Thái Bình quảng ký, quyển một trăm tám mươi lăm
Thuyên tuyển (việc xét chọn, cân nhắc rồi bổ nhiệm người làm quan), phần một
Thái Khuếch; Tạ Trang; Lưu Lâm Phủ
Trương Thuyết; Ôn Ngạn Bác; Đới Trụ
Đường Kiểu; Dương Sư Đạo; Cao Quý Phụ
Tiết Nguyên Siêu; Dương Tư; Trương Nhân Y
Bùi Hành Kiệm; Hơn kém giữa ba người; Lưu Kỳ
Địch Nhân Kiệt; Trịnh Cảo; Tiết Quý Sưởng
Đặng Khát; Lý Chí Viễn; Trương Văn Thành
Trịnh Âm và Thôi Thực; Dán kín tên
Thái Khuếch
Thời Tống Phế Đế (vua bị phế của nhà Lưu Tống thời Nam triều), triều đình cho Thái Khuếch làm Lại bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Lại, tức bộ coi việc tuyển chọn, bổ nhiệm và khảo xét quan lại). Quan Lục thượng thư (chức nắm toàn bộ công việc của Thượng thư tỉnh, cơ quan điều hành chính sự) là Từ Tiện Chi nói với Trung thư lệnh (quan đứng đầu Trung thư tỉnh, cơ quan soạn thảo chiếu lệnh, ngang hàng tể tướng) là Phó Lượng: "Các chức từ Hoàng môn thị lang (quan cận thần hầu bên vua, lo truyền đạt chiếu lệnh) trở xuống thì giao hết cho Thái Khuếch, bọn ta không phải bận tâm nữa. Còn từ chức ấy trở lên thì vẫn nên cùng nhau bàn bạc chỗ đồng chỗ khác." Khuếch nghe vậy nói: "Ta không thể làm kẻ chỉ ký tên ở cuối tờ giấy cho Từ Tiện Chi." Rồi từ chối, không nhận chức. (Trích từ sách Kiến Khang thực lục)
Tạ Trang
Tạ Trang đời Tống, tên chữ là Hy Dật, là con của quan Thị trung (cận thần cao cấp hầu bên vua, dự bàn việc nước) Tạ Hoằng Vi (?), cháu nội của quan Hoàng môn Tạ Tư. Ông có dung mạo đẹp, giỏi đàm luận, viết chữ đẹp, giỏi làm văn, thích bàn lẽ nghĩa lý. Từ nhỏ ông đã được Văn Đế quý mến; vua mỗi lần gặp lại khen: "Câu 'đất Lam Điền sinh ngọc đẹp' (Lam Điền là nơi nổi tiếng có ngọc quý; ý nói nhà danh giá sinh ra con cháu tài giỏi) há phải lời nói suông!" Về sau (?), Trang thay Nhan Tuấn làm Lại bộ thượng thư. Tuấn có dáng vẻ nghiêm nghị, nét mặt lúc nào cũng như không ai dám xâm phạm; còn Trang phong thái ôn hòa, đẹp đẽ, có người đến kêu ca ồn ào, ông thường vui cười mà đáp. Vì thế người đương thời có câu: "Nhan lại bộ trừng mắt mà vẫn cho người ta chức quan; Tạ lại bộ cười tươi mà không cho người ta chức quan." Trang sau thăng làm Trung thư lệnh, Thị trung; khi mất được đặt thụy (tên hiệu đặt cho người sau khi chết để đánh giá cả đời) là Hiến. Nhà Tạ Trang qua các đời chưa ai sống đến năm mươi tuổi: Trang thọ bốn mươi hai, ông nội bốn mươi bảy, cụ bốn mươi ba, kỵ ba mươi. Các con ông là Tạ Phỉ, Tạ Thược đều nổi danh. (Trích từ sách Đàm tẩu)
Lưu Lâm Phủ
Đầu niên hiệu Vũ Đức nhà Đường, theo chế độ cũ của nhà Tùy, việc tuyển quan bắt đầu từ tháng mười một, đến mùa xuân thì ngừng. Đến năm Trinh Quán thứ hai, Lưu Lâm Phủ làm Lại bộ thị lang (quan phó của bộ Lại, trực tiếp coi việc tuyển chọn). Ông thấy kỳ hạn tuyển quá gấp, nhiều việc không xét được kỹ, bèn tâu xin cho người dự tuyển được nộp đơn quanh năm cả bốn mùa, ai đến thì xét và ghi bổ chức ngay. Người đương thời cho là tiện. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Trương Thuyết
Năm Vũ Đức thứ bảy, Cao Tổ bảo Lại bộ thị lang Trương Thuyết: "Trong số người dự tuyển năm nay há lại không có người tài dùng được sao? Khanh hãy chọn lựa, thử tài rồi đưa lên, trẫm muốn ban cho họ tước vị tốt để giữ họ lại." Thế là Thuyết đưa Trương Hành Thành, Trương Tri Vận cùng vài người nữa lên theo lệnh. Người đương thời cho rằng ông biết nhìn người.
