Thiên 183 — Quyển 183

 Thái Bình quảng ký, quyển 183

 Cống cử (việc tuyển chọn người tài qua thi cử để làm quan), phần sáu

 Lưu Nghiệp; Diệp Kinh; Lý Ái

 Phòng Hủ; Uông Tuân; Lưu Doãn Chương

 Vương Ngưng; Lư Thượng Khanh; Lý Nghiêu

 Cao Thực; Công Thừa Ức; Tôn Long Quang

 Vương Lân; Tưởng Ngưng; Ngô Dung

 Lư Quang Khải; Vương Ngạn Xương; Đỗ Thăng

 Trịnh Xương Đồ; Trình Hạ; Trần Kiệu

 Tần Thao Ngọc; Lục Ỷ; Trương Thự

 Thôi Chiêu Củ; Giả Vịnh

 Lưu Nghiệp

 Lưu Nghiệp, tên chữ là Hán Phiên. Trong những năm Hàm Thông (niên hiệu vua Đường Ý Tông, 860–874), ông đang làm phán quan (viên quan phụ tá, lo xử lý công việc giấy tờ) ở cung Trường Xuân thì được gọi vào nội đình (vào làm việc trong cung vua, ở hàng học sĩ thân cận). Ông được vua đặc ân ban cho cập đệ (thi đỗ khoa tiến sĩ) mà không phải thi.

 Vi Bảo Nghĩa vì có anh đang giữ ngôi tể tướng nên theo lệ không được dự thi. Ông cũng được đặc ân ban cho đỗ, rồi được cất nhắc vào nội đình. (Trích sách Chích ngôn)

 Diệp Kinh

 Diệp Kinh là người Kiến Châu, rất nổi tiếng về làm phú (thể văn có vần, câu đối nhau từng cặp). Trước kia ông đi chơi đất Đại Lương, thường dự các tiệc của quan phủ. Nhờ vậy ông quen mặt viên Giám quân sứ (chức thường do hoạn quan đảm nhận, được triều đình cử đi giám sát quân đội).

 Đến khi lên kinh đô, lúc ấy ông đã thi đỗ. Một hôm ông cùng các bạn đồng niên (những người đỗ cùng một khoa) cưỡi ngựa sóng hàng mà đi, gặp người ấy giữa đường lớn, hai bên ngồi trên ngựa vái chào nhau. Vì chuyện đó mà lời chê bai nổi lên ầm ĩ. Về sau ông bị vùi dập, bỏ rơi, cuối cùng chỉ làm đến chức Thái học bác sĩ (thầy dạy ở Thái học, trường học cao nhất của nhà nước). (Trích Chích ngôn)

 Lý Ái

 Lý Ái đi thi rất chăm chỉ, lại nhanh nhạy, khéo léo hơn người, nên người ta gọi ông là "con chim cắt bó cánh" (?). Năm Hàm Thông thứ hai ông thi đỗ. (Trích Lư thị tạp thuyết)

 Phòng Hủ

 Phòng Hủ người Hà Nam, là cháu nội của quan Thái úy. Năm Hàm Thông thứ tư, việc đỗ đạt của ông sắp thành thì lại hỏng. Trước đó thứ hạng đã được định sẵn. Chẳng bao lâu, đang lúc viết bài thi thì bùn đất trên trần rơi xuống, làm đổ nghiên mực, vấy bẩn giấy thi.

 Hủ có họ hàng bên nội bên ngoại giữ địa vị quan trọng, họ chỉ tiến cử riêng một mình Hủ, nên viên quan chủ sự bất đắc dĩ phải chiều theo. Đến khi trời gần sáng, Hủ lại xin đóng dấu thêm một tờ giấy thi phụ. Quan chủ khảo không chịu, thế là việc thi của ông đành bỏ. (Trích Chích ngôn)

 Uông Tuân

 Hứa Đường người huyện Kinh, châu Tuyên, sớm theo nghiệp thi cử. Người cùng làng là Uông Tuân, thuở nhỏ làm một viên lại nhỏ (người làm việc giấy tờ, sai phái ở cửa quan). Đến khi Đường đã dự hơn hai mươi kỳ thi mà Tuân vẫn còn ở trong hàng lại dịch. Nhưng Tuân giỏi làm thơ tuyệt cú (thơ bốn câu), lại rất kín đáo, giấu tài.

