Thiên 179 — Quyển 179

 Thái Bình quảng ký, quyển một trăm bảy mươi chín

 Cống cử (chế độ tiến cử và thi cử để chọn người ra làm quan), phần hai

 Đỗ Chính — Lý Nghĩa Sâm — Trần Tử Ngang

 Vương Duy — Dương Tuyên — Tiêu Dĩnh Sĩ

 Kiều Di — Hứa Mạnh Dung — Trương Chính Phủ

 Diêm Tế Mỹ — Phan Viêm — Lệnh Hồ Hoàn

 Hùng Chấp Dịch

 Đỗ Chính

 Trong niên hiệu Nhân Thọ đời Tùy, Đỗ Chính [Huyền] (?), Đỗ Chính Tạng và Đỗ Chính Luân đều đỗ khoa tú tài (thời Tùy, Đường đây là khoa thi chọn người có tài học xuất chúng, khoa cao và khó nhất). Suốt đời Tùy, số người được cử đỗ tiến sĩ (khoa thi chủ yếu về văn chương, thơ phú; người đỗ khoa này cũng gọi là tiến sĩ) tổng cộng chỉ có mười người, riêng nhà Chính Luân đã chiếm ba người. (Trích từ "Đàm tân lục".)

 Lý Nghĩa Sâm

 Năm Vũ Đức thứ năm, Lý Nghĩa Sâm cùng em là Nghĩa Diễm và người em họ xa là Thượng Đức cùng đỗ tiến sĩ trong một năm, cả ba người. Anh em Nghĩa Sâm là người Lũng Tây, nhiều đời sống ở thành Nghiệp. Thuở đầu triều Đường mới dựng, mọi việc chưa ổn định, gia cảnh vốn nghèo túng. Họ ở chung với Thượng Đức, phụng dưỡng người cô họ, tối lo chăn gối, sáng đến thăm hỏi, như với mẹ ruột.

 Khi theo đoàn người được địa phương cử lên kinh dự thi, đến ải Đồng Quan thì gặp tuyết lớn, quán trọ không chịu cho vào. Có người lái buôn ở Hàm Dương thấy vậy thương tình, mời họ ngủ chung chỗ với mình. Ở được mấy ngày, tuyết tạnh thì lên đường. Bọn Nghĩa Sâm bàn nhau bán con lừa để đãi người ấy một bữa rượu đền ơn. Người lái buôn ngầm biết chuyện, không từ biệt mà bỏ đi, lại còn tặng trước cho họ gạo và lương ăn.

 Về sau Nghĩa Sâm làm quan cai trị huyện Hàm Dương, mời người lái buôn đến, đối đãi ngang hàng như bạn, thân thiết hậu hĩnh. Nghĩa Sâm làm quan đến chức Hình bộ thị lang (phó quan đứng đầu bộ Hình, bộ coi việc hình pháp, xử án) và Ung Châu trưởng sử (quan phụ tá đứng đầu châu Ung, vùng quanh kinh đô). Nghĩa Diễm làm tể tướng dưới triều vua Cao Tông. Thượng Đức làm Tư môn lang trung (quan coi việc cửa thành, cửa ải và giấy thông hành, thuộc bộ Hình). (Trích từ "Chích ngôn".)

 Trần Tử Ngang

 Trần Tử Ngang là người huyện Xạ Hồng, đất Thục. Ông ở kinh đô mười năm mà không ai biết đến. Bấy giờ ở chợ Đông có người bán một cây hồ cầm (loại đàn của người Hồ ở phương Tây), giá đến một trăm vạn tiền. Ngày ngày có những kẻ giàu sang quyền quý đến xem, nhưng không ai phân biệt được hay dở. Tử Ngang bỗng bước ra giữa đám đông, bảo người hầu: "Có thể chở một nghìn quan tiền (mỗi quan là một xâu nghìn đồng) đến mua nó." Mọi người đều kinh ngạc, hỏi: "Mua để làm gì?" Ông đáp: "Tôi giỏi môn nhạc này." Có (?) kẻ hiếu kỳ hỏi: "Có thể cho nghe một lần chăng?" Ông đáp: "Tôi ở phường Tuyên Dương" — rồi chỉ rõ chỗ nhà mình — "lại sẽ bày sẵn rượu, sáng mai chuyên đợi các vị. Không chỉ mong các bậc quân tử quang lâm, mà mỗi vị nên mời thêm những người có danh tiếng cùng đến, ấy mới là cuộc gặp may mắn."

