưởi, sáng ra tụm nhau đánh đu. Bẻ tre làm chim én bằng đất, nối thêm dây thả diều giấy. Khoe nhau cối xay chạy bằng bánh xe nước, bắt chước nhau thả chong chóng. Cờ nhỏ cắt bằng lụa đỏ, thư kín đáo (?) cắt bằng giấy biếc. Giăng xa lưới bắt bồ câu, cúi thấp giương (cung) (?) bắn ruồi. Lời tốt lành luôn miệng nói, đồng dao chỗ nào cũng (hát) (?). Giấu vai (?) bỗng co người lại, chặn đường thì tay nối tay.
Chọi cỏ trên lối mùa xuân, tranh bóng ngoài ruộng lúc chiều. Bên cây liễu lười biếng ngồi một mình, dưới gốc hoa mệt mỏi nằm ngang ngủ. Rình chim khách nấp bên hàng rào, nghe dế kêu nằm rạp cạnh thềm. Bên cành bắt bướm đang múa, ôm cây bắt ve đang kêu. Trên đất bằng thì cưỡi cà kheo, vách núi cao thì khoe nhanh nhẹn leo trèo. Trên rêu non vết xe nhỏ xíu, trong tuyết sâu dấu giày còn nguyên.
Tranh nhau chỉ mây bay ra từ hang núi, cùng reo gọi trăng lên trời. Lần theo đường đào tổ kiến, quanh thềm lấp hang ong. Hát bài tiều phu vọng về từ núi sâu, thổi sáo hát ca xuống tận sông xa. Xếp gỗ làm nhà, nhào đất làm mâm cỗ. Liều lĩnh xếp đá làm đài cao, chênh vênh chồng gạch làm tháp chót vót. Bỗng trèo lên cây nhà hàng xóm, lén leo lên thuyền ở ao sau. Đây là thời Hạng Thác được gọi là thầy (Hạng Thác bảy tuổi được Khổng Tử tôn làm thầy), là tuổi Cam La làm quan lớn (Cam La mười hai tuổi được phong chức Thượng khanh). Thời buổi sáng sủa, cốt ở đức hạnh, khuyên con hãy bớt ngông cuồng đi." [Thiếu xuất xứ]
Vi Trang
Vi Trang lúc nhỏ thường ở trọ tại huyện Hạ Khuê, thuộc Hoa Châu, hay chơi đùa (?) với lũ trẻ ngõ bên. Sau loạn năm Quảng Minh, ông lại đi qua làng cũ, nhớ lại chuyện xưa, chỉ còn trơ dấu vết, nhân đó làm thơ ghi lại. Lại có lần trên đường gặp mấy anh em nhà họ Lý, ông cũng làm thơ nhớ chuyện cũ. Bài thơ Hạ Khuê rằng: "Xưa là trẻ nhỏ chẳng biết buồn, nhởn nhơ cưỡi ngựa tre rong khắp huyện. Từng vì ngắm hoa mà lén ra ngoài thành, cũng vì trốn học mà tạm leo lên lầu. Rủ khách huyện khác đến rồi lại say, đợi được thầy đi rồi mới chịu thôi. Hôm nay người cũ biết hỏi nơi đâu, nắng chiều cỏ úa phủ khắp gò hoang."
Bài thơ gặp anh em họ Lý rằng: "Phía tây kênh Ngự (dòng kênh chảy qua cung vua) là dinh thự cửa son, còn nhớ thuở ấy anh em thân thiết. Sáng bên bóng liễu cưỡi ngựa tre, tối nép bóng đèn trêu thầy học (?). Dạo phố đuổi bướm rách cả áo quần, trèo mái mò chim non tay chân nhẹ bẫng. Hôm nay gặp lại, ai nấy đều đã già, lo nhà lo nước, thảy đều là công khanh." [Thiếu xuất xứ]
Thái Bình quảng ký, quyển một trăm bảy mươi lăm
<Thuộc Tử bộ, loại Tiểu thuyết gia, nhóm Dị văn (chép chuyện lạ), sách Thái Bình quảng ký>
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua nhà Thanh cho biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video