 Một hôm Tuân bỏ việc sai dịch để đi dự thi. Đúng lúc ấy Đường đi tiễn khách đến vùng sông Bá, sông Sản (gần kinh đô Trường An), chợt gặp Tuân giữa đường. Đường hỏi: "Anh Uông đô (chữ "đô" là tiếng gọi các viên lại) có việc gì mà lên kinh?" Tuân đáp: "Lần này tôi đến để dự thi." Đường giận nói: "Đồ lại nhỏ vô lễ!"

 Rồi quả nhiên Tuân ngồi chung chiếu thi với Đường, Đường rất khinh miệt. Về sau Tuân thi đỗ trước, năm năm sau Đường mới đỗ. (Trích Chích ngôn)

 Lưu Doãn Chương

 Lưu Doãn Chương (khi làm chủ khảo) ra đề bài phú "Thiên hạ là nhà". Quan Cấp sự trung (chức quan có quyền xem xét, bác lại chiếu lệnh và can gián vua) là Đỗ Duệ Thể (?) dâng sớ bàn về việc ấy. Tuy lời bàn không được thi hành, người đương thời vẫn cho là đúng.

 Thôi Đạm ra đề bài phú "Bậc chí nhân (người đạo đức cao nhất) đánh kẻ bất nhân", cũng bị dư luận đương thời bàn tán khá nhiều. Tiết Đam ra đề bài phú "Đức lớn ngày càng mới", trong đó định các chữ vần chân (những chữ bắt buộc phải dùng làm vần cuối câu) là "tuần, nãi, vô, dĩ". Lưu Tử Chấn gửi thư xin đổi chữ "tuần" thành chữ "tu", lúc ấy đề bài được sửa lại. (Trích Lư thị tạp thuyết)

 Vương Ngưng

 Vương Ngưng sống trong sạch, giữ mình, trọng đạo đức, hơn hẳn mọi người đương thời. Mỗi lần đi ngủ, ông đều khoanh tay cung kính mà nằm, có lẽ vì sợ trong mộng gặp tổ tiên. Ông từng làm quan đứng đầu châu Giáng.

 Lúc ấy Tư Không Đồ đang dự thi tiến sĩ. Từ nhà riêng ở thôn quê, Đồ đến quận yết kiến ông, sau đó không đi thăm người quen thân nào nữa. Người giữ cửa vội vàng báo: "Tú tài (người học trò đi thi) Tư Không đã ra khỏi thành rồi." Có khi Đồ vào thành thăm người thân quen thì lại không ghé dinh quận. Vương biết chuyện, cho rằng Đồ một lòng kính trọng riêng mình, nên càng quý trọng hơn.

 Đến khi Vương làm chủ khảo, Tư Không thi một lần là đỗ, xếp thứ tư. Các bạn đồng khoa lấy làm lạ vì tên tuổi Đồ còn rất mờ nhạt mà thành công quá nhanh. Có kẻ khinh bạc gọi ông là "Tư Không không" (chơi chữ: họ Tư Không mà tài thì rỗng không).

 Vương biết có lời ấy, bèn mời tất cả môn sinh (những người thi đỗ trong khoa do mình làm chủ khảo) trong bảng đến, mở tiệc, rồi tuyên bố trước mọi người: "Tôi được may mắn giữ quyền chấm văn, bảng đỗ năm nay hoàn toàn chỉ vì một mình tiên bối (tiếng gọi tôn người đỗ cùng khoa) Tư Không mà thôi." Từ đó danh tiếng của Đồ càng vang dội. (Trích Bắc mộng tỏa ngôn)

 Lư Thượng Khanh

 Năm Hàm Thông thứ mười một, vì Bàng Huân làm giặc chiếm cứ Từ Châu, quân lính phải đóng giữ lâu ngày, nhiều năm liền phải vận chuyển lương thảo gấp rút, sức người sức của đang cạn kiệt, nên vua xuống chiếu tạm ngừng thi cử một năm. Năm ấy người thi tiến sĩ là Lư Thượng Khanh từ phương xa tới cửa ải, nghe tin chiếu ấy thì quay về, làm bài thơ "Về đông" rằng:

 "Chiếu son từ chín tầng cung cấm rơi xuống cõi bụi trần,
Khóa chặt trường thi, gạt bỏ người tài.
Mặc cho cây quế cứ lớn lên che khuất mặt trăng (tục ví thi đỗ là "bẻ cành quế cung trăng"; ý: năm nay không ai được bẻ quế),
Vườn Hạnh rốt cuộc phải đợi sang năm mới mở (vườn Hạnh ở Trường An là nơi đãi tiệc người mới đỗ tiến sĩ).
Từ khi trong trướng ngọc bàn chuyện binh đao,
Không còn cho ai đến cửa vàng can vua việc săn bắn (ý: triều đình chỉ lo việc quân, không dùng đến kẻ sĩ dâng lời can gián).
Hôm nay đi qua cầu Bá Lăng,
Người giữ ải hẳn cười kẻ phải quay về từ trước tháng Chạp." (Trích Niên hiệu ký)

 Lý Nghiêu

 Lý Nghiêu thi đỗ khi chỉ còn cha hoặc mẹ. Sắp đến ngày tiệc Khởi cư (tiệc mừng người mới đỗ, có lễ ra mắt, hỏi thăm bậc trên) thì mưa dầm không dứt, ông bèn sai thuê màn vải dầu về căng lên. Nhà cũ của cha ông ở phường Thăng Bình. Ông tốn tất cả bảy trăm quan tiền (mỗi quan là một xâu nghìn đồng), căng màn liền một dải từ chỗ ở ra tới đường lớn, dài hơn một dặm.

 Người hầu, người đánh xe không dưới hơn nghìn người, ngựa yên, xe kiệu chật ních cả cửa ngõ, người qua lại không ai bị ướt; vàng ngọc lấp lánh, thật là một cảnh đẹp khác thường. Lúc ấy Nghiêu được thừa tướng Vi Bảo Hành tin cậy giao việc, được can dự vào chính sự, người ta gọi là "Lý Bát lang" (cậu Tám họ Lý). Vợ ông lại là con gái Vi Trụ ở Nam Hải, thường xuyên giúp tiền bạc, vàng lụa nhiều không kể xiết. (Trích Chích ngôn)

 Cao Thực

 Năm Hàm Thông thứ mười hai, Lễ bộ thị lang (quan phó của bộ Lễ, bộ coi lễ nghi và thi cử) Cao Thực làm chủ khảo. Trong bảng đỗ có những người xuất thân nghèo hèn, không thế lực: Công Thừa Ức có ba trăm bài phú, người ta phần nhiều chép lên vách; Hứa Đường có bài thơ về hồ Động Đình rất hay, người đương thời gọi ông là "Hứa Động Đình".

 Nổi bật nhất là Nhiếp Di Trung, thuở nhỏ nghèo khổ, giỏi thơ theo thể cổ. Ông có bài thơ "Nhà công tử" rằng: "Trồng hoa đầy vườn tây, hoa nở rợp đường lầu xanh. Dưới hoa mọc một cây lúa, nhổ đi, coi là cỏ dữ."

 Lại có bài vịnh nhà nông rằng: "Cha cày ruộng trên đồng, con cuốc đất hoang dưới núi. Tháng sáu lúa chưa trổ bông, nhà quan đã sửa kho chờ thu thuế." Lại rằng: "Cuốc lúa giữa trưa nắng, mồ hôi nhỏ xuống đất dưới gốc lúa. Ai biết cơm trong mâm, mỗi hạt đều là đắng cay."

 Lại rằng: "Tháng hai đã bán tơ mới, tháng năm đã bán thóc mới (bán non để có tiền nộp thuế). Chữa được mụn nhọt trước mắt, mà khoét mất miếng thịt trong tim. Ta mong lòng vua hóa thành ngọn nến sáng, không soi tiệc lụa là, chỉ soi những mái nhà dân bỏ trốn." Thật đúng là lời gần mà ý xa, hợp với tinh thần của Ba trăm thiên (tức Kinh Thi, bộ thơ cổ gồm hơn ba trăm bài). (Trích Chích ngôn)

 Công Thừa Ức

 Công Thừa Ức người đất Ngụy, nổi tiếng về văn phú. Đến năm Hàm Thông thứ mười ba, ông đã thi gần ba mươi lần. Ông từng ốm nặng, người làng lầm tưởng ông đã chết. Vợ ông từ Hà Bắc lên đón linh cữu, đúng lúc Ức tiễn khách đến chân dốc thì gặp vợ. Vốn vợ chồng xa cách đã hơn mười năm.