 Sáng hôm sau, người đến họp hơn một trăm, đều là những kẻ có danh vọng lớn đương thời. Tử Ngang bày tiệc lớn, đủ các món ăn quý. Ăn xong, ông đứng dậy ôm cây đàn ra trước mặt mọi người, nói: "Người đất Thục là Trần Tử Ngang có văn chương trăm cuộn, bôn ba nơi kinh thành, lận đận giữa bụi đường mà chẳng ai biết đến. Môn nhạc này là việc của bọn thợ đàn hèn mọn, há lại là thứ kẻ ngu này để tâm!" Rồi giơ đàn lên vứt bỏ, sai khiêng hai án đầy cuộn văn ra, tặng khắp những người dự tiệc. Tiệc tan, chỉ trong một ngày tiếng tăm ông vang khắp kinh đô.

 Bấy giờ Vũ Du Nghi được phong làm Kiến An vương, mời ông làm ký thất (viên chức lo việc văn thư, giấy tờ trong phủ vương). Về sau ông được bổ làm Thập di (quan can gián, có nhiệm vụ "nhặt nhạnh" chỉ ra những sơ sót của vua). Khi về quê thăm cha mẹ, ông bị Đoạn Giản hãm hại. (Trích từ "Độc dị ký".)

 Vương Duy

 Hữu thừa Vương Duy khi chưa đến tuổi nhược quán (hai mươi tuổi, tuổi làm lễ đội mũ của người trưởng thành) đã nổi tiếng về văn chương, lại thông thạo âm luật, đàn tỳ bà rất giỏi. Ông đi lại giữa các bậc quyền quý, đặc biệt được Kỳ vương yêu mến coi trọng. Bấy giờ có người dự thi tiến sĩ là Trương Cửu Cao tiếng tăm rất lớn. Có người khách thường ra vào cửa một vị công chúa lo lót cho y; công chúa bèn gửi thư cho quan khảo thí của phủ Kinh Triệu (phủ cai quản vùng kinh đô Trường An), bảo lấy Cửu Cao làm giải đầu (người đứng đầu danh sách được địa phương tiến cử lên kinh dự thi).

 Vương Duy sắp dự thi, đem chuyện nói với Kỳ vương, xin được che chở giúp đỡ. Kỳ vương nói: "Thế lực của công chúa mạnh lắm, không thể dùng sức mà tranh; ta sẽ bày kế cho ngươi. Trong thơ cũ của ngươi, bài nào thanh thoát cao vút thì chép lấy mười bài; trong các khúc tỳ bà mới, khúc nào ai oán thiết tha thì soạn lấy một khúc. Năm ngày sau đến chỗ ta." Vương Duy làm theo lời, đúng hẹn mà đến. Kỳ vương bảo: "Ngươi là văn sĩ, muốn xin ra mắt công chúa thì cửa nào mà vào được? Ngươi có chịu làm đúng như ta dạy không?" Duy đáp: "Xin kính vâng lệnh."