Ôn Ngạn Bác
Năm Trinh Quán thứ nhất, Ôn Ngạn Bác làm Lại bộ lang trung (quan đứng đầu một ti trong bộ Lại) coi việc tuyển quan. Ông chủ ý thải loại bớt, nên gạt bỏ, đè nén rất nhiều người. Những người bị loại không phục, kêu kiện ồn ào chật cả sân. Ngạn Bác chỉ ra sức biện bác, cãi qua cãi lại với họ, suốt ngày ầm ĩ, bị người hiểu biết chê cười không ít. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Đới Trụ
Năm Trinh Quán thứ tư, Đỗ Như Hối lúc sắp mất xin giao việc tuyển chọn quan lại cho Dân bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Dân, coi việc hộ khẩu, ruộng đất, thuế khóa) là Đới Trụ. Vua bèn cho Trụ kiêm chức Kiểm hiệu Lại bộ thượng thư (tạm quyền giữ chức đứng đầu bộ Lại). Đến khi nắm việc cân nhắc chọn người, ông lại hay đè nén những người văn chương nho nhã mà đề cao bọn quan lại thạo luật pháp, không hợp với cách dùng người như dùng bánh xe và càng xe (mỗi thứ dùng đúng chỗ của nó), vì thế người đời chê trách ông. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Đường Kiểu
Tháng mười một năm Trinh Quán thứ tám nhà Đường, Đường Kiểu được bổ làm Lại bộ thị lang. Ông thường gọi người dự tuyển vào lúc xét chọn, hỏi họ muốn đến nơi nào cho yên ổn, thuận tiện. Có người nói nhà ở đất Thục, ông bèn ghi cho đi đất Ngô; lại có người nói cha mẹ già vốn ở Giang Nam, ông liền xướng tên cho đi Lũng Hữu. Người bàn tán không hiểu ông có ý gì. Có một người ở Tín Đô mong được về vùng Hà Sóc, bèn nói dối là muốn đi Giang Hoài; ông liền ghi cho làm úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) một huyện ở Hà Bắc. Từ đó ông bị người dự tuyển nói dối lừa gạt rất nhiều. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Dương Sư Đạo
Năm Trinh Quán thứ mười bảy, Dương Sư Đạo làm Lại bộ thượng thư. Ông là công tử nhà quyền quý, chưa am hiểu nhân tài trong bốn biển, nên người ông bổ dụng phần nhiều không đúng với tài năng. Ông lại đè nén nặng những người quyền thế và họ hàng thân thích để tránh tiếng thiên vị. Dư luận đương thời chê trách ông. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Cao Quý Phụ
Năm Trinh Quán thứ mười bảy, Lại bộ thị lang Cao Quý Phụ coi việc tuyển quan; mọi việc xét chọn, sắp xếp của ông đều được người đương thời khen là công bằng, thỏa đáng. Đến năm thứ mười tám, ông một mình coi việc tuyển ở Đông Đô (Lạc Dương); vua ban cho ông một chiếc gương vàng để biểu dương sự trong sạch, sáng suốt của ông trong việc soi xét người. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Tiết Nguyên Siêu