 Ức ngồi trên ngựa thấy một người đàn bà thắt dây gai thô (đồ tang) cưỡi lừa, trông phảng phất giống vợ, nên cứ liếc nhìn mãi; người vợ cũng thế. Ông bèn sai người đến hỏi, quả đúng là vợ mình. Hai người ôm nhau mà khóc, người qua đường đều than là chuyện lạ. Mười ngày sau Ức thi đỗ. (Trích Chích ngôn)

 Tôn Long Quang

 Tôn Long Quang đỗ trạng nguyên (người đỗ đầu khoa tiến sĩ) trong khoa do Thôi Ân Mộng làm chủ khảo. Năm trước đó, ông từng mơ thấy mấy trăm khúc gỗ chất đống, Long Quang giẫm lên đi đi lại lại. Sau ông mời một xử sĩ (người có học mà ở ẩn, không ra làm quan) họ Lý đoán mộng.

 Xử sĩ nói: "Xin mừng cậu, năm tới ắt là trạng nguyên. Vì sao vậy? Vì cậu đã đứng trên đám gỗ" (chơi chữ: chữ "tài" vừa có nghĩa là gỗ, vừa có nghĩa là người tài; ý là đứng trên mọi người tài). (Trích Chích ngôn)

 Vương Lân

 Vương Lân ở Trường Sa, người dự khoa "mỗi ngày thi một vạn chữ", có tài văn chương dồi dào, không phải do học tích lũy mà có. Ông Thôi (?) hỏi han rồi đặc biệt dâng biểu tiến cử ông lên triều đình.

 Trước đó, người ta thử tài ông ở sứ viện (dinh làm việc của quan sứ). Lân xin mười người thư lại, ai cũng được cấp bàn và nghiên mực. Lân mặc áo vải gai mỏng, xoa bụng đi đi lại lại, đọc miệng cho cả mười người chép, bút không lúc nào ngừng. Đề đầu tiên là bài phú Hoàng Hà, dài ba nghìn chữ, chỉ mấy khắc (khắc: đơn vị giờ thời xưa, khoảng mười lăm phút) là xong.

 Lại có đề thơ "Chim tan, hoa sót rụng", ba mươi bài. Đang cầm bút viết thì bỗng mưa gió ập đến, mấy tờ giấy bị gió xoáy cuốn đi, bùn đất vấy bẩn, không còn mở ra cuộn lại được. Lân nói: "Đừng nhặt nữa, cứ đem giấy khác lại đây." Rồi ông lại phóng bút một mạch, chỉ chốc lát đã được hơn mười bài nữa. Chưa đến giữa trưa ông đã viết được hơn bảy nghìn chữ.

 Ông Thôi bảo quan coi thi: "Một vạn chữ thì không cần giữ đúng hạn nữa, cứ mời ông ấy đến uống rượu." Bài phú Hoàng Hà còn có hơn trăm chữ hiếm, người ta mời Lân đọc to trước mọi người; ông đọc thản nhiên như chỗ không người.

 Đến kinh đô, lúc ấy Lộ Nham đang cầm quyền làm tể tướng, sai một người đến gọi. Lân có ý muốn làm ra vẻ để nổi tiếng, nói: "Xin đợi đến khi gặp vua." Nham nghe vậy giận lắm, vội tâu xin bãi bỏ khoa thi vạn chữ. Lân chống roi ngựa (?) mà về, sống phóng túng trong chén rượu, dù với hạng đồ tể, kẻ bán rượu cũng chẳng phân biệt gì. (Trích Chích ngôn)

 Tưởng Ngưng

 Trong những năm Càn Phù (niên hiệu vua Đường Hy Tông, 874–879), Tưởng Ngưng dự thi khoa Hoằng từ (khoa thi riêng để chọn người giỏi văn chương). Bài phú ông làm mới được bốn vần thì ông nộp bài rồi ra về. Quan coi thi không tin, ép ông nói rõ lý do; Ngưng thưa thật. Rồi đem so bài của ông với bài các người khác, Ngưng tỏ vẻ đắc ý. Quan coi thi than phục hồi lâu.

 Chỉ trong chốc lát chuyện ấy đã truyền khắp miệng người. Có người khen rằng: "Bà đầu bạc dán hoa trang sức đầy mặt, cũng chẳng bằng Từ phi trang điểm nửa mặt" (Từ phi là vợ vua Lương Nguyên Đế; vì vua chột một mắt nên bà chỉ trang điểm nửa mặt. Ý: bài ngắn của Ngưng còn hơn bài dài mà đầy chữ sáo của người khác). (Trích Chích ngôn)

 Ngô Dung

 Ngô Dung, tên chữ là Tử Hoa. Trong khoảng các năm Quảng Minh, Trung Hòa (880–885), ông nổi tiếng là người tài mà thi mãi chưa đỗ, chịu thiệt thòi lâu năm. Tuy chưa đỗ, bạn bè phần đông vẫn mang lễ vật đến ra mắt ông như với bậc tiền bối đã thành đạt.