 Kỳ vương bèn lấy ra bộ áo gấm thêu tươi đẹp lạ lùng cho Duy mặc, lại bảo mang đàn tỳ bà cùng đến phủ công chúa. Kỳ vương vào thưa: "Nghe tin công chúa ra khỏi cung, nên mang rượu và nhạc đến dâng tiệc." Lập tức bày tiệc, các nhạc công lần lượt tiến lên. Vương Duy tuổi trẻ, da trắng trẻo, phong thái đẹp đẽ, đứng trong hàng nhạc công. Công chúa nhìn thấy, hỏi Kỳ vương: "Người này là ai?" Đáp: "Là người hiểu âm nhạc." Công chúa liền cho Duy độc tấu khúc mới; âm điệu bi thương thiết tha, cả tiệc đều xúc động. Công chúa tự hỏi: "Khúc này tên là gì?" Duy đứng dậy thưa: "Gọi là khúc Uất luân bào." Công chúa rất lấy làm lạ.

 Kỳ vương nhân đó nói: "Chàng này không chỉ giỏi âm luật, mà về văn chương học vấn cũng không ai hơn." Công chúa càng thấy lạ, hỏi: "Ngươi có bài văn nào đã làm không?" Duy liền lấy cuộn thơ giấu trong ngực áo dâng lên. Công chúa đọc xong kinh ngạc nói: "Đây đều là những bài ta vẫn thường ngâm đọc, cứ ngỡ là giai tác của người xưa, hóa ra là ngươi làm sao!" Bèn cho thay áo, mời lên ngồi ở hàng khách tôn quý. Vương Duy phong lưu nhã nhặn, ăn nói dí dỏm, được các bậc quyền quý rất kính phục, chú ý.

 Kỳ vương nhân đó nói: "Nếu năm nay phủ Kinh Triệu được chàng này làm giải đầu thì thật là vẻ vang cho nước." Công chúa nói: "Sao không cho chàng đi thi?" Kỳ vương đáp: "Chàng này nếu không được tiến cử đứng đầu thì theo lẽ không chịu dự thi; nhưng nghe nói công chúa đã gửi gắm chỗ ấy cho Trương Cửu Cao rồi." Công chúa cười: "Việc ấy can hệ gì đến ta, vốn là bị người khác nhờ cậy thôi." Rồi quay sang bảo Duy: "Nếu ngươi thật muốn đỗ thì ta sẽ hết sức giúp." Duy đứng dậy khiêm tốn tạ ơn. Công chúa bèn cho gọi quan khảo thí đến phủ, sai cung nữ truyền ý. Thế là Vương Duy làm giải đầu, rồi một lần thi là đỗ.

 Đến khi làm Thái nhạc thừa (quan phó coi việc âm nhạc của triều đình), ông để nhạc công múa điệu sư tử vàng nên bị tội, phải đưa ra ngoài kinh làm quan. Múa sư tử vàng là điệu múa chỉ dành cho nhà vua, không vì vua thì không được múa.

 Cuối niên hiệu Thiên Bảo, An Lộc Sơn vừa chiếm được Tây Kinh (tức Trường An), Vương Duy cùng Trịnh Phòng (?), Trương Thông đều phải ở trong triều đình của giặc. Đến khi thu phục lại kinh đô, cả bọn đều bị giam ở nhà cũ của Dương Quốc Trung tại phường Tuyên Dương. Thôi Viên nhân đó gọi họ về nhà riêng, bắt vẽ tranh trên mấy bức tường. Bấy giờ ai nấy đều cho rằng Thôi Viên là công thần quyền quý bậc nhất, mong ông cứu giúp, nên dồn hết tâm tư khéo léo, tài nghệ phô ra thật tuyệt vời. Về sau nhờ việc ấy, họ đều được xử theo phép khoan hồng; đến khi bị giáng chức cũng được đưa đến nơi tốt. Nay dinh của thừa tướng Đậu Dịch Trực ở phường Sùng Nghĩa chính là nhà cũ của Thôi Viên, tranh vẫn còn đó.