Năm Vĩnh Huy thứ nhất, Trung thư xá nhân (quan ở Trung thư tỉnh, lo soạn thảo chiếu chỉ) Tiết Nguyên Siêu thích tiến cử những người tài giỏi xuất thân nghèo hèn. Ông từng dâng biểu tiến cử Nhậm Hy Cổ, Cao Trí Chu, Quách Chính Nhất, Vương Nghĩa Phương, Mạnh Lợi Trinh, tất cả hơn mười người. Dư luận đương thời khen ngợi. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Dương Tư
Năm Long Sóc thứ hai, Ti liệt thiếu thường bá (tên gọi chức Lại bộ thị lang thời ấy, khi triều đình đổi tên các chức quan) là Dương Tư cậy mình là họ hàng bên ngoại của vua, sang quý, nên khi coi việc tuyển, đối với người dự tuyển phần nhiều vô lễ mà gạt bỏ. Ông bị một người dự tuyển (?) là Hạ Hầu Bưu kiện; Ngự sử trung thừa (quan phó của Ngự sử đài, cơ quan giám sát, hạch tội quan lại) là Lang Dư Khánh dâng sớ hạch tội, ông bị cách chức. Lúc ấy Trung thư lệnh Hứa Kính Tông nói: "Ta biết chắc Dương lại bộ sẽ thất bại." Có người hỏi vì sao, ông đáp: "Một con hổ con (chữ 'Bưu' trong tên Hạ Hầu Bưu nghĩa là hổ con), một con sói (họ 'Lang' của Lang Dư Khánh đồng âm với chữ sói), cùng xông vào vồ một con dê (họ 'Dương' đồng âm với chữ dê), không thất bại thì còn đợi gì nữa!" (Trích từ sách Đường hội yếu)
Trương Nhân Y
Tháng mười một năm Tổng Chương thứ hai nhà Đường, Lại bộ thị lang Lý Kính Huyền giao việc cho Viên ngoại lang (quan phó của lang trung trong bộ) Trương Nhân Y. Nhân Y có kiến thức, mưu lược và tài cán; ông là người đầu tiên lập ra sổ ghi họ tên, lý lịch người dự tuyển, lại sửa đổi các thể thức như tờ trình, cách xóa tên, cách xét tuyển và thay thế chức vụ (?). Kính Huyền dùng phép làm của Nhân Y, việc xét tuyển nhờ thế có trật tự. Nhân Y cảm kích vì được đối đãi như bậc quốc sĩ (người tài giỏi nhất nước), dốc hết lòng sức, cuối cùng vì lao tâm quá độ mà thổ huyết chết. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Bùi Hành Kiệm
Năm Hàm Hanh thứ hai, có Dương Quýnh, Vương Bột, Lư Chiếu Lân, Lạc Tân Vương, cả bốn người đều nổi tiếng về văn chương. Lại bộ thị lang Lý Kính Huyền đều khen ngợi họ, dẫn đến cho Bùi Hành Kiệm xem. Hành Kiệm nói: "Tài danh thì có đấy, nhưng tước lộc thì chắc ít. Dương Quýnh may ra làm đến chức lệnh trưởng (quan đứng đầu một huyện); còn những người kia ít ai được chết yên lành." Lúc ấy Tô Vị Đạo và Vương Kịch chưa có tiếng tăm, nhân đến dự tuyển, được Hành Kiệm hết sức kính trọng, đối đãi khác thường. Ông còn bảo họ: "Tôi có đứa con sinh muộn, tiếc rằng không được thấy nó lớn khôn. Mười mấy năm nữa hai ông sẽ nắm quyền cân nhắc chọn người, mong hãy nhớ đến lũ nhỏ này." Về sau quả đúng như lời ông. Những phó tướng, tỳ tướng mà Hành Kiệm từng tiến dẫn có Trình Vụ Đĩnh, Trương Kiền Úc (?), Thôi Trí Biện (?), Vương Phương Dực, Đảng Kim Tỳ, Lưu Kính Đồng, Quách Đãi Phong, Lý Đa Tộ, Hắc Xỉ Thường Chi, tất cả đều trở thành danh tướng. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Hơn kém giữa ba người