 Có Vương Đồ giỏi văn phú, đem quyển văn đến dâng ông suốt cả tuần tháng. Dung gặp mà chẳng nói gì về chỗ hay dở của Đồ, chỉ hỏi: "Anh có tin tức gì của Lư Hưu không? Sao anh ấy cứ nằm lì không chịu ra? Tiếc thay! Những gì Dung này có được còn không bằng Hưu."

 Hưu là anh em họ của Đồ, giỏi lối phú tám vần (thể phú dùng trong thi cử), trước kia từng học chung với Dung; về già bỏ hẳn việc thi, về ở nhà riêng vùng hồ Kính. (Trích Chích ngôn)

 Lư Quang Khải

 Cha của Lư Quang Khải bị xử tội chết. Anh em Quang Khải sửa sang lên đường đi thi, nói với người thân quen: "Đây là việc khai hoang vậy" (ý: bắt đầu lại từ đầu, gây dựng lại cơ nghiệp). Nhưng tính ông chu đáo, cẩn thận; ông soạn một quyển sách tên là "Người mới đi thi", trong đó đủ mọi việc cần làm để tiến thân.

 Sau khi thành danh, ông lần lượt làm quan ở các đài, các tỉnh (các cơ quan đầu não ở triều đình), được quan Tô dung sứ (quan coi việc thu thuế tô dung) Trương Tuấn biết đến. Khi Tuấn đi đánh vùng Tịnh Châu, Phần Châu, mỗi lần gửi thư, Lư cứ mỗi việc lại viết riêng một tờ. Các quan trong triều đến nay vẫn bắt chước; có lẽ lối viết thư nhiều tờ riêng chồng lên nhau là bắt đầu từ Quang Khải.

 Cuối đời Đường, người đi thi không quan tâm đến đức hạnh và văn tài, chỉ chăm chăm đi cầu cạnh, yết kiến, gọi là "tinh thiết" (chu đáo khẩn thiết), cũng đều là học theo Quang Khải cả.

 Em họ ông là Lư Nhữ Bật từng làm phán quan cho Trương Tuấn trong lần xuất chinh ấy, thảo bài hịch truyền khắp bốn phương, đại ý: "Khiến cho đám con đỏ (tức dân chúng) phải lưu lạc, là vì Chu Da làm rối loạn" (Chu Da là họ gốc của Lý Khắc Dụng, tướng người Sa Đà). Ông tự nói với người khác: "Trời sinh ra 'Chu Da' với 'con đỏ' là để cho ngòi bút ta dùng" (vì chữ "Chu" nghĩa là đỏ son, đối chỉnh với chữ "đỏ" trong "con đỏ"). (Trích Bắc mộng tỏa ngôn)

 Vương Ngạn Xương

 Vương Ngạn Xương người Thái Nguyên, nhà đời đời làm quan, được xếp vào hàng danh gia bậc nhất. Năm Quảng Minh, xa giá vua chạy đến Tây Thục, ông được vua ra sắc ban cho đỗ. Sau ông làm phán quan cho Tự Tiết vương là Tri Nhu.

 Khi vua Chiêu Tông đến Thạch Môn, các tể thần và học sĩ không kịp theo xa giá. Tri Nhu đang giữ chức Kinh Triệu doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô) được tạm quyền coi việc Trung thư (cơ quan soạn thảo chiếu lệnh của vua). Gặp lúc biểu chương từ các vùng phụ cận kinh đô dồn dập gửi đến, phải chăm chỉ phê đáp, Tri Nhu bèn tâu tên Ngạn Xương lên, vua liền cho ông tạm quyền làm học sĩ.

 Được nửa năm, ông ra làm Kinh Triệu doãn, được thêm chức Tả thường thị (quan hầu cận bên vua để can gián) và Đại lý khanh (quan đứng đầu Đại lý tự, cơ quan xét xử án hình). Sau vì bị bọn thư lại trong tự liên lụy, ông bị đày xuống phương nam. (Trích Chích ngôn)

 Đỗ Thăng

 Cha của Đỗ Thăng là Đỗ Tuyên Du, mất khi làm quan ở Uyển Lăng. Thăng có tài văn chương. Năm Quảng Minh, quan Cấp sự trung Tô Đạo ra làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Kiếm Châu, Thăng làm phó quan ở quận ấy. Khi xa giá vua đến Tây Thục, theo lệ ông được vào chầu, được vua đặc cách ban áo đỏ (áo bào màu đỏ, phẩm phục của quan có phẩm hàm khá cao).