 Vương Duy từng làm đến Cấp sự trung (quan xem xét chiếu chỉ, tấu chương và can gián vua); An Lộc Sơn đã trao cho ông chức quan của chính quyền giặc. Khi giặc dẹp xong, anh ông là Vương Tấn đang làm Bắc Đô phó lưu thủ (phó quan trấn giữ Bắc Đô, kinh đô phụ ở phía bắc), xin đem quan tước của mình để chuộc tội cho em; nhờ vậy ông khỏi chết. Về sau ông làm đến Thượng thư hữu thừa (quan phụ tá ở Thượng thư tỉnh, cơ quan điều hành chính sự của triều đình). Ông lập trang trại riêng ở Lam Điền, để tâm nghiên cứu kinh sách nhà Phật. (Trích từ "Tập dị ký".)

 Dương Huyên

 Con của Dương Quốc Trung là Dương Huyên dự thi khoa minh kinh (khoa thi về kinh sách Nho giáo). Lễ bộ thị lang (phó quan đứng đầu bộ Lễ; thời Đường là người chủ trì các kỳ thi ở kinh đô) Đạt Hề Tuân chấm bài, thấy không đạt, định đánh trượt, nhưng sợ Quốc Trung nên chưa dám quyết. Bấy giờ xa giá nhà vua đang ở cung Hoa Thanh; con Tuân là Đạt Hề Phủ đang làm úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Hội Xương (?). Tuân vội sai người mang thư báo cho Phủ, bảo đợi gặp Quốc Trung mà nói rõ tình hình.

 Phủ đến nhà riêng của Quốc Trung vào lúc vừa sang canh năm; đèn đuốc sáng rực khắp cửa, Quốc Trung sắp vào chầu, xe lọng đông như chợ. Quốc Trung vừa lên ngựa thì Phủ chạy vào ra mắt dưới ánh đuốc. Quốc Trung tưởng con mình hẳn đã có tên trong danh sách đỗ, nên mỉm cười (?), vẻ mặt rất vui. Phủ bèn thưa: "Vâng lệnh cha tôi, xin thưa: con của tướng công thi không trúng, nhưng cha tôi không dám đánh trượt." Quốc Trung lùi lại quát lớn: "Con ta lo gì không giàu sang, há cần mượn một cái danh mà để bị lũ chuột nhắt bán đứng sao!" Rồi chẳng ngoảnh lại, phóng ngựa đi.

 Phủ hoảng sợ, vội chạy về báo với Tuân: "Quốc Trung cậy thế kiêu ngạo, buồn vui của người khác chỉ nằm trong một tiếng quát của hắn; làm sao có thể so đo phải trái với hắn được." Tuân nhân đó xếp Huyên vào hạng trên. Về sau khi Huyên đã làm Hộ bộ thị lang (phó quan đứng đầu bộ Hộ, bộ coi tài chính, hộ khẩu), Tuân mới từ Lễ bộ thị lang chuyển sang Lại bộ thị lang (phó quan đứng đầu bộ Lại, bộ coi việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại), ngang hàng với Huyên. Huyên nói chuyện với người thân, vẫn còn than thở mình lận đận chậm chạp, mà cho rằng Tuân được thăng chuyển nhanh chóng. (Trích từ "Minh Hoàng tạp lục".)

 Tiêu Dĩnh Sĩ

 Tiêu Dĩnh Sĩ đỗ vào năm Khai Nguyên thứ hai mươi ba. Ông cậy tài khinh người, ngạo mạn cho rằng không ai bằng mình. Ông thường tự mang một bầu rượu đi tìm cảnh đẹp ngoài đồng nội. Một lần tình cờ nghỉ chân ở quán trọ, một mình uống rượu, một mình ngâm thơ. Gặp lúc (?) mưa gió ập đến, có một ông lão mặc áo màu tía dắt một chú tiểu đồng vào trú mưa. Dĩnh Sĩ thấy ông lão dáng vẻ xuề xòa thong thả, liền buông lời khinh nhờn. Chốc lát gió lặng mưa tạnh, xe ngựa kéo đến, ông lão lên ngựa, quân hầu hô dẹp đường trước sau mà đi.