Năm Trường Thọ thứ hai, Bùi Tử Dư làm úy huyện Hộ. Hai người cùng làm quan ở đó là Lý Triều Ẩn (?) và Trình Hành Kham đều nổi tiếng giỏi văn thư, luật pháp; riêng Tử Dư thì nổi tiếng về văn chương, học vấn. Có người hỏi Trưởng sử (quan phụ tá cao nhất ở châu) Ung châu (vùng quanh kinh đô Trường An) là Trần Sùng Nghiệp rằng trong ba người ai hơn ai kém. Sùng Nghiệp đáp: "Ví như hoa lan mùa xuân, hoa cúc mùa thu, đều không thể bỏ được." (Không rõ nguồn)
Lưu Kỳ
Năm Chứng Thánh thứ nhất, Lưu Kỳ làm Lại bộ thị lang, bổ Trương Văn Trường và Tư Mã Hoàng làm Giám sát ngự sử (quan đi xem xét, hạch tội quan lại các nơi). Hai người nhờ Thân Đồ Dương dẫn đến để cảm tạ. Kỳ nghiêm mặt nói: "Tiến cử người hiền vốn là việc chung, không có tư tình gì, hai ông việc gì phải đến cảm tạ?" (Trích từ sách Đường hội yếu)
Địch Nhân Kiệt
Đầu niên hiệu Thánh Lịch, Địch Nhân Kiệt làm Nạp ngôn (tên gọi chức Thị trung thời Võ Tắc Thiên, đứng đầu Môn hạ tỉnh, ngang hàng tể tướng), khá tự tin vào tài xét người của mình. Ông tiến cử năm người là Hoàn Ngạn Phạm, Kính Huy, Thôi Huyền Vĩ, Trương Giản Chi, Viên Thứ Kỷ; về sau họ đều lập công lớn. Ông lại tiến cử Diêu Nguyên Sùng cùng mấy chục người nữa, ai nấy đều lên đến bậc công khanh, tể tướng. Trong niên hiệu Thánh Lịch, Tắc Thiên lệnh cho các tể tướng mỗi người tiến cử một người làm Thượng thư lang (quan cấp lang ở các bộ). Riêng Nhân Kiệt tiến cử con mình là Quang Tự; nhờ đó Quang Tự được phong Địa quan viên ngoại lang (quan phó ở bộ Hộ, thời ấy bộ Hộ gọi là Địa quan), làm việc có tiếng tốt. Tắc Thiên bảo Nhân Kiệt: "Ông như Kỳ Hề tiến cử người trong nhà, quả là được người tài." (Kỳ Hề là đại phu nước Tấn thời Xuân Thu, chỉ vì việc chung mà tiến cử người, không tránh cả con ruột mình.) (Trích từ sách Đường hội yếu)
Trịnh Cảo
Năm Thánh Lịch thứ hai, Lại bộ thị lang Trịnh Cảo bổ Hàn Tư Phục làm Thái thường bác sĩ (quan ở Thái thường tự, chuyên lo nghi lễ, tế tự), bổ Nguyên Hy Thanh làm Sĩ tào tham quân ở phủ Kinh Triệu (quan coi các việc như cầu cống, nhà cửa, công trình ở phủ kinh đô). Ông từng nói với người khác: "Năm nay coi việc tuyển mà chọn được hai người họ Hàn, họ Nguyên thì bộ Lại không phụ lòng triều đình." (Trích từ sách Đường hội yếu)
Tiết Quý Sưởng
Năm Trường An thứ ba, Tắc Thiên lệnh cho Trưởng sử Ung châu là Tiết Quý Sưởng chọn trong các quan thuộc cấp những người đủ tài làm ngự sử (quan giám sát, can gián và hạch tội quan lại). Quý Sưởng hỏi Lục sự tham quân (quan coi văn thư, kiểm soát sổ sách ở châu) là Lư Tề Khanh. Tề Khanh tiến cử úy huyện Trường An là Lư Hoài Thận, Lý Hưu Quang (?); úy huyện Vạn Niên là Lý Nghĩa, Thôi Thực; huyện thừa (quan phó của huyện) Hàm Dương là Nghê Nhược Thủy; úy huyện Chu Chí là Điền Sùng Bích; úy huyện Tân Phong là Thôi Nhật Dụng. Về sau những người ấy đều làm đến quan lớn. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Đặng Khát