 Ít lâu sau Tô Đạo vào nội đình. Vi Trung lệnh từ chức đứng đầu Hàn lâm (cơ quan các học sĩ soạn văn thư cho vua) được cử làm chủ khảo. Lúc ấy Thăng đã làm Tiểu gián (tức Thập di, chức quan nhỏ chuyên nhặt nhạnh sai sót để can vua), vậy mà dâng biểu xin được dự thi, vua chấp thuận. Ông đỗ được mấy ngày thì có sắc cho trở lại chức cũ, lại được ban màu áo như trước. Người bàn luận cho là vinh dự. (Trích Chích ngôn)

 Thăng đang làm Thập di, đã được ban áo đỏ mà còn đi thi, đỗ xong lại làm Thập di, người đương thời gọi ông là "tiến sĩ mặc áo đỏ". (Trích Lư thị tạp thuyết)

 Trịnh Xương Đồ (kèm chuyện bị giễu)

 Trong những năm Quảng Minh, Phó sứ Phượng Tường là thị lang Trịnh Xương Đồ, khi chưa đỗ, từng tự cho mình là người độ lượng rộng rãi, không câu nệ việc nhỏ, ra vào chơi bời đều tùy thích. Đến khi dư luận chê trách ồn ào, ông định bỏ thi.

 Lúc ấy, nhà một người họ hàng cùng làng có gia nhân từ trại ruộng ở vùng Tống Châu, Bạc Châu về, thưa với chủ: "Hôm qua tôi đi qua Lạc Kinh, ở bên quán Cốc Thủy gặp hai sứ giả mặc áo vàng đi về phía tây. Tôi bèn đi cùng họ. Đến trước miếu Hoa Nhạc (miếu thờ thần núi Hoa Sơn), hai sứ áo vàng từ biệt tôi, vái chào nhau ở phía sau quán, rồi hỏi tôi: 'Cậu chủ nhà anh có thi tiến sĩ không?'

 Tôi đáp: 'Ông chủ tôi chức quan đã cao, các cậu đang còn đi học.' Họ lại hỏi: 'Thế con cháu nhà họ hàng có ai đi thi không?' Tôi đáp: 'Có.' Sứ giả nói: 'Hai chúng ta là sứ giả đưa bảng đỗ năm nay, từ Thái Sơn (núi thiêng, theo tín ngưỡng là nơi cai quản sổ sách số mệnh) đến chỗ Kim Thiên (thần núi Hoa Sơn) để ký tên đóng dấu vào tờ bảng. May mà gặp được anh.'

 Tôi bèn xin lén xem bảng. Sứ giả nói: 'Không được, anh chỉ cần nhớ lấy.' Rồi vạch xuống đất mà nói: 'Người đỗ đầu năm nay, chữ họ có bộ Ấp (một nét giống hình cái tai dựng ở bên phải chữ), tên có hai chữ, chữ sau nằm trong chữ Khẩu (chữ hình ô vuông). Người cuối bảng, chữ họ cũng có bộ Ấp, tên cũng hai chữ, chữ sau cũng nằm trong chữ Khẩu. Nhớ lấy, nhớ lấy!' Nói xong thì đi."

 Người họ hàng của ông Trịnh thấy chuyện rất lạ, bèn tìm đến kể lại cho Trịnh, và khuyên ông đi thi. Năm ấy Xương Đồ đỗ đầu, người cuối bảng là Trâu Hy Hồi; họ tên, nét chữ đều đúng như lời sứ giả. (Trích Ngọc đường nhàn thoại)

 Lại nữa, trong những năm Hàm Thông, vì người thi tiến sĩ dùng xe cộ, y phục vượt quá phép tắc, nên có lệnh không cho cưỡi ngựa. Lúc ấy trong trường thi không dưới nghìn người, dù là con nhà thế lực "nóng bỏng tay" cũng đều phải cưỡi lừa.