 Dĩnh Sĩ vội dò hỏi, người xung quanh nói: "Đó là Vương thượng thư bộ Lại." Thượng thư tên là Khâu. Dĩnh Sĩ từng đến cửa xin yết kiến mà chưa được gặp mặt, nay vô cùng kinh hãi. Hôm sau ông viết một lá thư dài, đến cửa tạ tội. Vương Khâu cho dẫn vào dưới mái hiên, ngồi trách mắng, lại nói: "Chỉ tiếc ta với ngươi không phải họ hàng, nếu không ta đã dạy dỗ ngươi ngay giữa sân nhà." Lát sau lại nói: "Ngươi mang tiếng có văn học mà kiêu ngạo khinh suất như thế, rồi chỉ đến một lần đỗ là hết thôi sao!" Dĩnh Sĩ rốt cuộc chỉ làm đến chức công tào (viên chức coi việc xét công trạng, nhân sự của một châu). (Trích từ "Minh Hoàng tạp lục".)

 Kiều Di

 Kiều Di dự kỳ giải thí (kỳ thi ở địa phương để chọn người tiến cử lên kinh) ở phủ Kinh Triệu, bấy giờ có hai quan khảo thí. Giữa trưa, Kiều Di mới đến gõ cửa; quan khảo thí cho dẫn vào thì Di đã say khướt. Xem đề thấy là "Phú hoa lan trong hang vắng", Di không chịu làm, nói: "Hai gã đàn ông ngồi đối mặt nhau mà ra được cái đề này! Mau đổi đi." Quan khảo bèn đổi thành "Phú ngựa Ác Oa" (Ác Oa là tên một con sông, tương truyền sinh ra ngựa thần). Di nói: "Thế mới được." Rồi vung bút chỉ một lát là xong, có câu hay: "Bốn vó như kéo dải lụa trắng, lật tung sóng dữ biển Hãn Hải; một tiếng phì mũi sinh gió, làm rụng lá tơi bời trên núi Tương Sơn."

 Quan khảo liền muốn tiến cử Di đứng đầu. Quan phủ Kinh Triệu nói: "Kiều Di ngông nghênh quá, tiến cử làm giải phó (người đứng thứ hai trong danh sách tiến cử) là được rồi." (Trích từ "U nhàn cổ xuy".)

 Hứa Mạnh Dung

 Hứa Mạnh Dung đỗ tiến sĩ rồi lại đỗ thêm khoa học cứu (khoa thi chuyên thuộc lòng một bộ kinh sách, bị coi là thấp kém hơn khoa tiến sĩ), người đương thời gọi ông là "áo gấm khoác áo tơi" (ví như đã mặc áo gấm sang trọng lại khoác thêm áo tơi cỏ ra ngoài, tức đã đỗ khoa sang còn đi thi khoa hèn). Thái Kinh cũng giống như Mạnh Dung. (Trích từ "Chích ngôn".)

 Trương Chính Phủ

 Cha của thừa tướng Lý Giáng làm đốc bộ (?) ở Tương Châu. Khi Giáng sắp đi thi, xin được địa phương tiến cử, bấy giờ Tư không (hàm quan tôn quý bậc nhất, thuộc hàng tam công) Phàn Trạch đang làm Tiết độ sứ (quan trấn thủ một vùng, nắm cả quân lẫn dân), còn Thường thị (hàm quan hầu cận nhà vua) Trương Chính Phủ làm phán quan (quan phụ tá trong phủ tiết độ sứ), coi việc tiến cử người đi thi. Trương công biết Giáng có tiền đồ, thưa với Tư không: "Trong số những người được cử đi thi, không ai bằng anh Lý; xin chỉ tiễn một mình anh ấy đi, tiền lộ phí dành cho mọi người đều dồn hết cho anh ấy." Phàn Trạch vui vẻ nhận lời, lại tiến cử em của Giáng làm đồng xá lang (?). Giáng cảm ơn đặc biệt của Phàn Trạch.