Tháng mười hai năm Hoằng Đạo (?) thứ nhất, Lại bộ thị lang Ngụy Khắc Kỷ xét tuyển xong thì yết bảng dài, công bố ra tên những người được giữ lại để bổ dụng. Thế là ngoài đường phố ồn ào, những người tụ tập dự tuyển mùa đông dẫn chứng, chỉ trích rất dữ. Khắc Kỷ bị giáng làm Thái tử trung doãn (một chức quan ở phủ thái tử), triều đình cho Trung thư xá nhân Đặng Huyền Đĩnh thay. Người này cũng không có con mắt biết xét người, lại mắc bệnh tiêu khát (chứng hay khát nước, tiểu nhiều), nên người dự tuyển gọi ông là "Đặng Khát". (Trích từ sách Đường hội yếu)
Lý Chí Viễn
Tháng chín năm Như Ý thứ nhất, Thiên quan lang trung (lang trung bộ Lại; thời Võ Tắc Thiên bộ Lại gọi là Thiên quan) Lý Chí Viễn tạm quyền làm việc của thị lang. Lúc ấy có một người dự tuyển họ Điêu và một người tên Vương Nguyên Trung, cả hai đều bị đánh trượt. Họ bèn lén thông đồng với lệnh sử (viên thư lại coi giấy tờ), xóa bớt nét chữ: chữ "Điêu" sửa thành chữ "Đinh", chữ "Vương" sửa thành chữ "Sĩ", định đợi khi được trao chức rồi sẽ thêm nét vào cho đủ chữ cũ. Chí Viễn xem qua liền biết, nói: "Năm nay xét lại cả vạn người, ta đều nhớ hết tên họ, làm gì có người họ Đinh, họ Sĩ nào? Đây ắt là gã họ Điêu và gã họ Vương." Người trong sảnh đều cho ông là sáng suốt như thần. (Trích từ sách Đường hội yếu)
Trương Văn Thành
Trương Văn Thành đời Đường nói: Trước niên hiệu Càn Phong, người dự tuyển mỗi năm không quá vài nghìn; từ niên hiệu Thùy Củng về sau, mỗi năm thường lên tới năm vạn người. Dân số không tăng mà người dự tuyển ngày càng đông, hẳn là có nguyên do.
Tôi thử bàn thế này: chỉ nói những người đỗ khoa Minh kinh (khoa thi về kinh sách Nho gia), khoa Tiến sĩ (khoa thi về văn chương), những người thuộc hàng "thập chu" (?), lính "tam vệ" (ba loại lính túc vệ hầu cận trong cung, con em nhà quan được sung vào rồi sau được dự tuyển), người có huân quan (tước vị thưởng cho người có công), tán quan (phẩm hàm không có chức vụ thực), người xuất thân các ngạch linh tinh, quan ở các vương phủ, người làm việc trực ở các ti… nếu chọn kỹ những người thực có tài đủ để vào hàng quan chính thức thì mười phần chẳng được một hai. Khi ti tuyển khảo xét, toàn là kẻ thuê người làm hộ, mạo tên người khác; nhà quyền thế thì gửi gắm, xin xỏ. Tay không cầm nổi cây bút mà vẫn được đưa sang Đông ti; mắt không biết mặt chữ mà vẫn được tiến cử vào Nam quán. Quan chính ngạch không đủ thì tạm bổ các chức thí, nhiếp, kiểm hiệu (các chức thử việc, tạm giữ, kiêm quyền). Của đút lót tung hoành, tham ô bừa bãi.