 Có người làm thơ giễu rằng: "Năm nay sắc vua ban xuống, thảy đều cưỡi lừa, tay áo ngắn, dây đuôi yên dài (?) đầy khắp chín ngả đường. Mấy cậu gầy gò thì còn tạm được, khổ nhất là Trịnh Xương Đồ." (Vị tướng quốc này vóc người rất to lớn vạm vỡ nên mới có câu ấy. Trích Chích ngôn)

 Trình Hạ

 Đời Đường, lang trung Thôi Á coi châu Mi. Trình Hạ vì phải đi sưu dịch ở làng nên được sung làm người hầu (?) trong phủ; em ông làm thư lại nhỏ ở một ty trong châu. Thôi công thấy Hạ có phong thái giống người học trò, bèn hỏi: "Ngươi có đọc sách không?" Hạ bước xuống thềm thưa: "Tôi có học qua chút văn chương."

 Thôi công chỉ một đồ vật, bảo ông làm thơ vịnh; bài thơ khá có ý tứ. Ông bèn dặn Hạ về nhà chép lại những bài đã làm, mang lễ đến ra mắt; ông rất khen ngợi, cho Hạ được dự thi tiến sĩ, nương nhờ dưới cửa nhà Thôi, không đi theo ngả nào khác. Hạ thi tất cả hai mươi lăm lần mới đỗ.

 Mỗi lần lên kinh, Hạ đều ở nhà họ Thôi đất Bác Lăng. Hạ luôn nhớ ơn được nâng đỡ. Ngày Thôi Á mất, Hạ mặc áo tang cho Thôi công ba năm, ai nấy đều khen. (Trích Bắc mộng tỏa ngôn)

 Trần Kiệu

 Trần Kiệu đến yết kiến Trịnh Hàm ở An Lục, ba năm mới được gặp mặt một lần. Lúc thong thả, Hàm hỏi Kiệu: "Anh có biết Mẫn Đình Ngôn không?" Kiệu đáp: "Tình cờ chưa được biết đến." Hàm nói: "Chẳng hại gì, anh nên qua lại với người ấy. Văn của người ấy giống văn thời Tây Hán." (Trích Chích ngôn)

 Tần Thao Ngọc

 Tần Thao Ngọc ra vào cửa nhà Điền Lệnh Tư (hoạn quan nắm quyền lớn thời ấy). Khi xa giá vua đến đất Thục, Thao Ngọc đã được làm thừa lang (quan phó ở các bộ) kiêm coi việc muối. Đến khi Tiểu Quy công làm chủ khảo, Thao Ngọc theo sắc vua được cho đỗ, và vẫn được ghi tên vào bảng đỗ năm ấy.

 Thao Ngọc gửi thư cảm tạ những người mới đỗ, đều gọi là đồng niên, đại ý: "Dưới ba ngọn nến (lệ thi tiến sĩ ban đêm, hết ba ngọn nến thì phải nộp bài), tuy tôi không được vào trường thi; nhưng bên bức tường cao mấy nhẫn (nhẫn: đơn vị đo dài thời xưa, chừng bảy tám thước), may được cùng chung một chốn ơn sâu (cùng chịu ơn một vị chủ khảo)." (Trích Chích ngôn)

 Lục Ỷ

 Lục Ỷ dự thi tiến sĩ, gặp lúc vua Hy Tông chạy đến vùng Lương Châu, Dương Châu. Ông theo xa giá đến hành tại (nơi vua tạm đóng khi rời kinh), cùng ở trọ một quán với Trung thư xá nhân (quan soạn thảo chiếu lệnh trong Trung thư tỉnh) Trịnh Tổn. Ỷ được tể tướng Vi Chiêu Độ biết đến, muốn việc thi của mình chóng xong, nên nhiều lần thưa với Chiêu Độ.

 Chiêu Độ nói: "Ngặt nỗi đã sang cuối hè, lại biết sai ai làm chủ khảo?" Ỷ thưa là Trịnh Tổn, Chiêu Độ nghe theo, bèn sai Ỷ đến truyền ý. Bảng đỗ đều do Ỷ tự định. Tháng sáu năm ấy, Ỷ đỗ đầu.