 Chưa đến mười năm, Giáng đã làm tể tướng. Con của Phàn Trạch là Phàn Tông Dịch làm quan trong triều. Có người hỏi Giáng văn chương của Tông Dịch thế nào, Giáng đùa đáp: "Trùm cả đời." Người đương thời nhân đó lấy chữ "trùm cả đời" làm câu cửa miệng, hễ gặp nhau bàn văn là lại hỏi: "Có phải là cái 'trùm cả đời' của anh Lý Ba không?" Đến khi Giáng làm Hộ bộ thị lang, ông Thường thị Trương Chính Phủ lại làm lang trung (quan đứng đầu một ty trong bộ) của chính bộ ấy. Nhân một buổi tiệc nâng chén, Trương mời thị lang hát; Lý Giáng mãi không chịu hát, chỉ cười, cả tiệc cười ồ lên. (Trích từ "Gia thoại lục".)

 Diêm Tế Mỹ

 Diêm Tế Mỹ kể: Các bậc công khanh triều trước khen ngợi, cho là phận đã định sẵn, tôi một lòng không làm điều trái (?). Tôi ba lần thi mới đỗ. Lần thi đầu dưới tay thị lang Lưu Đan, tôi rớt ở phần tạp văn (phần thi thơ phú); lần thứ hai thi dưới tay Vương thị lang, lại rớt ở phần tạp văn. Lúc ấy tôi tuổi đã lớn, lận đận long đong, thường từ Giang Kích (?) đến chỗ Khâm đại sư ở núi Kính Sơn hỏi đạo Phật. Mùa xuân năm ấy tôi thi rớt, sắp ra khỏi ải để về, nhân đó dâng tòa chủ (vị quan chủ khảo; người dự thi dưới tay ông thì coi ông như thầy) một bài thơ luật sáu vần, rằng:

 "Bề tôi nhà vua thẳng thắn dám can, văn chương sáng sủa, độ lượng vẹn toàn.
Mong như vàng trong lò tự nhảy ra (ví mình mong được dùng), gương soi muôn vật sao lại thiên lệch?
Người tài ẩn chìm ở phương nam đã được tìm hết, nơi Đông đường (chỗ thi cử) lễ nhạc được mở mang.
Nay thua kém những kẻ sĩ khác, đổi khác với năm công bằng thuở trước (?).
Cây thơm mừng cảnh sắc mới, mây xanh khóc dưới trời chiều.
Chỉ buồn ngày người khác được lạy tạ nơi Phượng Trì (ao Phượng, chỉ chốn triều đình), kẻ côi cút hèn mọn này còn ai thương?"

 Tòa chủ đọc xong, hỏi tôi năm nay bị đánh rớt vì đâu, tôi đem sự thật thưa rằng đã rớt ngay ở bảng trước (bảng tạp văn). Tòa chủ thẹn đỏ mặt, rất than tiếc đã bỏ sót người tài, bèn nói: "Bài thơ sáu vần anh dâng, ắt sẽ được đền đáp về sau. Anh cứ về nam, đừng ngờ vực việc sắp tới." Tôi bèn ra khỏi ải. Mùa thu, tôi xin được tiến cử ở Giang Đông, tên được gửi lên Thượng thư tỉnh. Sau đó hai kinh (Trường An và Lạc Dương) đều mở thi, tòa chủ đã ở Lạc Dương.