Bọn lưu ngoại (thư lại làm việc ngoài hàng quan có phẩm trật) làm việc ở các sảnh, ai nhiều tiền thì được giữ lại; hoặc được gắn vào ti này, giúp việc tào kia, hoặc ở ngoài biên chế mà vẫn coi hồ sơ. Lại còn có bọn vãn lang (thiếu niên kéo xe tang, hát bài vãn ca trong lễ tang vua chúa), bọn liễn cước (phu khiêng kiệu, kéo xe cho vua), bọn làm doanh điền, giữ đồn điền (khai khẩn, cày cấy ruộng của nhà nước ở biên cương), chẳng có chút công lao gì mà đều được ưu đãi, sắp xếp cho chức vụ. Tất cả đều không chịu học hành, chỉ lo cầu tiền của. Vì thế người dự tuyển đông nhung nhúc hơn cả bầy dê; bộ Lại ồn ào còn hơn kiến tụ. Nếu xét chọn người thực sự dùng được thì trăm người không có lấy một. Cái cảnh như chất củi, người đến sau lại được xếp lên trên (?), đã có từ lâu lắm rồi. (Trích từ sách Triều dã thiêm tái)
Trịnh Âm và Thôi Thực
Trịnh Âm đời Đường làm Lại bộ thị lang coi việc tuyển, tham ô bừa bãi. Một lần khi dẫn người vào xét, có người dự tuyển buộc một trăm đồng tiền vào dây giày ủng. Âm hỏi vì sao, người ấy đáp: "Việc tuyển quan bây giờ, không có tiền thì không xong." Âm lặng im không nói gì. Lúc ấy Thôi Thực cũng làm Lại bộ thị lang coi việc tuyển. Có người dự tuyển khi được dẫn qua tự trình bày: "Tôi có thể nhấc nổi then cửa thành, vác được gạo nặng." Thực nói: "Đã khỏe như thế sao không sang bộ Binh mà dự tuyển?" Người ấy đáp: "Người ngoài đều nói rằng dưới tay Thôi thị lang, hễ ai có 'sức' (vừa là sức lực, vừa ám chỉ thế lực, tiền của) là được."
(Trích từ sách Triều dã thiêm tái)
Dán kín tên
Võ hậu thấy người dự tuyển ở bộ Lại nhiều kẻ gian dối, không thực tài, bèn ra lệnh vào ngày thi phải tự dán kín tên mình, chấm bài mà không biết tên người, để định thứ bậc cao thấp. Việc dán kín tên trong bài thi "phán" (bài viết xét xử một vụ việc, dùng để thử tài làm quan) bắt đầu từ đó. Thời Võ hậu, trong những người bỏ thư vào hòm đồng (hòm đặt ở triều đình để dân chúng và quan lại bỏ thư tâu việc lên vua) có kẻ không trình bày việc gì mà chỉ viết lời chế giễu, bỡn cợt. Vì thế triều đình đặt quan sứ đọc trước các thư tâu rồi mới cho bỏ vào hòm. Việc Quỹ viện (cơ quan coi hòm thư tâu) có quan chuyên trách bắt đầu từ đó. (Trích từ sách Quốc sử dị toản)
Thái Bình quảng ký, quyển một trăm tám mươi lăm
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều Thanh theo lệnh vua biên soạn)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video