 Sau này ở sở Hàn lâm, gặp lúc trời nóng bức, đồng liêu đùa ông: "Hôm nay là ngày tốt để làm bảng đỗ đấy." Tuy vậy, danh tiếng của Ỷ đứng đầu một thời. Anh em ông ba người, người đương thời gọi là "Ba họ Lục": Ỷ, Hy Thanh và Uy. (Trích Bắc mộng tỏa ngôn)

 Trương Thự

 Đầu những năm Trung Hòa, Trương Thự và Thôi Chiêu Vĩ cùng dự thi ở Tây Xuyên, cùng đến nhà thầy bói hỏi số mệnh. Lúc ấy Thự cậy tài, danh tiếng rất lớn, ai cũng coi ông là trạng nguyên tương lai; Thôi cũng tự cho mình kém hơn.

 Không ngờ thầy bói chẳng ngó ngàng gì đến Thự, chỉ nhìn Thôi mà nói: "Sau này chắc chắn đỗ cao." Thự lộ vẻ giận. Thầy bói nói: "Cậu cũng đỗ, nhưng phải đợi đến khi cậu nhà họ Thôi làm tể tướng thì mới đến lượt cậu làm lễ quá đường" (lễ người mới đỗ đến chính đường ra mắt các tể tướng). Sau đó Thự quả nhiên vì nhà có tang mà không thi hết các trường. Năm ấy Chiêu Vĩ đỗ đầu.

 Thự làm thơ châm chọc rằng: "Nghìn dặm Giang Tây được bám đuôi ngựa ký (ngựa hay; ý: nhờ đi theo người tài mà nên), canh năm gió nhẹ mà để mất vảy rồng (ý: lỡ cơ hội đỗ đạt). Đêm qua mưa trên khe Hoán Hoa, liễu xanh cỏ thơm là vì ai?" Thôi rất bất bình.

 Một đêm cùng uống rượu, Thôi rót chén lớn mời Trương, Trương từ chối mãi. Thôi nói: "Cứ uống đi, đợi ta làm tể tướng sẽ lấy cho cậu cái đỗ đầu." Trương phất áo bỏ đi, từ đó hai người rất bất hòa. Bảy năm sau, Thôi từ nội đình được phong làm tể tướng. Về sau Trương đỗ trong khoa do Bùi Chí làm chủ khảo, quả nhiên làm lễ quá đường đúng lúc Thôi làm tể tướng. (Trích Chích ngôn)

 Thôi Chiêu Củ

 Trong những năm Đại Thuận (niên hiệu vua Đường Chiêu Tông, 890–891), Thôi Chiêu Củ đỗ trạng nguyên trong khoa do Bùi Chí làm chủ khảo. Ngay hôm sau, anh ông là Chiêu Vĩ được cất lên làm tể tướng.

 Vương Thích là con của thừa tướng Lỗ công Vương Tổn. Thích thi đỗ, hôm sau Tổn được cất lên làm tể tướng. Thích làm lễ quá đường, gặp riêng (cha) rồi về; đúng lúc ấy người thân ra đón, lạy trên chiếu mà nói: "Đỗ trạng nguyên, dưới bảng được chầu (?), rũ bỏ áo trắng (từ thường dân bước lên làm quan)." Được một tháng tròn thì không bệnh mà chết. (Trích Chích ngôn)

 Giả Vịnh

 Cha của Giả Vịnh là Giả Tu, có tiếng là người trọng nghĩa. Vịnh tính phóng túng, không câu nệ việc nhỏ, từng làm phó tá cho một viên quan võ ở Tấn Châu. Lúc ấy vua Chiêu Tông đến đất Thục (?). Bùi Chí, vị tể tướng về sau ba lần làm chủ khảo, khi ấy đã thôi chức Chủ khách viên ngoại lang (quan phụ trách việc tiếp đón khách nước ngoài), đi chơi đến quận ấy. Vịnh tiếp ông với vẻ ngạo mạn, coi thường.

 Có lần Bùi đội mũ, cầm hốt (thẻ cầm tay của quan khi ra mắt) chỉnh tề đến thăm, Vịnh mặc quân phục, chỉ vái một cái mà nói: "Ngài thượng thư chủ công mời đi thả chim cắt săn, xin đừng trách tôi vội vàng thế này," rồi hấp tấp lui ra. Bùi Chí rất ghi hận.

 Về sau Bùi ba lần giữ quyền chủ khảo, Vịnh hai lần đi thi đều bị Bùi đánh trượt. Rồi ông nói với môn sinh: "Giả Vịnh lận đận thật đáng thương, ta nên lấy ơn mà đáp lại." Bèn cho Vịnh đỗ. (Trích Chích ngôn)

 Thái Bình quảng ký, quyển 183

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do vua Càn Long nhà Thanh sai biên soạn)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video