 Khi tôi đến Lạc Dương thì không còn ai quen biết, bèn đến trọ ở quán phường Thanh Hóa. Gặp lúc vật giá đắt đỏ, trong túi chỉ có năm tấm lụa và một con lừa què (?) mà thôi. Có người dự thi là Lư Cảnh Trang đã được Đông phủ (phủ ở Lạc Dương) tiến cử đứng đầu, cũng trọ cùng chỗ; đầy tớ ngựa xe rất sang trọng. Hắn với tôi vái chào nhau mà chưa từng nói một lời. Mãi lâu sau mới hỏi tôi: "Anh Diêm từ đâu đến?" Tôi đáp: "Từ Giang Đông đến." Tôi kính cẩn, không dám chểnh mảng. Một hôm chiều tối, Cảnh Trang say rượu về, bỗng hỏi thứ bậc của tôi trong hàng anh em họ, rồi nói: "Anh Diêm Hai Mươi, tin tức của anh rất tốt, còn Cảnh Trang tôi thì nguy lắm." Tôi đáp: "Không phải thế. Anh đã được đại phủ tiến cử đứng đầu, tiếng tăm đã vang khắp Trường An, Lạc Dương; như tôi từ nơi xa được tiễn lên, đâu dám mong thành." Cảnh Trang nói: "Anh chắc chắn đỗ rồi."

 Hạ tuần tháng mười một thi phần tạp văn. Ngày mùng ba tháng mười hai, ở cầu Thiên Tân dán bảng tạp văn, Cảnh Trang và tôi đều qua. Hôm ấy trời rét lắm. Ngày mùng bốn tháng ấy, ở cầu Thiên Tân dựng lều thi thiếp kinh (phần thi che bớt chữ trong một đoạn kinh sách, bắt người thi điền cho đúng); Cảnh Trang liền bị đánh rớt. Tôi bước lên thưa với quan chủ khảo: "Tôi sớm để tâm vào văn chương câu chữ, không giỏi phần thiếp kinh, e là không đạt." Chủ khảo nói: "Được. Anh không biết lệ cũ của Lễ vi (trường thi do bộ Lễ chủ trì) sao? Cũng cho phép làm thơ để chuộc thay phần thiếp kinh." Tôi thưa xong, người đi kẻ ở lộn xộn; tôi lại vội lên thưa: "Thị lang mở đường khuyến khích, cho làm thơ chuộc phần thiếp kinh, nhưng chưa thấy ra đề." Chủ khảo nói: "Làm bài thơ 'Trên cầu Thiên Tân ngắm tuyết còn sót ở thành Lạc Dương'."

 Tôi chỉ làm được hai mươi chữ. Thơ rằng: "Trời vừa tạnh nơi đầu thành Lạc, nghìn nhà tuyết đọng giá lạnh. Sắc trong trẻo của cấm cung còn chưa thu lại, riêng nghiêng về phía cung Thượng Dương mà sót lại."

 Rồi nghe chủ khảo giục nộp thơ rất gấp, trời lại đã chiều. Tôi thưa chủ khảo rằng trời rét, nước đóng băng, viết không thành chữ. Liền nghe chủ khảo bảo (?): "Câu làm được bao nhiêu thì cứ mang lại." Chủ khảo xem qua bài tôi nộp, khen ngợi mấy lần, bèn xướng tên cho qua.

 Tối hôm ấy Cảnh Trang đến chúc mừng, nói: "Trước đây tôi ngồi chung lều với anh thi bài phú 'Ngày lạp tế cầu Thiên Tông' (lạp là lễ tế cuối năm; Thiên Tông là các vị thần trên trời), trộm thấy anh dùng 'Lỗ Khâu' (Khổng Khâu tức Khổng Tử, người nước Lỗ) đối với 'Vệ Tứ'. Theo nghĩa thì Vệ Tứ tức là Tử Cống (học trò Khổng Tử, tên Tứ, người nước Vệ); thế mà anh lại viết chữ 'Tứ' ấy thành chữ 'tứ' trong 'tứ mã' (cỗ xe bốn ngựa). Tôi chỉ lo cho anh mỗi chuyện đó." Tôi nghe vậy, ngẫm lại thì quả đã viết thành chữ "tứ" của bốn ngựa, trong lòng rất hoảng sợ.

 Đến khi bảng ra, tôi may được đỗ, cùng với trạng đầu (người đỗ đầu) đến ra mắt tòa chủ. Tòa chủ nói: "Hôm thi, trời rét, ngày ngắn gấp gáp, các ông viết tạp văn có chỗ không đúng phép. Nay e văn thư gửi đến Tây Kinh phải trình tể tướng, xin các tiên bối (tiếng gọi kính người đã thi đỗ) mỗi người mua giấy tốt, đến xin đóng ấn, rồi chép lại cho sạch sẽ đúng phép mà nộp, bản cũ sẽ rút về." Mọi người đều rất mừng. Đến lúc tôi chép lại bản mới, xin lấy bản cũ ra thì thấy trên chữ "tứ" có một dấu son (?) rất to. Ngày tòa chủ trở về triều, ông riêng vái tôi lên trước mà nói: "Mùa xuân đã bỏ sót người tài, bài thơ sáu vần anh dâng, ta không dám quên lấy một lúc, nay gọi là giữ đúng lời hẹn cũ mà thôi." (Trích từ "Kiền tử" (?).)

 Phan Viêm

 Bảng tiến sĩ do thị lang Phan Viêm chấm có sáu điều lạ: Chu Toại làm thái tử của Chu Thao; Vương Biểu làm con rể Lý Nạp, quân bên ấy gọi là phò mã; Triệu Bác Tuyên làm áp nha (võ quan coi nghi vệ, hầu cận trong phủ tiết độ sứ) ở vùng Ký, Định; Đồng Trực sang đất Phiên (Thổ Phồn) làm a sư (thầy tu); Đậu Thường suốt hai mươi năm vẫn chỉ xưng là tiền tiến sĩ (người đã đỗ tiến sĩ mà chưa được bổ làm quan); Hề mỗ cũng có chuyện lạ. Người đương thời gọi là "sáu cái lệch".

 Đậu Thường vừa mới đỗ, ở nhà quan cấp sự họ Tiết gặp Tang Đạo Mậu (thầy xem số). Cấp sự hỏi: "Anh Đậu mới đỗ, sớm muộn bao giờ thì được làm quan?" Tang đáp: "Hai mươi năm sau mới được làm quan." Cả tiệc đều cười, không tin. Thế mà quả nhiên đúng: năm lần được tâu xin bổ quan đều không có sắc chỉ ban xuống, chỉ được tạm giữ chức bốn lần. Biết làm sao được với số mệnh! (Trích từ "Gia thoại lục".)

 Lệnh Hồ Hoàn

 Năm Đại Lịch thứ mười bốn, đổi niên hiệu thành Kiến Trung. Dưới tay Lễ bộ thị lang Lệnh Hồ Hoàn có hai mươi hai người thi đỗ. Bấy giờ trong số các quan nắm quyền có người giận vì đã gửi gắm người nhà mà không được nghe theo, ra sức muốn lật đổ ông. Hoàn rất sợ, nhân đó đem lá thư riêng gửi gắm của người ấy dâng lên vua. Vua cho Hoàn là kẻ không tốt, ngay ngày dán bảng liền đày ông đi, không được gặp mặt các học trò. Mười năm sau, học trò của ông là Điền Đôn làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Minh Châu, còn Hoàn được lượng di (quan bị giáng chức được dời về nơi gần hơn, nhẹ hơn) làm Biệt giá (quan phụ tá của thứ sử) chính châu ấy. Đến lúc đó Điền Đôn mới làm lễ tạ ơn thầy. (Trích từ "Chích ngôn".)

 Hùng Chấp Dịch

 Hùng Chấp Dịch thông hiểu nghĩa lý Kinh Dịch. Năm Kiến Trung thứ tư, thị lang Lý Thư ra đề "Bàn về chuyện nhờ dễ dàng, giản dị mà biết được chỗ hiểm nguy, trắc trở" (một ý trong Kinh Dịch). Chấp Dịch ngồi ngay ngắn phân tích rành mạch, làm chấn động cả trường thi, một lần thi là đỗ (?). (Trích từ "Quốc sử".)

 Thái Bình quảng ký, quyển một trăm bảy mươi chín

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều Thanh theo lệnh vua biên soạn, gồm bốn kho sách)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video